ტურიზმის მდგრადი განვითარების გამოწვევები საქართველოში: თანამედროვე ტენდენციებისა და პრობლემების კვლევა

საბაკალავრო ნაშრომი საქართველოში ტურიზმის მდგრადი განვითარების ეკოლოგიურ, სოციალურ-კულტურულ და ეკონომიკურ გამოწვევებსა და შესაძლებლობებს იკვლევს. კვლევა მიზნად ისახავს სტრატეგიულად დეკლარირებულ მიზნებსა და დარგის სპონტანურ, ხშირად არამდგრად განვითარებას შორის არსებული შეუსაბამობის ანალიზს.

ნაშრომში გაანალიზებულია ისეთი საკითხები, როგორიცაა პოპულარულ ტურისტულ ადგილებში ინფრასტრუქტურის გადატვირთვა, ნარჩენების მართვის არაეფექტიანი სისტემა, ქაოსური განაშენიანების გამო კულტურული მემკვიდრეობის ავთენტურობისთვის შექმნილი საფრთხე და ადგილობრივი თემების არასაკმარისი ჩართულობა. კვლევის შედეგად დადგინდა, რომ ქვეყანაში არ არსებობს მდგრადობის გაზომვისა და მონიტორინგის ერთიანი, მონაცემებზე დაფუძნებული სისტემა, რაც პრობლემების გამოვლენასა და მათზე დროულ რეაგირებას აფერხებს.

ამასთან, ნაშრომში განხილულია კოვიდ-19-ის პანდემიის შემდგომ გაჩენილი ახალი შესაძლებლობებიც: შიდა ტურიზმის ზრდა, ეკოტურიზმის, აგროტურიზმისა და დაცული ტერიტორიების პოტენციალის გამოყენება. დასასრულ, წარმოდგენილია კონკრეტული რეკომენდაციები მართვის სისტემის რეფორმირების, მდგრადობის მონიტორინგის დანერგვისა და ნიშური ტურიზმის წახალისების შესახებ, რაც სექტორის გრძელვადიანი და დაბალანსებული განვითარების საფუძველს შექმნის.

ბოლო ათწლეულებში ტურიზმი საქართველოს ეკონომიკის ერთ-ერთ პრიორიტეტულ და დინამიკურად მზარდ დარგად იქცა (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 30). ქვეყნის უნიკალური ბუნებრივი პირობები, კულტურულ-ისტორიული მემკვიდრეობა, 102 კურორტი, 12 000-მდე ისტორიისა და არქიტექტურის ძეგლი და 2400-ზე მეტი მინერალური წყლის წყარო ტურისტული ინდუსტრიის განვითარებისთვის მყარ საფუძველს ქმნის (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 16). ამ პოტენციალის წყალობით, ვიზიტორთა რაოდენობა მკვეთრად გაიზარდა: თუ 2003 წელს ქვეყანას 313 442 ტურისტი სტუმრობდა, 2010 წლისთვის ეს რიცხვი 2 მილიონს ასცდა, ხოლო მთავრობის 2011-2015 წლების სტრატეგიული გეგმით, 2015 წლისთვის 5 მილიონზე მეტი ტურისტის მიღება იყო მოსალოდნელი (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 29, 30). მსოფლიო ეკონომიკაში ტურიზმი, ნავთობმომპოვებელი და მანქანათმშენებლობის დარგების შემდეგ, ეფექტიანობით მესამე ადგილს იკავებს, რაც მის ეკონომიკურ ფასეულობას ადასტურებს (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 30).

ამასთან, ტურისტული ნაკადების სწრაფმა და ხშირად უკონტროლო ზრდამ არაერთი გამოწვევა წარმოშვა, რამაც სექტორის გრძელვადიანი სიცოცხლისუნარიანობა კითხვის ნიშნის ქვეშ დააყენა. დღის წესრიგში დადგა მდგრადი განვითარების პრინციპების დანერგვის აუცილებლობა, რაც ეკონომიკური სარგებლის, სოციალური კეთილდღეობისა და გარემოს დაცვის ინტერესების დაბალანსებას გულისხმობს (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 45). თემის აქტუალობას ამძაფრებს ის ეკოლოგიური და სოციალურ-კულტურული პრობლემებიც, რომლებიც საქართველოს ტურისტულ რეგიონებში სულ უფრო თვალსაჩინო ხდება. მაგალითად, სამთო კურორტებზე, კერძოდ სვანეთში, ქაოსურმა განაშენიანებამ და ტურისტულმა გადატვირთვამ იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი, უშგული, სტატუსის დაკარგვის საფრთხის წინაშე დააყენა (Applis 2022, 19). საუკუნეების განმავლობაში ბუნებრივი რესურსების, მათ შორის ტყეებისა და წიაღისეულის, არაგონივრულმა გამოყენებამ ზოგიერთი მათგანის სრული გაქრობა ან ეროვნული ფასეულობის დაკარგვა გამოიწვია (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 45). ამას ემატება ტრანსსასაზღვრო დაბინძურების პრობლემა, რაც მჟავა ნალექების სახით ბუნებრივ ეკოსისტემებსა და კულტურულ ძეგლებს აზიანებს (გუნია 2020, 412). კოვიდ-19-ის პანდემიამ, მართალია, სექტორი კრიზისში ჩააგდო, მაგრამ ამავდროულად შიდა ტურიზმის განვითარების პოტენციალი და მდგრად, უფრო გამძლე მოდელზე გადასვლის აუცილებლობა დაგვანახა (ივანოვი 2021, 69). შესაბამისად, საქართველოსთვის, რომელიც ტურიზმს ეკონომიკური ზრდის მთავარ მამოძრავებლად განიხილავს, მდგრადი განვითარების გამოწვევების შესწავლა და მათი გადაჭრის გზების ძიება სასიცოცხლოდ აუცილებელია.

ნაშრომის კვლევის მთავარ პრობლემას საქართველოს ტურიზმის სექტორის დეკლარირებულ სტრატეგიულ მიზნებსა და პრაქტიკაში არსებულ რეალობას შორის მზარდი შეუსაბამობა წარმოადგენს. მიუხედავად იმისა, რომ ტურიზმის მდგრადი განვითარება ქვეყნის ეკონომიკის პრიორიტეტად არის დასახელებული, დარგის განვითარება ხშირად სპონტანურად და ფრაგმენტულად მიმდინარეობს (ივანოვი 2021, 67). ეს ბუნებრივი და კულტურული რესურსების არამდგრად ექსპლუატაციაში, ინფრასტრუქტურის გადატვირთვაში, მომსახურების დაბალ ხარისხსა და მაღალ ფასებში, აგრეთვე ადგილობრივი თემების არასაკმარის ჩართულობასა და სარგებლის არათანაბარ განაწილებაში გამოიხატება (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 28). შედეგად, იქმნება პარადოქსული ვითარება, როდესაც ტურიზმი გრძელვადიან პერსპექტივაში თავადვე ანადგურებს იმ უნიკალურ რესურსებს, რომლებზეც მისი არსებობაა დამოკიდებული. კვლევის საგანს სწორედ საქართველოში ტურიზმის განვითარების პროცესები, არსებული გამოწვევები და შესაძლებლობები წარმოადგენს, რომლებიც მდგრადობის პრინციპების ჭრილშია განხილული.

აქედან გამომდინარე, ნაშრომის მიზანია საქართველოში ტურიზმის მდგრადი განვითარების წინაშე მდგარი ძირითადი ეკოლოგიური, სოციალურ-კულტურული და ეკონომიკური გამოწვევების ანალიზი, თანამედროვე ტენდენციების იდენტიფიცირება და მდგრადობაზე ორიენტირებული განვითარების პოტენციური შესაძლებლობების კვლევა.

დასახული მიზნის მისაღწევად განისაზღვრა შემდეგი კვლევითი ამოცანები:

1. მდგრადი ტურიზმის თეორიული და ცნებრივი საფუძვლების მიმოხილვა, მისი ძირითადი პრინციპებისა და საერთაშორისო მოდელების ანალიზი;

2. საქართველოს ტურიზმის ეროვნული სტრატეგიებისა და პოლიტიკის დოკუმენტების შესწავლა და მათი შესაბამისობის შეფასება მდგრადობის მიზნებთან;

3. საქართველოს ძირითადი ტურისტული პროდუქტების (ღვინის, სამთო, კულტურული ტურიზმი) მდგრადობის ანალიზი და მათთან დაკავშირებული სპეციფიკური გამოწვევების იდენტიფიცირება;

4. ტურიზმის სექტორში არსებული ეკოლოგიური პრობლემების (ინფრასტრუქტურის გადატვირთვა, ნარჩენების მართვა, ტრანსსასაზღვრო დაბინძურება) და სოციალურ-კულტურული გამოწვევების (ადგილობრივი თემების ჩართულობა, კულტურული მემკვიდრეობის ავთენტურობის დაცვა) კვლევა;

5. ახალი შესაძლებლობების, კერძოდ, ეკოტურიზმის, აგროტურიზმისა და დაცული ტერიტორიების პოტენციალის შეფასება, როგორც მდგრადი განვითარების ალტერნატიული გზებისა.

ნაშრომი სტრუქტურულად შედგება შესავლის, სამი ძირითადი თავის, დასკვნისა და გამოყენებული ლიტერატურისგან. პირველი თავი კვლევის თეორიულ საფუძვლებს ეძღვნება, სადაც განხილულია მდგრადი ტურიზმის ცნება, მისი პრინციპები და შეფასების საერთაშორისო ინდიკატორები. მეორე თავი საქართველოში არსებულ ვითარებას განიხილავს, კერძოდ, აანალიზებს ქვეყნის ტურიზმის ეროვნულ სტრატეგიას და აფასებს ძირითად ტურისტულ პროდუქტებს მდგრადობის კუთხით. მესამე თავი დეტალურად იკვლევს დარგის მდგრადი განვითარების ხელშემშლელ ეკოლოგიურ და სოციალურ-კულტურულ პრობლემებს, აგრეთვე განიხილავს კოვიდ-19-ის პანდემიის გავლენასა და ახალ შესაძლებლობებს, რომლებიც ეკოტურიზმს, აგროტურიზმსა და დაცული ტერიტორიების პოტენციალს უკავშირდება. ნაშრომი სრულდება დასკვნით, სადაც კვლევის ძირითადი შედეგებია შეჯამებული.

XXI საუკუნეში ტურიზმი გლობალური ეკონომიკის ერთ-ერთ დინამიკურ სექტორად იქცა, თუმცა მისმა სწრაფმა ზრდამ მისი გრძელვადიანი სიცოცხლისუნარიანობის საკითხი აქტუალური გახადა. ამის გამო, სამეცნიერო დისკურსსა და პრაქტიკაში სულ უფრო მეტი ყურადღება ეთმობა მდგრადი განვითარების პრინციპების დანერგვას ტურიზმის სფეროში (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 228). მდგრადი ტურიზმის ცნებას ერთი, საყოველთაოდ მიღებული და ამომწურავი განმარტება არ გააჩნია, რაც ნაწილობრივ იმითაა განპირობებული, რომ თავად მდგრადობის ცნება სხვადასხვა თვალსაზრისით განსხვავებულად აღიქმება (Bloyer 2004, 3-6). მიუხედავად ამისა, არსებობს ძირითადი იდეა, რომელიც ამ მიდგომას აერთიანებს: ბატლერის განმარტებით, ესაა ტურიზმი ისეთი ფორმით, რომელსაც საკუთარი სიცოცხლისუნარიანობის შენარჩუნება განუსაზღვრელი ვადით შეუძლია (Bloyer 2004, 3-6). უფრო ფართო განმარტებით, მდგრადი ტურიზმი ტურისტული საქმიანობისა და მისი მართვის ფორმების სინთეზია, რომელიც ერთდროულად მოიცავს გარემოსდაცვით, სოციალურ და ეკონომიკურ ასპექტებს და ბუნებრივი, კულტურული და ისტორიული რესურსების კეთილდღეობასა და შენარჩუნებაზე ზრუნავს (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 228).

აღსანიშნავია, რომ მდგრადი ტურიზმი ხშირად სხვა, მონათესავე ცნებების სინონიმად გამოიყენება, თუმცა მათ შორის არსებითი განსხვავებები არსებობს. მაგალითად, ეკოტურიზმი მოგზაურობის ისეთი სახეა, რომელიც უმთავრესად ყურადღებას ამახვილებს ტურიზმის უარყოფითი გარემოსდაცვითი ზემოქმედების შემცირებასა და დადებითი ეფექტების მაქსიმიზაციაზე (IVANCSÓNÉ HORVÁTH 2023, 2). ასევე, ხშირად გვხვდება ტერმინი „რბილი ტურიზმი“, რომელიც გარემოს დაცვასთან ერთად სოციალური და კულტურული ღირებულებების შენარჩუნებასაც ისახავს მიზნად. ხოლო „პასუხისმგებლიანი ტურიზმი“ შედარებით ახალი ცნებაა, რომელიც ეკონომიკურ და ბუნებრივ გარემოსთან ერთად, განსაკუთრებულ აქცენტს საზოგადოებაზე აკეთებს და ტურიზმის ოპერატორების პასუხისმგებლობას გარემოს მიმართ უსვამს ხაზს (IVANCSÓNÉ HORVÁTH 2023, 2). ამ ცნებებისგან განსხვავებით, მდგრადი ტურიზმი მართვის ადაპტირებად მოდელს წარმოადგენს და არა ტურიზმის კონკრეტულ სახეობას, რაც გეგმარების, მენეჯმენტისა და ოპერირების ყველა ასპექტში ეკოლოგიური, კულტურული და სოციალური ზემოქმედების გათვალისწინებას მოითხოვს (IVANCSÓNÉ HORVÁTH 2023, 2). ის მოქნილი ცნებაა და მისი ფორმირება სხვადასხვა მსოფლმხედველობის შესაბამისად შეიძლება (Bloyer 2004, 3-6).

მდგრადი ტურიზმის ცნება სამ ძირითად, ურთიერთდაკავშირებულ საყრდენს ეფუძნება, რომლებსაც ხშირად „სამმაგი საბოლოო შედეგის“ (Triple Bottom Line - TBL) თეორიის სახელითაც მოიხსენიებენ: ესენია ეკოლოგიური, სოციალურ-კულტურული და ეკონომიკური მდგრადობა (Talukder 2025, 13-15). ამ სამი სფეროს შორის ბალანსის დაცვა გადამწყვეტია, რადგან რომელიმე მათგანის იგნორირება მთელი სისტემის სიცოცხლისუნარიანობას აყენებს საფრთხის ქვეშ (Araya 2023, 2-4).

ეკოლოგიური მდგრადობა საბაზისო ეკოლოგიური პროცესების, ბიომრავალფეროვნებისა და ბიოლოგიური რესურსების ერთობლივ განვითარებას უზრუნველყოფს (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 228). ეს პრინციპი გულისხმობს ბუნებრივი რესურსების პასუხისმგებლიან გამოყენებას, ტურისტული საქმიანობით გამოწვეული უარყოფითი ზემოქმედების (მაგალითად, ნარჩენების წარმოქმნა, წყლისა და ნიადაგის დაბინძურება) მინიმუმამდე დაყვანასა და განახლებადი ენერგიის წყაროების გამოყენებას (IVANCSÓNÉ HORVÁTH 2023, 2). მდგრადი მართვის პრაქტიკული ზომები მოიცავს ენერგიის კონსერვაციას, წყლის რესურსების რაციონალურ გამოყენებას, ნარჩენების მართვის ეფექტიანი პროგრამების დანერგვასა და ხმაურისა და სინათლის დაბინძურების შემცირებას (Day n.d., 5-9). საყურადღებოა მწვანე სივრცეებისა და, მაგალითად, ბათუმის შემთხვევაში, შავი ზღვის სანაპიროზე წვდომის შენარჩუნება, რადგან ხშირად კერძო საკუთრებაში გადასული პლაჟები ზღუდავს იმ რესურსით სარგებლობას, რომელიც ყველასთვის თავისუფლად ხელმისაწვდომი უნდა იყოს (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 55). გარდა ამისა, ეკოლოგიური მდგრადობის უზრუნველსაყოფად აუცილებელია დესტინაციის „გამტარუნარიანობის“ შეფასება, ანუ ტურისტების იმ მაქსიმალური რაოდენობის განსაზღვრა, რომლის მიღებაც კონკრეტულ ტერიტორიას გარემოს დეგრადაციის გარეშე შეუძლია (კობაიძე 2025, 189).

სოციალური და კულტურული მდგრადობა ისეთ განვითარებას უზრუნველყოფს, რომლის დროსაც დაცულია ადგილობრივი მოსახლეობის ცხოვრების წესი, კულტურა და ღირებულებები (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 228). ეს პრინციპი გადაწყვეტილების მიღების პროცესში საზოგადოების ყველა ფენის, განსაკუთრებით კი ადგილობრივი მოსახლეობის ჩართულობას მოითხოვს, რათა ტურიზმის განვითარებამ მათი ინტერესებიც გაითვალისწინოს (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 228). ტურიზმისთვის განხორციელებული პროექტები ადგილობრივი მოსახლეობისთვისაც სასარგებლო უნდა იყოს და არა ტურისტებზე გათვლილი (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 55). ამასთან, არსებობს საფრთხე, რომ ტურიზმმა ადგილობრივი კულტურა მოხმარების საგნად აქციოს, როდესაც ტრადიციული ეთნიკური წეს-ჩვეულებები და რელიგიური ტრადიციები ტურისტების მოლოდინების დასაკმაყოფილებლად პირვანდელ ფორმას იცვლის, რაც საბოლოოდ იმ ფაქტორების გაქრობას იწვევს, რომლებიც ერის უნიკალურობას განსაზღვრავს (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 45). სოციალური მდგრადობა, აგრეთვე, მოიცავს ღირსეული სამუშაო პირობების შექმნას, დასაქმებისას თანაბარ შესაძლებლობებს, სამართლიან ანაზღაურებასა და ნებისმიერი სახის ექსპლუატაციის აღმოფხვრას, განსაკუთრებით ქალების, ახალგაზრდებისა და სხვა მოწყვლადი ჯგუფების მიმართ (Day n.d., 5-9).

ეკონომიკური მდგრადობა განვითარების ეკონომიკურ ეფექტიანობას ისე უზრუნველყოფს, რომ რესურსების გამოყენების არჩეული მეთოდი ამავე რესურსების მომავალი თაობებისთვის შენარჩუნების გარანტიას იძლეოდეს (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 228). ეს მხოლოდ მოკლევადიანი მოგების მიღებას არ ნიშნავს, ამიტომ მდგრადი ეკონომიკური მიდგომა უპირატესობას გრძელვადიან სიცოცხლისუნარიანობას ანიჭებს. ტურისტული ინდუსტრია საკმაოდ არამდგრადი შეიძლება იყოს: ეკონომიკური ვარდნა, გარემოსდაცვითი კატასტროფა ან მომხმარებელთა ცვალებადი გემოვნება ნებისმიერ დესტინაციას შეიძლება სწრაფად დაემუქროს (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 55). ასეთი მიდგომა პირდაპირ კავშირშია დესტინაციის კონკურენტუნარიანობასთან, რადგან ხარისხისა და მდგრადობის მაღალი სტანდარტების მქონე ტურისტული პროდუქტი უფრო კონკურენტუნარიანი ხდება (Araya 2023, 2-4; IVANCSÓNÉ HORVÁTH 2023, 2). ეკონომიკური სარგებელი მოიცავს სამუშაო ადგილების შექმნას როგორც უშუალოდ ტურიზმის, ისე მომიჯნავე სექტორებში, და შემოსავლების სამართლიან განაწილებას (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 228). უმთავრესი პრინციპია, რომ ტურიზმიდან მიღებული შემოსავალი ადგილობრივ ეკონომიკაში დარჩეს, რისთვისაც ადგილობრივი ბიზნესისა და სამართლიანი ვაჭრობის პრინციპების მხარდაჭერაა აუცილებელი (Day n.d., 9). ამის საპირისპიროდ, არასწორმა დაგეგმვამ შეიძლება ისეთი უარყოფითი მოვლენები გამოიწვიოს, როგორიცაა ადგილობრივი ეკონომიკის „დოლარიზაცია“ (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 45).

მდგრადი ტურიზმის განვითარება რთული პროცესია, რომელიც სხვადასხვა მხარის შეთანხმებულ მუშაობასა და მრავალი ღონისძიების განხორციელებას მოითხოვს (Day n.d., 1). მიუხედავად იმისა, რომ მდგრადი ტურიზმის ზოგადი პრინციპები საყოველთაოდ ცნობილია, მათი პრაქტიკული დანერგვა და მოდელები ქვეყნების მიხედვით საგრძნობლად განსხვავდება. წარმატებული მოდელების ანალიზით ირკვევა, რომ ეფექტიანი განვითარება სამ ძირითად კომპონენტს ეფუძნება: ეკონომიკური, სოციალური და გარემოსდაცვითი მიზნების დაბალანსებას, ყველა დაინტერესებული მხარის აქტიურ ჩართულობასა და შედეგების მუდმივ მონიტორინგს (Talukder 2025, 5). სწორედ ამ პრინციპების წარმატებული განხორციელების მაგალითებია კოსტა-რიკა და სლოვენია, რომელთა გამოცდილებაც საქართველოსთვის საინტერესო გაკვეთილებს შეიცავს.

ასეთი მიდგომა მდგრადი განვითარების, სამმაგი ქვედა ხაზისა (Triple Bottom Line - TBL) და დაინტერესებულ მხარეთა თეორიების სინთეზს გულისხმობს (Talukder 2025, 6). TBL თეორიის მიხედვით, პოლიტიკის წარმატება სამი ძირითადი ინდიკატორით იზომება: ეკონომიკური შედეგები, გარემოზე ზეგავლენა და სოციალური ინტერესების დაცვა. ეს ნიშნავს, რომ ტურიზმის განვითარება მხოლოდ ეკონომიკური სარგებლით, მაგალითად, შემოსავლების ზრდითა და სამუშაო ადგილების შექმნით არ უნდა შემოიფარგლებოდეს. აუცილებელია ეკოლოგიური ბალანსის შენარჩუნება, ბიომრავალფეროვნების დაცვა და სოციალური სამართლიანობის უზრუნველყოფა, რაც ადგილობრივი თემის კულტურის პატივისცემასა და განვითარების პროცესში მათ ჩართულობას გულისხმობს (Talukder 2025, 5). დაინტერესებულ მხარეთა თეორია ხაზს უსვამს, რომ პოლიტიკის ფორმულირებისას ყველა მონაწილის - მთავრობის, ბიზნესის, არასამთავრობო ორგანიზაციებისა და ადგილობრივი მოსახლეობის - ინტერესები და მოსაზრებები უნდა იყოს გათვალისწინებული (Talukder 2025, 5-6).

კოსტა-რიკის მოდელი: ეროვნული პოლიტიკა და ეკოტურიზმი

კოსტა-რიკა მდგრადი ტურიზმის დანერგვის ერთ-ერთ ყველაზე წარმატებულ მაგალითად ითვლება, რადგან ქვეყანამ ეკოტურიზმისა და თემზე დაფუძნებული ტურიზმის პრინციპების ეროვნულ პოლიტიკაში ინტეგრირება შეძლო (Talukder 2025, 4). ქვეყნის ტურისტული პროდუქტის ბირთვს მისი ბიომრავალფეროვნება და ეკოსისტემური სერვისები წარმოადგენს, რაც მსოფლიო ბიომრავალფეროვნების თითქმის 6%-ს მოიცავს (Araya 2023, 1). მაგალითად, მდგრადობის შესაფასებლად გამოიყენება MIVES მეთოდი, რომელიც ეკონომიკურ, სოციალურ და გარემოსდაცვით კრიტერიუმებს აერთიანებს.

გარემოსდაცვითი: აქვს თუ არა კომპანიას გარემოს მართვის გეგმა (EMP) ან საერთაშორისო სერტიფიკატი, როგორ ხდება ჩამდინარე წყლების მართვა (მაგალითად, სეპტიკური ავზი თუ გამწმენდი ნაგებობა) და როგორია CO2-ის ემისიების დონე (Araya 2023, 19).

ეკონომიკური: დასაქმებულთა საშუალო შემოსავალი და ტურისტული დეკლარაციის მქონე დაწესებულებების პროცენტული წილი (Araya 2023, 19).

სოციალური: რამდენად არის უზრუნველყოფილი ადგილობრივი მოსახლეობის დასაქმება სრულ განაკვეთზე (Araya 2023, 19).

კოსტა-რიკის გამოცდილება აჩვენებს, რომ მდგრადი ტურიზმი, გარემოს დაცვასთან ერთად, რთულ სისტემას წარმოადგენს, სადაც ეკონომიკური სარგებელი და სოციალური კეთილდღეობა ერთმანეთთან მჭიდრო კავშირშია და ეროვნული პოლიტიკის დონეზე იმართება.

სლოვენიის გამოცდილება: ადგილობრივი სამოქმედო გეგმები

თუ კოსტა-რიკა ეროვნული პოლიტიკის დონეზე ინტეგრაციის კარგი მაგალითია, სლოვენია გვიჩვენებს, თუ როგორ შეიძლება მდგრადობის პრინციპების ეფექტიანად დანერგვა ადგილობრივ დონეზე, კონკრეტული სამოქმედო გეგმების მეშვეობით. ამის საუკეთესო ნიმუშია სტრუნიანის ლანდშაფტური პარკის მდგრადი ტურიზმის სამოქმედო გეგმა, რომელიც 2018-2023 წლებზე იყო გათვლილი (CEETO - Central Europe Eco-Tourism: tools for nature protection 2019, 37). ეს გეგმა მოიცავდა კონკრეტულ აქტივობებს, რომელთა მიზანი პარკის მდგრადი მონახულების უზრუნველყოფა და ადგილობრივი მოსახლეობის ეკონომიკური, სოციალური და გარემოსდაცვითი კეთილდღეობის გაუმჯობესება იყო (CEETO - Central Europe Eco-Tourism: tools for nature protection 2019, 36).

მდგრადი ვიზიტაცია: ალტერნატიული ტრანსპორტის, კერძოდ, ელექტროავტობუსის დანერგვა პარკის ტერიტორიაზე (2018-2022); ახალი თემატური ბილიკების მოწყობა და ფრინველებზე დაკვირვების ტურების ორგანიზება (2018-2023) (CEETO - Central Europe Eco-Tourism: tools for nature protection 2019, 37).

ვიზიტორთა ქცევის მართვა: ვიზიტორებისა და ტუროპერატორებისთვის ქცევის კოდექსის შემუშავება (2020) (CEETO - Central Europe Eco-Tourism: tools for nature protection 2019, 38).

საზოგადოების ჩართულობა: ადგილობრივი მოსახლეობისთვის ვორქშოფების რეგულარულად ჩატარება (წელიწადში 4-ჯერ) და მდგრადი ტურისტული პაკეტების შექმნაში მათი ჩართვა (CEETO - Central Europe Eco-Tourism: tools for nature protection 2019, 38).

თითოეულ აქტივობას ჰყავდა პასუხისმგებელი უწყება (მაგალითად, ლანდშაფტური პარკის ადმინისტრაცია, იზოლას მუნიციპალიტეტი) და ჩართული მხარეები (სასტუმროები, ტუროპერატორები, ადგილობრივი მოსახლეობა), რაც გეგმის წარმატებით განხორციელებას უზრუნყოფყოფდა (CEETO - Central Europe Eco-Tourism: tools for nature protection 2019, 37-38). სლოვენიის ეს მაგალითი ხაზს უსვამს, რომ ზოგადი სტრატეგიების გარდა, აუცილებელია დეტალური, დროში გაწერილი და კონკრეტულ შედეგებზე ორიენტირებული სამოქმედო გეგმების არსებობა, რომლებიც ადგილობრივი თემის საჭიროებებსა და შესაძლებლობებს ითვალისწინებს.

ინდიკატორები და მონიტორინგი: წარმატების გაზომვის მექანიზმები

მდგრადობის იდეა პრაქტიკული მნიშვნელობისგან იცლება, თუ მისი გაზომვის კონკრეტული მექანიზმები არ არსებობს (Bloyer 2004, 4). 2000-იანი წლების დასაწყისში ჩატარებული კვლევებიც კი უკვე უსვამდა ხაზს, რომ ტურიზმის ინდუსტრიაში არ არსებობდა ერთიანი ხედვა, თუ რა უნდა ყოფილიყო შენარჩუნებული და, მით უმეტეს, როგორ უნდა გაზომილიყო ამ მიზნისკენ პროგრესი (Bloyer 2004, 3).

სამოას მდგრადი ტურიზმის პროექტის ფარგლებში, მკვლევრების, ადგილობრივი ტურიზმის ბიუროსა და სხვა დაინტერესებული მხარეების თანამშრომლობით, შეიქმნა 20 ეკონომიკური, გარემოსდაცვითი და სოციალურ-კულტურული ინდიკატორი (John M. Knox & Associates 2004, 13). შერჩეული ინდიკატორები კი ტექნიკურ შეფასებას გადიოდა 10 კრიტერიუმის მიხედვით, მათ შორის იყო შესაბამისობა, სანდოობა, გაზომვადობა და სიმარტივე (Bloyer 2004, 5).

| თემა | მიზანი | ქვემიზანი | ინდიკატორი | ტექნიკური შეფასების შედეგი |

| :--- | :--- | :--- | :--- | :--- |

| გარემო | მიწისა და ტყის რესურსების მდგრადი მართვა | სოფლის თემების ჩართულობა კონსერვაციაში | კონსერვაციის პროგრამებში მონაწილე სოფლების რაოდენობა | PASS |

| გარემო | მიწისა და ტყის რესურსების მდგრადი მართვა | სოფლის თემების ჩართულობა კონსერვაციაში | კანონით დაცული „კრიტიკული“ ტყის ფართობი | PASS |

| გარემო | მიწისა და ტყის რესურსების მდგრადი მართვა | ტურიზმის გამოყენება შემოსავლის წყაროდ | დაცული ტერიტორიების წილი, რომლებიც ტურიზმიდან იღებენ შემოსავალს | FAIL |

| გარემო | მიწისა და ტყის რესურსების მდგრადი მართვა | ტურიზმის გამოყენება შემოსავლის წყაროდ | ტურისტების ვიზიტები კონსერვაციის არეალებში | PASS |

წყარო: შედგენილია ავტორის მიერ (Bloyer 2004, 6) მონაცემების საფუძველზე.

თუმცა, სამოას მაგალითმა ისიც აჩვენა, რომ ინდიკატორების სისტემის შექმნა საკმარისი არ არის. გრძელვადიან პერსპექტივაში მთავარ გამოწვევად მონიტორინგის პროცესის შენარჩუნება იქცა, რადგან დროთა განმავლობაში პოლიტიკური იმპულსი დაიკარგა, პროექტის თავდაპირველი გუნდის წევრებმა პოზიციები შეიცვალეს და საკუთრების შეგრძნება გაქრა (John M. Knox & Associates 2004, 14). ეს ცხადყოფს, რომ მდგრადი ტურიზმის მართვა, კარგად შემუშავებულ გეგმებსა და ინდიკატორებთან ერთად, მუდმივ ინსტიტუციურ მხარდაჭერასა და პოლიტიკურ ნებასაც მოითხოვს.

ტურიზმის მდგრადი განვითარების ცნების პრაქტიკაში დანერგვა შეუძლებელია მისი გაზომვისა და შეფასების ეფექტიანი მექანიზმების გარეშე. აბსტრაქტული იდეები და სურვილები, რომ ტურიზმი ეკოლოგიურად უსაფრთხო, სოციალურად სამართლიანი და ეკონომიკურად მომგებიანი უნდა იყოს, კონკრეტული საზომი ერთეულების, ანუ ინდიკატორების გარეშე უშედეგო რჩება. აღსანიშნავია, რომ ინდიკატორების არარსებობა „მდგრადობის“ ცნებას სრულიად უაზროს ხდის, რადგან შეუძლებელი ხდება დასახული მიზნების მიღწევის პროგრესის შეფასება (Bloyer 2004, 3). ტურიზმის სექტორის უკონტროლო განვითარებამ შესაძლოა, საფრთხე შეუქმნას სოციალურ კეთილდღეობასა და ეკონომიკურ ზრდას, გამოიწვიოს ბუნებრივი და კულტურული რესურსების ჭარბი ექსპლუატაცია და სარგებლის არათანაბარი განაწილება ადგილობრივ მოსახლეობასა და ტურიზმის სექტორის აქტორებს შორის (BleuTourMed_C3 2018, 2). შესაბამისად, ინდიკატორებზე დაფუძნებული მონიტორინგი პრობლემური სფეროების დროულად იდენტიფიცირებისა და შესაბამისი მართვითი გადაწყვეტილებების მიღების საშუალებას იძლევა.

ინდიკატორების სისტემის შექმნისას მთავარი გამოწვევა მათი სწორად შერჩევაა. ინდიკატორთა დიდი რაოდენობა (მაგალითად, 50-ზე მეტი) ართულებს ინფორმაციის დამუშავებას და შესაძლოა, მეორეხარისხოვანმა მონაცემებმა პრიორიტეტული საკითხები გადაფაროს, თუმცა მათი სიმცირე სრული სურათის დანახვას შეუძლებელს ხდის. ამიტომ, ზოგიერთი კვლევის მიხედვით, ინდიკატორების ოპტიმალურ რაოდენობად 12-დან 21-მდე დიაპაზონი მიიჩნევა (Araya 2023, 6). ამასთან, თავად ინდიკატორები გარკვეულ კრიტერიუმებს უნდა აკმაყოფილებდნენ: ისინი უნდა იყოს ადვილად გასაზომი და იდენტიფიცირებადი, ფუნქციურად საყურადღებო, სანდო, მგრძნობიარე კონკრეტული ზეწოლის მიმართ და ცალსახა, ინტერპრეტაციის ორაზროვნების თავიდან ასაცილებლად (Bloyer 2004, 5). თანამედროვე მიდგომებიც მსგავს კრიტერიუმებს ეფუძნება, კერძოდ, ინდიკატორის შერჩევისას ფასდება მისი გაზომვადობა, კვლევის კონტექსტთან ადაპტირების უნარი, ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა, წარმომადგენლობითობა და დუბლირების თავიდან არიდების შესაძლებლობა (Araya 2023, 6).

ამ გამოწვევების საპასუხოდ, ბოლო ათწლეულებში მდგრადობის გაზომვის ერთიანი სისტემის შექმნის მიზნით რამდენიმე ძირითადი საერთაშორისო ინიციატივა შემუშავდა. ერთ-ერთი პირველი იყო გლობალური მდგრადი ტურიზმის საბჭო (GSTC), რომელმაც 2010 წელს მდგრადი ტურიზმის სტანდარტების დასადგენად კრიტერიუმების ორი ნაკრები შეიმუშავა: ერთი ტურისტული დესტინაციების პოლიტიკის შემქმნელთათვის, მეორე კი კერძო სექტორისთვის, როგორიცაა სასტუმროები და ტუროპერატორები (BleuTourMed_C3 2018, 3). უფრო რთული და სისტემური მიდგომა შემოგვთავაზა გაეროს მსოფლიო ტურიზმის ორგანიზაციამ (UNWTO) „მდგრადი ტურიზმის გაზომვის სტატისტიკური ჩარჩოს“ (MST) ინიციატივით. ამ ჩარჩოს მიზანია, შეიქმნას ერთიანი, საერთაშორისო სტატისტიკური სისტემა, რომელიც მდგრადობას სამივე - ეკონომიკური, გარემოსდაცვითი და სოციალური - განზომილების ჭრილში გაზომავს როგორც ეროვნულ, ისე სუბეროვნულ დონეზე (World Tourism Organization (UNWTO) 2023, 9). აღნიშნული სისტემა ისეთ არსებულ სტანდარტებს ეფუძნება, როგორებიცაა ტურიზმის სატელიტური ანგარიში (TSA) და გარემოსდაცვით-ეკონომიკური აღრიცხვის სისტემა (SEEA) (BleuTourMed_C3 2018, 4).

ევროპულ დონეზე, ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ინსტრუმენტს ევროკომისიის მიერ 2013 წელს შემუშავებული „ევროპის ტურიზმის ინდიკატორთა სისტემა“ (ETIS) წარმოადგენს. ეს ნებაყოფლობით ინსტრუმენტთა ნაკრებია, რომელიც ტურისტულ დესტინაციებს მდგრადი მართვის გაუმჯობესებაში თვითშეფასებისა და მონაცემთა შეგროვების გზით ეხმარება (BleuTourMed_C3 2018, 5). სისტემა 27 ძირითად და 40 დამატებით (არასავალდებულო) ინდიკატორს მოიცავს, რომლებიც ოთხ მთავარ კატეგორიად იყოფა: დესტინაციის მართვა, სოციალური და კულტურული გავლენა, ეკონომიკური ღირებულება და გარემოზე ზემოქმედება (BleuTourMed_C3 2018, 5). ETIS-ს არ აქვს სერტიფიცირების პროცესი ან მისაღწევი მინიმალური ზღვარი; მისი მთავარი მიზანია, დესტინაციებს მიაწოდოს საბაზისო ინფორმაცია მდგრადობის მონიტორინგისთვის. სისტემის საპილოტე რეჟიმში დანერგვისას ორი მთავარი ფაქტორი გამოიკვეთა: ადგილობრივი პოლიტიკური მხარდაჭერის აუცილებლობა და მოქნილობა, რადგან არ არსებობს ერთი ფორმულა, რომელიც ყველა დესტინაციას მოერგება (BleuTourMed_C3 2018, 6).

გაეროს მსოფლიო ტურიზმის ორგანიზაციის (UNWTO) მიერ შემუშავებული MST ჩარჩო კი ბევრად უფრო დეტალურ და სტრუქტურირებულ მიდგომას გვთავაზობს. ის თითოეულ განზომილებას კონკრეტულ საზომ ერთეულებად შლის. მაგალითად, ეკონომიკური განზომილება მოიცავს ვიზიტორთა ნაკადებისა და დანახარჯების, ტურიზმის ინდუსტრიებში დასაქმებისა და ეკონომიკური სარგებლის განაწილების შეფასებას; გარემოსდაცვითი განზომილება ზომავს ისეთ მაჩვენებლებს, როგორიცაა წყლისა და ენერგიის მოხმარება, სათბურის გაზების ემისიები და მყარი ნარჩენების წარმოქმნა; ხოლო სოციალური განზომილება აფასებს ღირსეული სამუშაო პირობების, გენდერული თანასწორობის, ხელმისაწვდომობისა და კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნების საკითხებს (World Tourism Organization (UNWTO) 2023, 8-9). ეს ჩარჩო მიზნად ისახავს ერთიანი ენის შექმნას, რომელიც სხვადასხვა ქვეყნისა და დესტინაციის მდგრადობის დონის შედარების საშუალებას მისცემს.

პრაქტიკაში ინდიკატორების გამოყენება ხშირად მულტიკრიტერიუმული შეფასების მოდელებით ხდება, სადაც თითოეულ ინდიკატორს, კრიტერიუმსა და მოთხოვნას კონკრეტული წონა ენიჭება. ამის კარგი მაგალითია კოსტა-რიკის შემთხვევის ანალიზისას გამოყენებული მოდელი, რომელიც „გადაწყვეტილების ხის“ პრინციპზეა აგებული (Araya 2023, 5). ამ მოდელში მდგრადობა დაყოფილია სამ მთავარ მოთხოვნად (გარემოსდაცვითი, ეკონომიკური, სოციალური), რომლებიც, თავის მხრივ, კრიტერიუმებსა და ინდიკატორებს აერთიანებს.

| მოთხოვნა | კრიტერიუმი | ინდიკატორი |

| :--- | :--- | :--- |

| R1 გარემოსდაცვითი (38%) | C1. ოპერაციული მართვა (51%) | I1. გარემოსდაცვითი მართვის გეგმა და სერტიფიკატები (55%) |

| | | I2. ჩამდინარე წყლების მართვა (45%) |

| | C2. კლიმატის ცვლილება და ბიომრავალფეროვნება (49%) | I3. CO2 ემისიები (49%) |

| | | I4. ბიომრავალფეროვნება (51%) |

| R2 ეკონომიკური (31%) | C3. ეკონომიკური სარგებელი და კონკურენტუნარიანობა (47%) | I5. შემოსავალი ტურიზმიდან (58%) |

| | | I6. ტურისტული დეკლარაცია (42%) |

| | C4. მიწოდების ჯაჭვი (53%) | I7. ადგილობრივი პროდუქტები და სერვისები (63%) |

| | | I8. სარგებელი ღირებულებათა ჯაჭვში (37%) |

| R3 სოციალური (31%) | C5. სოციალური გავლენა (52%) | I9. შექმნილი სამუშაო ადგილები (57%) |

| | | I10. ადგილობრივი ტურისტული ბიზნესები (43%) |

| | C6. სოციალური აღქმა (48%) | I11. კუთვნილება (30%) |

| | | I12. კონსერვაციის აღქმა (30%) |

| | | I13. ადგილობრივების კმაყოფილება (40%) |

წყარო: შედგენილია ავტორის მიერ Araya (2023, 5) მიხედვით.

ცხრილში მოცემული სტრუქტურის მიხედვით, თითოეული კომპონენტი ზუსტად განსაზღვრულ საზომ ერთეულებზე დაიყვანება, რაც შეფასების პროცესს ობიექტურს ხდის. კერძოდ, გარემოსდაცვითი ინდიკატორები აფასებენ, აქვს თუ არა ტურისტულ ობიექტს გარემოსდაცვითი მართვის გეგმა ან სერტიფიკატი (I1) და როგორ ხდება ჩამდინარე წყლების მართვა (I2) (Araya 2023, 7). ეკონომიკური მდგრადობის შესაფასებლად კი არსებითია როგორც ტურიზმიდან მიღებული შემოსავლების დონე (I5), ისე ტურისტული სექტორის მიერ ადგილობრივი პროდუქტებისა და სერვისების მოხმარების მაჩვენებელი (I7), რაც პირდაპირ მიუთითებს ტურიზმის სარგებლის ადგილობრივ ეკონომიკაში გადანაწილებაზე. ასევე, ეკონომიკურ ჭრილში ფასდება ტურისტული დეკლარაციის მქონე ობიექტების წილიც, რაც კონკურენტუნარიანობის ზრდას უწყობს ხელს (Araya 2023, 7). სოციალური განზომილება კი ყურადღებას ამახვილებს ადგილობრივი მოსახლეობის დასაქმებაზე (I9) - ფასდება, არის თუ არა სამუშაო ადგილები მუდმივი, სრულგანაკვეთიანი და განკუთვნილი ადგილობრივებისთვის. აგრეთვე, ფასდება ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ დაფუძნებული ტურისტული ბიზნესების რაოდენობა (I10) და მათი კმაყოფილების დონე რესურსების გამოყენებასთან დაკავშირებით (Araya 2023, 8).

აღსანიშნავია, რომ მდგრადობის შეფასება მხოლოდ ეროვნულ დონეზე საკმარისი არ არის. რეალური პრობლემები და შესაძლებლობები სწორედ სუბეროვნულ, ანუ რეგიონულ და ლოკალურ დონეზე ვლინდება. ამ დონეზე ხშირად არსებობს მონაცემთა დიდი ნაკლებობა, რაც პოლიტიკის შემუშავებას აფერხებს (BleuTourMed_C3 2018, 2). სწორედ ამიტომ, UNWTO-ს MST ჩარჩოს ერთ-ერთი მთავარი მიზანი სუბეროვნული დონისთვის სტატისტიკური მიდგომების დანერგვაა (World Tourism Organization (UNWTO) 2023, 9). ამის კარგი მაგალითია წლების წინ სამოას კუნძულზე ჩატარებული კვლევა, სადაც ექსპერტთა ჯგუფებისა და ადგილობრივი დაინტერესებული მხარეების ჩართულობით შეიქმნა ადგილზე მორგებული, სპეციფიკური ინდიკატორები. ამ პროცესის შედეგად მომზადდა დეტალური ანგარიში ტურიზმის მდგომარეობის შესახებ და განისაზღვრა 10 პრიორიტეტული მიმართულება, რომლებიც მყისიერ მართვით რეაგირებას საჭიროებდა, რასაც სამოას მთავრობა აქტიურად იყენებდა (Bloyer 2004, 5-6). ეს ადასტურებს, რომ გლობალური ჩარჩოებისა და ადგილობრივი სპეციფიკის სინთეზი მდგრადი ტურიზმის ეფექტიანი მართვის საუკეთესო გზაა.

საქართველოს ტურიზმის სექტორის განვითარების სტრატეგიული დოკუმენტები მეტწილად ეკონომიკურ ზრდაზეა ორიენტირებული, თუმცა ბოლო წლებში სულ უფრო მეტი ყურადღება ეთმობა მდგრადობის პრინციპების დანერგვას. ქვეყნის მთავრობის სტრატეგიები და სამოქმედო გეგმები ეკონომიკური სარგებლისა და გარემოსდაცვითი თუ სოციალურ-კულტურული პასუხისმგებლობის დაბალანსებას ცდილობს, თუმცა ამ მიმართულებით არაერთი გამოწვევა რჩება. ამ გეგმების უმთავრესი მიზანია ქვეყანაში არსებული პოტენციალისა და რესურსების შესწავლა რეგიონების მიხედვით, რათა სრულყოფილი მონაცემთა ბაზა შეიქმნას. აუცილებელია ინფრასტრუქტურის ობიექტებისა და ბუნებრივი რესურსების დეტალური აღნუსხვა, რაც გრძელვადიანი, რთული სტრატეგიის შემუშავების საფუძველი უნდა გახდეს (ქართველიშვილი 2019, 137). ეს ხომ ის მიდგომაა, რომელიც რესურსების ეფექტიან გამოყენებას უზრუნველყოფს და მომავალი თაობებისთვის მათ შენარჩუნებასაც ითვალისწინებს (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 45).

2018 წლამდე შემუშავებული „ტურიზმის სტრატეგიული განვითარების“ დოკუმენტის თანახმად, ქვეყნის მთავარ პრიორიტეტებად დასახელდა გზების ხარისხის გაუმჯობესება, ტურისტული პროდუქტების დივერსიფიკაცია და ფინანსურ-ეკონომიკური ბერკეტების ამოქმედება (ქართველიშვილი 2019, 143). სტრატეგიაში განსაკუთრებული ადგილი ეთმობა ისეთი მიმართულებების განვითარებას, როგორებიცაა ეკოტურიზმი, აგროტურიზმი, გამაჯანსაღებელი, კულტურული და სამთო ტურიზმი (ქართველიშვილი 2019, 138). ამასთან, ხაზგასმულია უცხოური ინვესტიციების მოზიდვის, ინფრასტრუქტურის სწორად დაგეგმვისა და ტურისტული ბიზნესისთვის საგადასახადო შეღავათების დაწესების აუცილებლობა (ქართველიშვილი 2019, 143). ეს მიმართულებები ნაწილობრივ შეესაბამება მდგრადობის პრინციპებს, რადგან ტურიზმის დივერსიფიკაცია და რეგიონების განვითარება ამცირებს წნეხს ცალკეულ, პოპულარულ ლოკაციებზე და ხელს უწყობს შემოსავლების უფრო თანაბარ გადანაწილებას.

სტრატეგიული დოკუმენტების ანალიზისას იკვეთება მათი შესაბამისობა მდგრადობის ოთხ ძირითად პრინციპთან: ეკონომიკურ, კულტურულ, ისტორიულ და ეკოლოგიურ მდგრადობასთან (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 45). მაგალითად, დაცული ტერიტორიების მართვის პროცესში ადგილობრივი მოსახლეობის სოციალური, ეკონომიკური და კულტურული უფლებებისა და ტრადიციების გათვალისწინების მოთხოვნა პირდაპირ პასუხობს კულტურული მდგრადობის იდეას (ქართველიშვილი 2019, 138-139). ასევე, ისტორიული მდგრადობის პრინციპი, რომელიც ტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითარებისას არქეოლოგიური ძეგლების დაცვას გულისხმობს, საკვანძოა, განსაკუთრებით საქართველოს მსგავსი მდიდარი ისტორიული მემკვიდრეობის მქონე ქვეყნისთვის (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 45). ამავდროულად, ეკოლოგიური მდგრადობის უზრუნველყოფა, რაც ბიომრავალფეროვნებისა და ბუნებრივი რესურსების შენარჩუნებას ისახავს მიზნად, სტრატეგიებში ნახსენებია, თუმცა მისი რეალური აღსრულება კვლავ პრობლემად რჩება, რადგან საუკუნეების განმავლობაში ბუნებრივი რესურსები, მათ შორის ტყეები და წიაღისეული, არაგონივრულად და გადაჭარბებულად გამოიყენებოდა (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 45).

მიუხედავად იმისა, რომ სტრატეგიები სწორ მიმართულებებს სახავენ, მათი რეალური გავლენა მდგრადობის ხელშეწყობაზე არაერთგვაროვანია. ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევა ტურისტული ნაკადების არასწორი მართვაა. სწრაფმა ზრდამ შესაძლოა ისეთი უარყოფითი პროცესები გამოიწვიოს, როგორიცაა ადგილობრივი კულტურის კომერციალიზაცია, სადაც ტრადიციული რიტუალები და წეს-ჩვეულებები ტურისტების მოლოდინების დასაკმაყოფილებლად სახეს იცვლის და პირვანდელ ღირებულებას კარგავს (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 45). გარდა ამისა, „ოვერტურიზმი“ სერიოზულ საფრთხეს უქმნის ეკოსისტემებს. მაგალითად, აჭარაში, მტირალას ეროვნულ პარკში ვიზიტორთა მაღალი კონცენტრაცია (131,271 ვიზიტორი 2025 წლისთვის) ნიადაგის ეროზიასა და ბიოტოპების დეგრადაციას იწვევს, რაც რეგიონის გრძელვადიან მდგრადობას კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს (აჭარის ბიომრავალფეროვნება, როგორც მდგრადი ტურიზმის ეკონომიკური ზრდის დრაივერი: გამოწვევები და სტრატეგიული ხედვა 2025, 3). ეს ცხადყოფს, რომ მხოლოდ სტრატეგიის არსებობა საკმარისი არაა და აუცილებელია მისი აღსრულების ეფექტიანი მექანიზმების შექმნა, მათ შორის ტურისტული დატვირთვის მონიტორინგის სისტემის დანერგვა (ჯაფარიძე 2026, 26).

სტრატეგიების დახვეწისა და მდგრადობის მიზნებთან უკეთ შესაბამისობისთვის საყურადღებოა ისეთი საკითხების გათვალისწინება, რომლებიც ხშირად დეკლარაციების დონეზე რჩება. კერძოდ, ყველა რეგიონმა დეტალურად უნდა შეისწავლოს საკუთარი რესურსები და პოტენციური ბაზრები, სანამ ტურიზმის განვითარებას პრიორიტეტად გამოაცხადებს (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 45). გასაანალიზებელია, არის თუ არა ტურიზმი ამ რეგიონისთვის ეკონომიკური განვითარების საუკეთესო გზა, თუ უმჯობესია მრეწველობის სხვა დარგის განვითარება. აგრეთვე, გასათვალისწინებელია შრომითი რესურსების საკითხიც - აქვს თუ არა რეგიონს საკმარისი კადრები ტურიზმის სფეროს მოსამსახურებლად მიგრანტების ჩართვის გარეშე, რაც უკვე პრობლემასაც წარმოადგენს საქართველოში (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 45). ამ კითხვებზე პასუხის გაცემა რეგიონებს დაეხმარება, თავიდან აიცილონ გაუმართლებელი ხარჯები ინფრასტრუქტურაზე და შეიმუშაონ რეალისტური, მონაცემებზე დაფუძნებული განვითარების გეგმები.

კლიმატის ცვლილება კიდევ ერთი ფაქტორია, რომლის გათვალისწინებაც ეროვნულ სტრატეგიებში არსებითია. პროგნოზების თანახმად, გლობალური დათბობა საქართველოს ტურისტული სექტორისთვის როგორც დადებით, ისე უარყოფით შედეგებს გამოიწვევს. მართალია, მოსალოდნელია ტურისტული სეზონის გახანგრძლივება სანაპირო და მთიან ზონებში, რაც ადგილობრივი მოსახლეობის შემოსავლების ზრდას შეუწყობს ხელს (ქართველიშვილი 2019, 141), მაგრამ მოსალოდნელია უარყოფითი შედეგებიც: ივლის-აგვისტოში ზედმეტად ცხელი ამინდები, ძლიერი შტორმები, წყალმოვარდნები და ღვარცოფები, რამაც შესაძლოა დააზიანოს ტურისტული ინფრასტრუქტურა და საფრთხე შეუქმნას ვიზიტორებს (ქართველიშვილი 2019, 141-142). ტემპერატურის მატებამ, შესაძლოა, ინფექციურ დაავადებათა ზრდაც გამოიწვიოს. აქედან გამომდინარე, მომავალი სტრატეგიები აუცილებლად უნდა ითვალისწინებდნენ ადაპტაციის ღონისძიებებს: ნაპირსამაგრი სამუშაოების ჩატარებას, მონიტორინგის სისტემების მოწყობასა და ჯანდაცვის სექტორის მობილიზებას (ქართველიშვილი 2019, 143-144).

სამთო რეგიონების მდგრადი განვითარებისთვის სტრატეგიაში გასათვალისწინებელია კონკრეტული რეკომენდაციები, რომლებიც ქვემოთ მოცემულ ცხრილშია წარმოდგენილი. ეს რეკომენდაციები ეფუძნება ისეთ პრინციპებს, როგორიცაა ავთენტურობის დაცვა, ინფრასტრუქტურის მიზნობრივი განვითარება და ჭარბი ტურიზმის პრევენცია.

| რეკომენდაციის მიმართულება | კონკრეტული ღონისძიებები |

| :--- | :--- |

| მდგრადი განვითარება და ავთენტურობა | მკაცრი საკანონმდებლო რეგულაციების დაწესება ქაოსური განაშენიანების აღსაკვეთად; ადგილობრივი მოსახლეობის ინფორმირება მდგრადი ტურიზმის სიკეთეებზე ტრენინგებისა და საინფორმაციო მასალების მეშვეობით. |

| ინფრასტრუქტურა და რეგიონული პოლიტიკა | სახელმწიფო ინვესტიციების მიმართვა ბაზისური ინფრასტრუქტურის (გზები, სველი წერტილები, მარკირება) მოსაწესრიგებლად; რეგიონების ტურისტული დატვირთვის მონიტორინგის სისტემის დანერგვა „ოვერტურიზმის“ პრევენციისთვის. |

| მარკეტინგი და შიდა ბაზარი | რეგიონების უნიკალურობაზე მორგებული მარკეტინგული სტრატეგიის შემუშავება მაღალბიუჯეტიანი ტურისტების მოსაზიდად; შიდა ტურიზმის სტიმულირება აბონემენტების სისტემით, ფესტივალებითა და კამპანიებით. |

ცხრილი შედგენილია შემდეგ წყაროზე დაყრდნობით: (ჯაფარიძე 2026, 25-26)

საქართველოს ეროვნული ტურიზმის სტრატეგია თანდათან ვითარდება და მდგრადობის პრინციპებს სულ უფრო მეტად ითვალისწინებს. თუმცა, მთავარ გამოწვევად დეკლარირებული მიზნების პრაქტიკაში განხორციელება რჩება. აუცილებელია ერთიანი, კოორდინირებული მიდგომა, რომელიც ეკონომიკურ ინტერესებს, გარემოს დაცვასა და ადგილობრივი თემების კეთილდღეობას დააბალანსებს. ასევე, საჭიროა შემოსავლების გაანგარიშების ახალი, უფრო რეალისტური მეთოდების დანერგვა, რომლებიც ვიზიტორთა რაოდენობასთან ერთად, დარგის მდგრადი განვითარების რეალურ სურათსაც ასახავს. მხოლოდ ასეთი ერთიანი მიდგომა უზრუნველყოფს ტურიზმის ქცევას ქვეყნის გრძელვადიანი და სტაბილური განვითარების მამოძრავებელ ძალად.

ბოლო ათწლეულებში საქართველოში ტურიზმი ეკონომიკის პრიორიტეტულ დარგად იქცა, რაც ვიზიტორთა რაოდენობის ზრდაშიც აისახა. მაგალითად, 2003 წელს არსებული 313 442 ტურისტიდან 2010 წლისთვის ეს რიცხვი 2 032 586-მდე გაიზარდა (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 30). ამ ზრდის ფონზე, ქვეყნისთვის არსებითია ძირითადი ტურისტული პროდუქტების მდგრადი განვითარების მოთხოვნებთან შესაბამისობის შეფასება. ამგვარი შეფასებისთვის აუცილებელია ინდიკატორების სისტემის გამოყენება, რომელიც ეკონომიკურ, სოციალურ, ეკოლოგიურ და კულტურულ ასპექტებს მოიცავს და განვითარების დონისა თუ პოტენციური რისკების განსაზღვრის საშუალებას იძლევა (ჯაფარიძე 2026, 12).

ღვინის ტურიზმი საქართველოში ერთ-ერთ პერსპექტიულ მიმართულებად ითვლება, რომელსაც დიდი ეკონომიკური და სოციალური სარგებლის მოტანა შეუძლია. ეკონომიკური მდგრადობის თვალსაზრისით, ეს სექტორი პირდაპირ უწყობს ხელს რეგიონებში სამუშაო ადგილების შექმნას, მოსახლეობის ცხოვრების დონის ამაღლებას და, ზოგადად, სოფლის განვითარებას (საჩალელი 2020, 1). სტატისტიკური მონაცემებიც ადასტურებს მის მზარდ პოპულარობას: თუ 2018 წელს ქართული სამზარეულოსა და ღვინის დაგემოვნება ტურისტულ აქტივობებს შორის შემოსავლების მიხედვით 66,60%-იან წილს იკავებდა, 2019 წლისთვის ეს მაჩვენებელი 74,80%-მდე გაიზარდა, ხოლო აბსოლუტურ რიცხვებში შემოსავალი 4 385 220 ლარიდან 5 408 635 ლარამდე ავიდა (საჩალელი 2020, 10-11). ღვინის ტურიზმი მწარმოებლებს საშუალებას აძლევს, პროდუქცია მაღალი მარჟით პირდაპირ ვიზიტორებზე გაყიდონ, რაც ბიზნესის მომგებიანობას ზრდის და ბრენდის ცნობადობას აუმჯობესებს (საჩალელი 2020, 8).

@@CHART_0@@

სოციალური მდგრადობის კუთხით, ღვინის ტურიზმი ადგილობრივი თემის ჩართულობასა და პარტნიორობის განვითარებას უწყობს ხელს (საჩალელი 2020, 6). „Winescape“-ის კონცეფცია, რომელიც ღვინის რეგიონს ერთიან ატრიბუტად განიხილავს, ხაზს უსვამს გარემოს, კულტურისა და ადამიანური ფაქტორის ურთიერთკავშირს, რაც სოციალური კაპიტალის ზრდის საფუძველია (საჩალელი 2020, 3-4). თუმცა, ამავე დროს, არსებობს გამოწვევებიც, მათ შორის კვალიფიციური კადრების დეფიციტი და დაჯავშნის ერთიანი სისტემების არარსებობა, რაც მომსახურების ხარისხზე უარყოფითად მოქმედებს (საჩალელი 2020, 20). ეკოლოგიური მდგრადობის საკითხი კი განსაკუთრებით საყურადღებოა. მართალია, ღვინის ტურიზმი პირდაპირ არ არის დაკავშირებული გარემოს მასშტაბურ დაზიანებასთან, მაგრამ ტურისტულ ნაკადებზე მზარდი მოთხოვნა აუცილებლად მოითხოვს რესურსების შენარჩუნებაზე ზრუნვას (საჩალელი 2020, 6). საქართველოს ისტორიული გამოცდილება, სადაც ბუნებრივი რესურსების არარაციონალურმა გამოყენებამ მათი საგრძნობი შემცირება გამოიწვია, ამ მიმართულებით განსაკუთრებულ სიფრთხილეს მოითხოვს, რათა ეკონომიკურმა სარგებელმა ეკოლოგიურ რისკებს არ გადააჭარბოს (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 45).

სამთო ტურიზმი საქართველოსთვის დიდი პოტენციალის მქონე სფეროა, რადგან ქვეყნის ტერიტორიის 65%-ზე მეტი მთიანია, ხოლო გლობალური ტურიზმის დაახლოებით 20% სწორედ სამთო მიმართულებებზე მოდის (ჯაფარიძე 2026, 9). ეკონომიკური თვალსაზრისით, იგი მთლიანი შიდა პროდუქტის ზრდისა და დასაქმების ერთ-ერთი მთავარი წყაროა (ჯაფარიძე 2026, 9). მიუხედავად ამისა, საქართველოში ამ სექტორის მდგრადობას არაერთი ფაქტორი უქმნის საფრთხეს. ერთ-ერთი მთავარი პრობლემაა მომსახურების მაღალი ფასები სასტუმროებზე, ტრანსპორტსა და კვებაზე, რასაც დაბალი სერვისის დონეც ემატება (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 28). ეკოლოგიური და სოციალური მდგრადობის კუთხით პრობლემები კიდევ უფრო მწვავეა. უკონტროლო განვითარება და მასობრივი ტურიზმი ისეთ კურორტებზე, როგორებიცაა სტეფანწმინდა და მესტია, ქაოსურ განაშენიანებას იწვევს, რაც საფრთხეს უქმნის უნიკალურ ბუნებრივ ლანდშაფტსა და ეკოსისტემებს (ჯაფარიძე 2026, 9). მშენებლობები ხშირად სასოფლო-სამეურნეო სავარგულების ხარჯზე მიმდინარეობს, რაც ადგილობრივი მოსახლეობისთვის მიწის რესურსების შემცირებას ნიშნავს (ჯაფარიძე 2026, 12). ამ პროცესის საგანგაშო შედეგია ის, რომ უშგული, რომელიც იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლია, შესაძლოა ამ სტატუსის დაკარგვის საფრთხის წინაშე აღმოჩნდეს (Applis 2022, 19). მსგავსი პრობლემები სერბეთის სამთო კურორტების მაგალითზეც კარგად ჩანს, სადაც კოპაონიკის მოდელი, რომელიც მაღალ მოგებაზე იყო ორიენტირებული, უკონტროლო ურბანიზაციით დასრულდა, ხოლო ტარას მოდელმა, ზომიერი განვითარების გზით, ეკოსისტემის შენარჩუნება შეძლო (ჯაფარიძე 2026, 13). საქართველოსთვის ეს მაგალითი ცხადყოფს, რომ მოგების რეინვესტირება მხოლოდ მდგრად ინფრასტრუქტურასა და მართვის სწორ სახელმწიფო მოდელშია გამართლებული (ჯაფარიძე 2026, 12).

კულტურული ტურიზმი, რომელიც მჭიდროდ არის გადაჯაჭვული როგორც ღვინის, ისე სამთო მიმართულებებთან, მდგრადობის კუთხით ერთ-ერთ ყველაზე მგრძნობიარე სფეროს წარმოადგენს. მისი მთავარი რესურსია ავთენტურობა, ტრადიციები და ისტორიული მემკვიდრეობა, რომელთა კომერციალიზაციაც დიდ რისკებთანაა დაკავშირებული. ეკონომიკური მდგრადობის პერსპექტივით, კულტურულ მემკვიდრეობაზე დაფუძნებულ ტურიზმს შეუძლია ეკონომიკური ზრდის სტიმულირება (Talukder 2025, 15), თუმცა არსებობს საშიშროება, რომ ტურიზმმა ადგილობრივი კულტურა მოხმარების საგნად აქციოს, სადაც ეთნიკური წეს-ჩვეულებები და ტრადიციები ტურისტების მოლოდინების დასაკმაყოფილებლად სახეს იცვლის (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 45). ეს პროცესი, თავის მხრივ, იმ უნიკალური ფაქტორების თანდათანობით გაქრობას იწვევს, რომლებიც ქართველი ერის თვითმყოფადობას განსაზღვრავს (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 45). სოციალური მდგრადობისთვის გადამწყვეტია ადგილობრივი თემის ჩართულობა და სარგებლის თანაბარი განაწილება. როდესაც განვითარება ზემოდან, ცენტრალური ხელისუფლების მიერ იმართება და ადგილობრივების ინტერესებს არ ითვალისწინებს, ამან შეიძლება გამოიწვიოს კულტურული იდენტობის დაკარგვა და ტრადიციული სტუმართმოყვარეობის პრაგმატული, კომერციული მიზნებით ჩანაცვლება (Applis 2022, 17-19). მდგრადი მოდელის ჩამოყალიბებისთვის აუცილებელია, რომ ტურიზმი ადგილობრივი მოსახლეობისთვის შემოსავლის დამატებით წყაროდ იქცეს და არა თვითკმარი სოფლის მეურნეობის შემცვლელად, რაც გრძელვადიან პერსპექტივაში რეგიონს მხოლოდ ტურიზმზე დამოკიდებულს გახდის (Applis 2022, 17). ეკოლოგიური მდგრადობა კულტურული ტურიზმის კონტექსტში, უპირველეს ყოვლისა, ისტორიული და არქეოლოგიური ძეგლების დაცვას გულისხმობს. ტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითარება ისე უნდა დაიგეგმოს, რომ ზიანი არ მიადგეს კულტურულ მემკვიდრეობას (Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ 2012, 45). სვანეთის კოშკების ან უშგულის მსგავსი ძეგლების გარშემო ქაოსური მშენებლობები ამ პრინციპის პირდაპირი დარღვევაა და საფრთხეს უქმნის კონკრეტულ ობიექტსაც და მთლიანად რეგიონის ტურისტულ მიმზიდველობასაც (Applis 2022, 19, 22).

საქართველოს ძირითადი ტურისტული პროდუქტები მდგრადობის სამივე განზომილებაში სერიოზული გამოწვევების წინაშე დგას. ღვინის ტურიზმს აქვს ყველაზე მაღალი პოტენციალი, რომ ეკონომიკური სარგებელი სოციალურ განვითარებასთან დააბალანსოს, თუმცა რესურსების მართვისა და კვალიფიკაციის ამაღლების კუთხით გარკვეული ხარვეზები აქაც იკვეთება. სამთო და კულტურული ტურიზმის შემთხვევაში კი მდგომარეობა ბევრად უფრო რთულია. აქ ეკონომიკურ ზრდაზე სწრაფი ორიენტაცია ხშირად ეკოლოგიური და სოციალური ფასეულობების ხარჯზე ხდება. უკონტროლო განაშენიანება, ბუნებრივი რესურსების არამდგრადი გამოყენება და ადგილობრივი კულტურის კომერციალიზაცია იმ ძირითად საფრთხეებს წარმოადგენს, რომლებიც გრძელვადიან პერსპექტივაში შესაძლოა თვითონ ამ ტურისტული პროდუქტების კრახის მიზეზი გახდეს. შესაბამისად, მდგრადი განვითარების პრინციპებზე დაფუძნებული ერთიანი სახელმწიფო სტრატეგიისა და მისი აღსრულების ეფექტიანი მექანიზმების გარეშე, ამ დარგის მომავალი რისკის ქვეშ დგება.

კოვიდ-19-ის გლობალურმა პანდემიამ საქართველოს ტურიზმის სექტორი, რომელიც ბოლო ათწლეულის განმავლობაში უპრეცედენტო ტემპით იზრდებოდა, მოულოდნელად ღრმა კრიზისში ჩააგდო. პანდემიამდე საერთაშორისო ვიზიტორების რიცხვი საქართველოში მუდმივად მზარდი იყო. მაგალითად, 2009 წელს დაფიქსირებული 1,5 მილიონი ვიზიტიდან 2013 წლისთვის ეს მაჩვენებელი 5,4 მილიონამდე გაიზარდა, რაც მსოფლიო საშუალო ზრდის ტემპს საგრძნობლად აღემატებოდა (Poladashvili 2015, 50). 2019 წელს კი ქვეყანამ 9,4 მილიონ საერთაშორისო მოგზაურს უმასპინძლა, რომელთა 80%-ს მეზობელი ქვეყნებიდან შემოსული ტურისტები შეადგენდნენ (ივანოვი 2021, 54). დაწესებულმა შეზღუდვებმა, საზღვრების ჩაკეტვამ და უსაფრთხოების ახალმა სტანდარტებმა თითქმის სრულად შეაჩერა ტურისტული ნაკადები და დააზარალა როგორც მსხვილი, ისე მცირე ბიზნესი, განსაკუთრებით კი ის საოჯახო სასტუმროები, რომლებიც შემოსავლისთვის ძირითადად საერთაშორისო ტურისტებზე იყვნენ დამოკიდებულნი.

თუმცა, ამ კრიზისმა სექტორისთვის ახალი შესაძლებლობებიც შექმნა და ტურიზმის განვითარების ალტერნატიული გზები დაგვანახა (ივანოვი 2021, 69). საზღვრების ჩაკეტვამ და საერთაშორისო მოგზაურობების შეზღუდვამ ბიძგი მისცა შიდა ტურიზმის პოტენციალის ათვისებას. როგორც აღმოჩნდა, ადგილობრივი მოსახლეობის დიდი ნაწილისთვის საკუთარი ქვეყნის კულტურა და ღირსშესანიშნაობები უცნობი იყო. ამან ახალი მოთხოვნა შექმნა და, აგროტურისტული ობიექტ „ქორენას“ მფლობელის, მაია კეზევაძის თქმით, პანდემიამ შიდა ტურიზმის პოპულარიზაციასა და ახალი ადგილების განვითარებას შეუწყო ხელი (ივანოვი 2021, 69). ამ ტენდენციის საპასუხოდ, ადგილობრივმა დაინტერესებულმა მხარეებმა - მეწარმეებმა, სასტუმროებმა და მმართველმა ორგანიზაციებმა - ერთობლივი ძალებით დაიწყეს რეგიონული ტურიზმის მხარდამჭერი პროექტების განხორციელება, რისი მაგალითიცაა იმერეთში მოწყობილი კამპანია „მუსიკოსები ტურიზმის მხარდასაჭერად“ (ივანოვი 2021, 69). ეს ცვლილება სრულად შეესაბამება მდგრადი განვითარების ერთ-ერთ რეკომენდაციას, რომელიც შიდა ბაზრის სტიმულირებას რეგიონული ფესტივალებისა და სპეციალური კამპანიების მეშვეობით გულისხმობს (ჯაფარიძე 2026, 25).

პანდემიის მიერ შექმნილი მეორე საყურადღებო ცვლილება გამოცდილებაზე დაფუძნებული ტურიზმის ციფრულ ფორმატში გადატანის მცდელობა იყო. ამ დროს პოპულარობა შეინარჩუნა ონლაინ გასტრონომიულმა ტურებმა, ასევე გაჩნდა ინტერესი მედიტაციის, ჯანსაღი ცხოვრების წესისა და ვირტუალური ქალაქის ტურების მიმართ (ივანოვი 2021, 69). რა თქმა უნდა, ონლაინ ფორმატი, თავისი იმპროვიზებული ხასიათით, იუმორითა და კომუნიკაციით, სრულფასოვნად ვერ ცვლის რეალურ ადამიანურ ურთიერთობასა და მოგზაურობისას მიღებულ შთაბეჭდილებებს, თუმცა წარმატებული მაგალითებიც არსებობდა, როგორიც იყო „მელიტას ცეკვის პროექტი“ (ივანოვი 2021, 69). ციფრული პრაქტიკის როლი განსაკუთრებით თვალსაჩინო ხდება პერიფერიულ რეგიონებში, სადაც ტექნოლოგიები ტურიზმს ახალ სოციალურ და ეკონომიკურ ცვლილებებს სთავაზობს (Applis 2022, 17). გარდა ამისა, პანდემიამ ტურიზმის სექტორს აიძულა, გადაეხედა არსებული სტრატეგიებისთვის და ყურადღება მოკლევადიან, მოქნილ გეგმებზე გაემახვილებინა (ივანოვი 2021, 69). ეს მოვლენა დაემთხვა იმ ტურისტული ტენდენციის გაძლიერებას, როდესაც მოგზაურები სულ უფრო მეტად ინტერესდებიან ნაკლებად ცნობილი ადგილების მონახულებით და ხალხმრავლობისგან შორს, ჯანსაღ გარემოში დასვენებით (კურტანიძე 2022, I).

პანდემიით გამოწვეული ძვრები, განსაკუთრებით შიდა ტურიზმზე აქცენტის გაკეთება, მდგრადი განვითარების ძველი გამოწვევების გადახედვის შესაძლებლობას იძლევა. პანდემიამდელ პერიოდში ტურისტების სწრაფი ზრდა ისეთ უარყოფით პროცესებს იწვევდა, როგორიცაა ეკონომიკის „დოლარიზაცია“ და ადგილობრივი კულტურის, ეთნიკური წეს-ჩვეულებებისა და რელიგიური ტრადიციების კომერციალიზაცია, რა დროსაც ისინი ტურისტების მოლოდინების დასაკმაყოფილებლად ფორმას იცვლიდნენ (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 45). შიდა ტურიზმის განვითარება კი ამგვარი კულტურული გაუცხოების რისკებს ნაწილობრივ ამცირებს. ამასთან, კრიზისმა კიდევ უფრო თვალსაჩინო გახადა სექტორში მანამდეც არსებული პრობლემები: ტურისტული პროდუქტების მრავალფეროვნების ნაკლებობა, მომსახურების დაბალი ხარისხი, მკვეთრად გამოხატული სეზონურობა და სხვადასხვა მხარეებს შორის სუსტი თანამშრომლობა (ივანოვი 2021, 71-72). პოსტპანდემიური აღდგენის პროცესი სწორედ ამ პრობლემების გადაჭრის შესაძლებლობას ქმნის.

@@CHART_0@@

პანდემიის შემდგომი აღდგენის პერიოდი ტურიზმის მდგრად მოდელზე გადასვლის უნიკალურ შანსს იძლევა. ეკოტურიზმი და ბუნებაზე დაფუძნებული მიმართულებები, რომლებიც პანდემიამდეც მაღალი მოთხოვნით სარგებლობდა (Poladashvili 2015, 51), კიდევ უფრო აქტუალური გახდა. თუმცა, მდგრადობის ავტომატურად მიღწევა შეუძლებელია. ბუნებრივი რესურსების არაგონივრული გამოყენება, ტყეების გაჩეხვა, ჰაერის დაბინძურება და ნარჩენების პრობლემა კვლავ სერიოზულ საფრთხეს უქმნის ეკოსისტემებს (კურტანიძე 2022, II; ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 45). აგრეთვე, ქაოსური განაშენიანება, რომელიც რეგიონულ ავთენტურობას ანადგურებს, კვლავ ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევად რჩება, რასაც სვანეთის მაგალითზე მსოფლიო მემკვიდრეობის სტატუსის დაკარგვის საფრთხეც ადასტურებს (Applis 2022, 19). აქედან გამომდინარე, აუცილებელია ისეთი მექანიზმების დანერგვა, როგორებიცაა მკაცრი არქიტექტურული კონტროლი, საბაზისო ინფრასტრუქტურაში (გზები, მარკირება, სველი წერტილები) მიზნობრივი ინვესტირება და ჭარბი ტურიზმის მონიტორინგის სისტემის შექმნა (ჯაფარიძე 2026, 24-25).

საბოლოოდ, კოვიდ-19-ის პანდემია შეიძლება საქართველოს ტურიზმისთვის ერთგვარ „გადატვირთვად“ განვიხილოთ. მან დაანგრია საერთაშორისო ბაზრებზე ზედმეტი დამოკიდებულების მოდელი და სექტორს აიძულა, განვითარების ახალი გზები ეპოვა. პანდემიამ დაგვანახა, რომ მდგრადი განვითარება, ეკოლოგიურ პასუხისმგებლობასთან ერთად, ეკონომიკური გამძლეობისა და გრძელვადიანი წარმატების საწინდარიცაა. ეს პროცესი გულისხმობს მმართველობითი სისტემის ცვლილებას, სადაც ადგილობრივი თემის ჩართულობა, რეგიონული საჭიროებების საფუძვლიანი ანალიზი და ყველა დონის წარმომადგენელს შორის თანამშრომლობა დარგის დაბალანსებულ და რენტაბელურ განვითარებას უზრუნველყოფს (ივანოვი 2021, 71). გამოწვევა ახლა იმაში მდგომარეობს, რომ სექტორმა ეს იძულებითი ცვლილებები შეგნებულ სტრატეგიად აქციოს და საერთაშორისო ტურიზმის სრულად აღდგენის შემდეგ ძველ, არამდგრად პრაქტიკებს არ დაუბრუნდეს.

საქართველოში ტურიზმის სწრაფი ზრდა, მართალია, ეკონომიკური თვალსაზრისით დადებითი მოვლენაა, მაგრამ ამავდროულად სერიოზულ ზეწოლას ახდენს ქვეყნის ბუნებრივ გარემოზე. ტურისტული ინდუსტრია ქვეყნის ბუნებრივ, კულტურულ და ისტორიულ რესურსებს აქტიურად იყენებს, რასაც ხშირად ჰაერის, წყლისა და ნიადაგის დაბინძურებაც სდევს თან (ქართველიშვილი 2019, 30). პრობლემა იმდენად თვალსაჩინოა, რომ ბოლო წლებში საქართველოს თითქმის ყველა რეგიონში ეკოლოგიური მდგომარეობის საგრძნობი გაუარესება შეინიშნება, რაც აუცილებელს ხდის თითოეული ტურისტული რეგიონის დღევანდელი ეკოლოგიური მდგომარეობის გულდასმით შესწავლას (Kveladze 2012, 6). ჰაერის დაბინძურებამ, ხმაურმა, ჭარბმა ნარჩენებმა და რესურსების გადამეტებულმა მოხმარებამ შესაძლოა ეკოსისტემის სერიოზული დაზიანება და საბოლოოდ, განადგურებაც კი გამოიწვიოს (კურტანიძე 2022, II).

გარემოს ტრანსსასაზღვრო დაბინძურება საქართველოსთვის ერთ-ერთ საყურადღებო და ნაკლებად შესწავლილ პრობლემას წარმოადგენს. სამრეწველო და ბუნებრივი წარმოშობის მავნე მინარევები ჰაერის ნაკადების საშუალებით დიდ მანძილზე გადაადგილდება და საბოლოოდ, ნალექებთან ერთად, საქართველოს ტერიტორიაზე ილექება, რაც ტურისტული რეგიონების დაბინძურებას იწვევს (გუნია 2020, 412). ეს ფენომენი კულტურული ტურიზმის ობიექტებს განსაკუთრებულ საფრთხეს უქმნის, რადგან მჟავა ნალექები ისტორიულ-კულტურული ძეგლების, უნიკალური ფრესკებისა და ჩუქურთმების რღვევის პროცესს აჩქარებს (გუნია 2020, 412). კვლევების თანახმად, ბათუმის ტერიტორიაზე ყოველწლიურად კვადრატულ კილომეტრზე საშუალოდ 50.2 ტონა მინერალური ნივთიერება ილექება, გუდაურში კი ეს მაჩვენებელი 29.7 ტონას აღწევს. ამ ნივთიერებებს შორისაა სულფატები და ქლორიდები, რომლებიც გარემოს საგრძნობ ეკოლოგიურ ზიანს აყენებს (გუნია 2020, 413).

| პუნქტი | სულფატები (SO₄²⁻) | ქლორიდები (Cl⁻) | ჰიდროკარბონატები (HCO₃⁻) | ნატრიუმი (Na⁺) | ჯამური იონები (Σi) |

| :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- |

| აბასთუმანი | 4.8 | 1.4 | 6.1 | 1.2 | 18.2 |

| გუდაური | 6.9 | 2.2 | 11.1 | 1.2 | 29.7 |

| სოხუმი | 11.8 | 3.0 | 9.5 | 2.5 | 35.2 |

| ბათუმი | 14.9 | 6.5 | 13.0 | 4.4 | 50.2 |

| თბილისი | 5.6 | 1.4 | 8.2 | 0.9 | 22.1 |

ამგვარი დაბინძურება ნიადაგის დაჟანგვას, მისგან მცენარეებისთვის აუცილებელი საკვები ნივთიერებების გამოტუტვას და მძიმე ლითონების შემცველობის ტოქსიკურ დონემდე მომატებას იწვევს (გუნია 2020, 414). შესაბამისად, ტრანსსასაზღვრო დაბინძურება ორმაგ დარტყმას აყენებს ქვეყანას: ის აზიანებს როგორც ბუნებრივ ეკოსისტემებს, ისე კულტურულ მემკვიდრეობას, რომელიც ტურისტების მოზიდვის მთავარი საფუძველია.

ტრანსსასაზღვრო დაბინძურების გარდა, ტურიზმის ზრდა ადგილობრივი ინფრასტრუქტურის გადატვირთვასთან პირდაპირ კავშირშია. ტურისტების მზარდი რაოდენობა სერიოზულ ზეწოლას ახდენს წყლის, ელექტროენერგიისა და კანალიზაციის სისტემებზე, განსაკუთრებით პიკურ სეზონზე. სასტუმროებსა და რესტორნებში ენერგორესურსების მოხმარების დონე საკმაოდ მაღალია, თუმცა ახალი ეკოლოგიური მეთოდების დანერგვით შესაძლებელია ელექტროენერგიის მოხმარების 10-25%-ით, ხოლო წყლის მოხმარების 30%-ით შემცირება (ქართველიშვილი 2019, 32). ინფრასტრუქტურის გადატვირთვის პრობლემა მჭიდროდ უკავშირდება დანიშნულების ადგილის „გამტარუნარიანობის“ ცნებას, ანუ ტურისტების იმ მაქსიმალურ რაოდენობას, რომელსაც კონკრეტული ტერიტორია გარემოს დეგრადაციის გარეშე შეუძლია უმასპინძლოს (კობაიძე 2025, 188-189). საქართველოში ხშირად ამ ზღვარს უგულებელყოფენ, რაც ბუნებრივი გარემოს შელახვასთან ერთად ტურისტული გამოცდილების ხარისხსაც აუარესებს (Kveladze 2012, 6).

ინფრასტრუქტურულ გამოწვევებს შორის ნარჩენების მართვა ერთ-ერთი ყველაზე მწვავე პრობლემაა. ტურისტული აქტივობით წარმოქმნილი მყარი ნარჩენების რაოდენობა ხშირად ადგილობრივი მუნიციპალიტეტების შესაძლებლობებს აღემატება. ეს პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ დგას მაღალმთიან რეგიონებსა და სანაპირო ზოლში. უცხოური გამოცდილებაც აჩვენებს, რომ ტურისტულ ზონებში ნარჩენების გატანა და მართვა, განსაკუთრებით კი ექსკურსიის ადგილებში დაყრილი ნაგავი, ადგილობრივი მმართველობისთვის „ძალიან სერიოზულ პრობლემას“ წარმოადგენს, რომლის მოგვარებაც უჭირთ (IVANCSÓNÉ HORVÁTH 2023, 5). შავი ზღვის სანაპიროზე, კერძოდ ბათუმში, ნარჩენების მართვის მდგრადი სტრატეგიების დანერგვა გადამწყვეტია. ეს მოიცავს ნარჩენების შემცირებას, სეგრეგაციას, გადამუშავებასა და სწორ განთავსებას პლაჟებისა და ზღვის წყლის დაბინძურების თავიდან ასაცილებლად (კობაიძე 2025, 189-190). აუცილებელია მდინარეებიდან და ნავსადგურებიდან საზღვაო პლასტმასის ნარჩენების (როგორც მიკრო, ისე მაკროპლასტიკის) შეგროვება და გადამუშავება, რადგან ეს ნარჩენები საბოლოოდ ზღვის ეკოსისტემასა და ბიომრავალფეროვნებაზე დამანგრეველ გავლენას ახდენს (კობაიძე 2025, 192).

ეკოლოგიური პრობლემები განსხვავებული სიმწვავით ვლინდება საქართველოს სხვადასხვა ტურისტულ რეგიონში, რაც მათი გეოგრაფიული და სოციალურ-ეკონომიკური სპეციფიკითაა განპირობებული. ყაზბეგის ეროვნული პარკი, რომელიც ბუნებაზე ორიენტირებული ტურიზმის ერთ-ერთი ყველაზე მოთხოვნადი მიმართულებაა, მზარდი ანთროპოგენური წნეხის ქვეშ იმყოფება (Poladashvili 2015, 51). ისეთი პოპულარული ადგილები, როგორიცაა გერგეტის სამების ეკლესია და გველეთის ჩანჩქერი, ვიზიტორების დიდი ნაკადის გამო დატვირთვას განიცდის, რაც საფეხმავლო ბილიკების ეროზიაში, ნარჩენების დაგროვებასა და ალპური ზონის მყიფე ეკოსისტემის დაზიანებაში გამოიხატება (Poladashvili 2015, 49). სწორედ ამიტომ, „ჭარბი ტურიზმის“ (Overtourism) უარყოფითი შედეგების თავიდან ასაცილებლად რეგიონების ტურისტული დატვირთვის მონიტორინგის სისტემის დანერგვაა საჭირო (ჯაფარიძე 2026, 25).

აქ ეკოლოგიურ პრობლემებს ქაოსური, არქიტექტურულად გაუმართავი განაშენიანების საფრთხე ემატება, რომელიც რეგიონის ავთენტურობას ემუქრება. რეგიონული არქიტექტურული იერსახის დასაცავად მკაცრი საკანონმდებლო რეგულაციების დაწესებაა საჭირო (ჯაფარიძე 2026, 25). გარდა ამისა, სვანეთის მაღალმთიანი რეგიონი ბუნებრივი კატაკლიზმების, მაგალითად, მეწყერებისა და ზვავების, მაღალი რისკის ზონაა და არასწორად დაგეგმილმა ტურისტულმა ინფრასტრუქტურამ შესაძლოა ეს რისკები კიდევ უფრო გაზარდოს და კულტურულ მემკვიდრეობას საფრთხე შეუქმნას (Applis 2022, 433).

შავი ზღვის სანაპირო ზოლი, განსაკუთრებით კი ბათუმი, ურბანული ტურიზმის განვითარებასთან ერთად, რთული ეკოლოგიური პრობლემების წინაშე დგას. აქ მთავარ გამოწვევას სანაპირო ზოლის მდგრადი დაგეგმვა და ზონირება წარმოადგენს სენსიტიური ეკოსისტემების განადგურების თავიდან ასაცილებლად და ბუნებრივი ლანდშაფტების შესანარჩუნებლად (კობაიძე 2025, 188). სანაპირო რაიონებში ტურიზმისა და ინფრასტრუქტურის განვითარების პროექტებისთვის გარემოზე ზემოქმედების შეფასების (გზშ) ჩატარებაა საჭირო, ეკოსისტემებზე, წყლის ხარისხსა და ველურ ბუნებაზე პოტენციური ზემოქმედების შესაფასებლად (კობაიძე 2025, 189).

უკონტროლო ტურისტული ნაკადები, კოცონების დანთება და ხმაური ადგილობრივ ფაუნას აზიანებს (ქართველიშვილი 2019, 30). დაცული ტერიტორიების სისტემა, რომელიც დღეს ქვეყნის ტერიტორიის დაახლოებით 7%-ს მოიცავს და რომლის 75% ტყითაა დაფარული, ამ გამოწვევების ფონზე განსაკუთრებით საყურადღებო ხდება (Poladashvili 2015, 51). მართალია, ეკოტურიზმს შეუძლია გარემოს გაუმჯობესებაზე ზრუნვის სტიმულირება, რადგან ტურისტები სუფთა და დაუბინძურებელ ადგილებს ეძებენ, მაგრამ ეს მხოლოდ რეგლამენტირებული და სწორად მართული ტურიზმის პირობებშია შესაძლებელი (Georgian Technical University 2016, 19). წინააღმდეგ შემთხვევაში, შემოსავლის მიღების მოკლევადიანი მიზანი შესაძლოა გრძელვადიან პერსპექტივაში იმ ბუნებრივი კაპიტალის განადგურების საფუძველი გახდეს, რომელზეც მთლიანად ტურისტული ინდუსტრია დგას. ამიტომ, ეკოლოგიური მონიტორინგის მუდმივი სისტემის არსებობა და მიღებული მონაცემების საფუძველზე გარემოს მდგომარეობის შეფასებაა აუცილებელი, უარყოფითი ტენდენციების დროულად გამოსავლენად და შესაბამისი ზომების მისაღებად (გუნია 2020, 412-413).

ტურიზმის განვითარება საქართველოს რეგიონებში, განსაკუთრებით მაღალმთიან ზონებში, არსებით სოციალურ და ეკონომიკურ ცვლილებებს იწვევს. მართალია, ტურიზმი ადგილობრივი მოსახლეობისთვის სიღარიბის დაძლევის საშუალებად მოიაზრება, მაგრამ ახალ გამოწვევებსაც აჩენს. მაგალითად, სვანეთსა და ყაზბეგში ჩატარებული კვლევების მიხედვით, ტურიზმი სოფლის მეურნეობის კლებას იწვევს, რადგან ტურისტული საქმიანობა ნაკლებად შრომატევადია და უფრო მომგებიანი, რაც ადგილობრივების არჩევანზე პირდაპირ გავლენას ახდენს (Applis 2022, 7). ეს პროცესი სოფლებს შორის რესურსებისთვის ინტენსიურ კონკურენციასაც კი წარმოშობს, რადგან სასტუმრო სახლების მფლობელები მალევე ხდებიან ტურისტული სეზონიდან მიღებულ შემოსავალზე დამოკიდებულნი (Applis 2022, 7-8). სვანეთის საზოგადოება, რომელიც ისტორიულად გარე გავლენების მიმართ უნდობლობით გამოირჩეოდა და ძლიერ საოჯახო ჯგუფებში იყო ჩაკეტილი, ბოლო ათწლეულში გლობალიზაციის სხვადასხვა პროცესის წინაშე აღმოჩნდა (Applis 2022, 6). ამ ცვლილებების ფონზე საინტერესოა „ახალი სოფლელების“ ფენომენიც: ადამიანები, რომლებიც წინაპრების სახლებს უბრუნდებიან, რათა ფერმერული ან ტურისტული ბიზნესი წამოიწყონ და ამით მიტოვებულ სივრცეებს ახალი სიცოცხლე შესძინონ (ივანოვი 2021, 63).

ადგილობრივი თემების ჩართულობის ხარისხი ტურიზმის მდგრადი განვითარების ერთ-ერთი მთავარი საზომია, თუმცა ამ მხრივ საქართველოში არაერთგვაროვანი სურათი იკვეთება. მაგალითად, სვანეთში მოსახლეობის დიდი ნაწილი სათანადოდ ვერ აცნობიერებს ტურიზმის განვითარების ფასს ან არ ფლობს ტურისტების მოსამსახურებლად საჭირო ცოდნასა და უნარებს (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 140). ეს პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ დგას მაშინ, როდესაც ექსპერტები სამხრეთ კავკასიაში თემზე დაფუძნებული ტურიზმის (CBT) განვითარების აუცილებლობაზე საუბრობენ. ეს მოდელი ადგილობრივი კულტურის, გარემოსა და სტუმართმოყვარეობის უპირატესობებზე უნდა იყოს აგებული და სარგებელი სწორედ ადგილობრივ მოსახლეობას უნდა მოუტანოს (Applis 2022, 8). პრაქტიკაში, სოფლად საოჯახო სახლების მეპატრონეთა უმეტესობა სტუმრებს პირადი კონტაქტებით იზიდავს და ტურისტული სააგენტოების ჯავშნები მათ მხოლოდ 12-14%-ს შეადგენს (ივანოვი 2021, 68). ასევე, გამოკითხული 25 სერვისის მომწოდებლიდან მხოლოდ 10 თანამშრომლობდა ადგილობრივ ტურიზმის მმართველ ორგანიზაციებთან (DMO), რაც თემების სუსტ კოორდინაციაზე მიუთითებს (ივანოვი 2021, 69). თუმცა, დადებითი მაგალითებიც არსებობს: იმერეთში აგროტურისტული ობიექტი „ქორენა“ გელათის მონასტრის გუნდთან ერთად სპეციალურ საღამოებს აწყობს, ხოლო ხევსურეთში ორგანიზაცია „ხევსურეთი და თემი“ ადგილობრივ ახალგაზრდებთან, ეთნოგრაფებთან და ხელოსნებთან ერთად მუშაობს თემზე დაფუძნებული ტურისტული პროდუქტების შესაქმნელად (ივანოვი 2021, 64).

ტურიზმი ადგილობრივ ტრადიციებსა და კულტურულ თვითმყოფადობაზე ორგვარ გავლენას ახდენს. არსებობს საფრთხე, რომ ტურიზმმა ადგილობრივი კულტურა მოხმარების საგნად აქციოს, როდესაც ტრადიციული ეთნიკური წეს-ჩვეულებები და რელიგიური დღესასწაულები თავდაპირველ ფორმას იცვლის, რათა ტურისტების მოლოდინებს მოერგოს, რაც საბოლოოდ იმ უნიკალური ფაქტორების გაქრობას იწვევს, რომლებიც ერის თვითმყოფადობას განსაზღვრავს (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 45). ამავე დროს, ზოგიერთი მკვლევარი მიიჩნევს, რომ ტურიზმი, პირიქით, ტრადიციული კულტურების აღორძინებას უწყობს ხელს, რადგან ტურისტული სერვისების მიმწოდებლები საკუთარი კულტურის თავისებურებებს უკეთ აცნობიერებენ და ტურისტებისგან დადებით უკუკავშირს იღებენ (Applis 2022, 8). ამის დადასტურებაა აჭარასა და სამეგრელოში არსებული პრაქტიკა, სადაც ოჯახებმა ტურისტების ინტერესის გამო ტრადიციული ტანსაცმელი, დავიწყებული კერძების რეცეპტები და ძველი ქართული ინსტრუმენტები აღადგინეს (ივანოვი 2021, 67). სწორედ ამ პროცესში იკვეთება არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ფასი, რომელიც საზოგადოების ადათ-წესებს, ცოდნას, ჩვევებს, მუსიკას, ცეკვასა და სხვა ცოცხალ ტრადიციებს მოიცავს (ღვინჯილია 2016, 11). საქართველოში არამატერიალური მემკვიდრეობა სისტემურად შესწავლილი არ არის და მისი პოტენციალი ინოვაციური ტურისტული პროდუქტის შესაქმნელად სრულად არ გამოიყენება (ღვინჯილია 2016, 12).

@@CHART_0@@

სოციალურ გამოწვევებს ციფრული ტექნოლოგიების ეპოქაში ახალი ასპექტი ემატება, რაც განსაკუთრებით სასტუმრო სახლების მფლობელებზე აისახება. დღეს ტურისტების უმრავლესობა მოგზაურობას ისეთი ონლაინ პლატფორმების საშუალებით გეგმავს, როგორებიცაა Booking.com და TripAdvisor (ივანოვი 2021, 62). ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ონლაინ შეფასებები და კომენტარები მასპინძლებისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი ხდება. სწორედ ამ ონლაინ პლატფორმებზე დატოვებული კომენტარების გამო ადგილობრივები ხშირად დაუცველობისა და მოწყვლადობის განცდას განიცდიან, რაც მათ ისედაც მყიფე სოციალურ-ეკონომიკურ მდგომარეობას კიდევ უფრო ართულებს (Applis 2022, 8). პრობლემას ისიც ამძაფრებს, რომ ხშირად ტურისტების მოლოდინები და ადგილზე არსებული რეალობა ერთმანეთს არ ემთხვევა. მაგალითად, გამოკითხულ ვიზიტორთა 30%-ზე მეტი არ არის მზად, დაუვიწყარი შთაბეჭდილებების სანაცვლოდ კომფორტზე უარი თქვას (ივანოვი 2021, 62). ამავდროულად, Airbnb-ის მსგავს პლატფორმებზე შეთავაზებული „ავთენტური გამოცდილება“ ხშირად ხარისხის იმ სტანდარტს ვერ აკმაყოფილებს, რასაც ვიზიტორები ელიან, რაც უარყოფითი შეფასებების დაწერის წინაპირობა ხდება (ივანოვი 2021, 66).

ტურიზმის არამდგრადი განვითარება პირდაპირ საფრთხეს უქმნის მატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლებს, რომელთა სანახავადაც ტურისტები ჩამოდიან. საქართველოში 12 000-მდე ისტორიული და არქიტექტურული ძეგლია, მათგან ოთხი კი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია შეტანილი, რაც ქვეყნის უდიდეს კულტურულ კაპიტალს წარმოადგენს (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 273). მიუხედავად ამისა, საფრთხის წინაშე სწორედ ამ სტატუსის მქონე ძეგლები დგას. მაგალითად, ზემო სვანეთი, რომელიც თავისი უნიკალური კოშკებითაა ცნობილი, იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სტატუსის დაკარგვის რეალური რისკის ქვეშაა (Applis 2022, 18-19). ექსპერტების შეფასებით, ამის მიზეზი ტურიზმის ზრდით გამოწვეული ქაოსური და უკანონო მშენებლობებია, რომლებიც რეგიონის ისტორიულ იერსახეს ამახინჯებს (Applis 2022, 18). ეს ქმნის პარადოქსულ ვითარებას, როდესაც ტურიზმი თავად ანადგურებს იმ რესურსს, რომელზეც არის დამოკიდებული. მდგრადი ტურიზმის საერთაშორისო პრინციპები კი მოითხოვს, რომ დანიშნულების ადგილებს კულტურული აქტივების დაცვის მკაფიო პოლიტიკა და ვიზიტორთა ნაკადების მართვის სისტემები ჰქონდეთ, რათა უარყოფითი ზეგავლენა შემცირდეს (Day n.d., 5, 9).

სოციალურ-კულტურული პრობლემების სათავე ხშირად მმართველობით რგოლში არსებულ სისტემურ ხარვეზებშია. საქართველოში კულტურული ტურიზმის მართვის საკითხები სხვადასხვა სამინისტროს, უმთავრესად კი ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარებისა და კულტურის სამინისტროების გამგებლობაშია (ღვინჯილია 2016, 12). ამ უწყებებს შორის საქმიანობის კოორდინაცია ცენტრალურ, რეგიონულ და მუნიციპალურ დონეებზე დღემდე ჯეროვნად ვერ ხერხდება (ღვინჯილია 2016, 12). კოორდინაციის ნაკლებობა ერთიანი ხედვის ჩამოყალიბებასა და კულტურული მემკვიდრეობის დაცვისა და ტურიზმში მისი სწორად გამოყენების დაბალანსებას უშლის ხელს. პრობლემის გადაჭრის ერთ-ერთ გზად მართვის დეცენტრალიზაცია და მუნიციპალიტეტების როლის გაძლიერება სახელდება. კერძოდ, შემოთავაზებულია მუნიციპალიტეტებსა და თვითმმართველი ქალაქების მერიებში შეიქმნას სპეციალური სამსახურები, რომლებიც პასუხისმგებელნი იქნებიან „მატერიალური და არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის დაცვასა და განვითარებაზე და მათ ჩართვაზე კულტურულ ტურიზმში“ (ღვინჯილია 2016, 8).

საქართველოს ტურისტული პოტენციალი მასობრივი ტურიზმითა და პოპულარული კურორტებით არ შემოიფარგლება. ქვეყანას აქვს დიდი, თუმცა ჯერ კიდევ ნაკლებად ათვისებული რესურსი მდგრადი ტურიზმის ისეთი მიმართულებების გასავითარებლად, როგორებიცაა ეკოტურიზმი და აგროტურიზმი (კურტანიძე 2022, 1). ეს სფეროები მსოფლიოში მზარდი პოპულარობით სარგებლობს, რადგან თანამედროვე მოგზაურები სულ უფრო ხშირად ეძებენ ავთენტურ გამოცდილებას, ნაკლებად ცნობილ ადგილებსა და ჯანსაღ გარემოში დასვენების შესაძლებლობებს (წიკლაური 2023, 2). სწორედ საქართველოს უნიკალური ბუნებრივი პირობები, ბიომრავალფეროვნება და დაცული ტერიტორიების ქსელი ქმნის მყარ საფუძველს ამ ნიშური, მაგრამ მაღალი ღირებულების მქონე ტურისტული პროდუქტების შესაქმნელად (Kveladze 2012, 6). აღნიშნული მიმართულებების განვითარება ქვეყანას საშუალებას აძლევს, ტურისტული სექტორის ეკონომიკური სარგებელი დააბალანსოს გარემოს დაცვისა და ადგილობრივი თემების კეთილდღეობის პრინციპებთან.

ეკოტურიზმის განვითარების მთავარი ბირთვი საქართველოში დაცული ტერიტორიებია. ქვეყნის ტერიტორიის დაახლოებით 7% სწორედ დაცულ ტერიტორიებს უკავია, რომელთა 75% ტყითაა დაფარული (Poladashvili 2015, 51; Kveladze 2012, 4). ეს ტერიტორიები, თავისი მრავალფეროვანი ლანდშაფტით, ფლორითა და ფაუნით, ბუნებრივად იქცევა მიზიდულობის ცენტრად იმ ტურისტებისთვის, რომელთა ინტერესსაც ბუნებაზე დაფუძნებული აქტივობები წარმოადგენს. საგულისხმოა, რომ 2013 წლის მონაცემებით, საქართველოში ჩამოსული საერთაშორისო ვიზიტორების 52% ბუნებაზე დაფუძნებული ტურიზმით იყო დაინტერესებული, რაც ამ სექტორის დიდ მოთხოვნაზე მიუთითებს (Poladashvili 2015, 51). მაგალითად, თუ 2011 წელს დაცულ ტერიტორიებს 300 000 ვიზიტორი ეწვია, საიდანაც 53 000 უცხოელი იყო (Kveladze 2012, 4), ბოლო წლებში მხოლოდ აჭარის დაცულ ტერიტორიებზე ვიზიტორთა რიცხვი ასიათასებს აღწევს, რაც ამ მიმართულების მზარდ პოპულარობაზე მეტყველებს (აჭარის ბიომრავალფეროვნება, როგორც მდგრადი ტურიზმის ეკონომიკური ზრდის დრაივერი: გამოწვევები და სტრატეგიული ხედვა 2025, 3).

ეკოტურიზმს, გარემოსდაცვითი ღირებულების გარდა, დიდი ეკონომიკური სარგებლის მოტანა შეუძლია, განსაკუთრებით ადგილობრივ დონეზე. მსოფლიოში ეკოტურიზმი ერთ-ერთ ყველაზე სწრაფად მზარდ სეგმენტად ითვლება, რომლის წლიური ზრდის ტემპი დაახლოებით 15%-ს შეადგენს და საერთაშორისო ტურიზმის 15-20%-ს მოიცავს (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 199, 204). მაგალითად, აჭარის მაღალმთიანეთში ჩატარებულმა ანალიზმა აჩვენა, რომ ეკოტურისტის მიერ დახარჯული ყოველი 1 ლარიდან დაახლოებით 70-80 თეთრი ადგილობრივ ბიზნესსა და მოსახლეობასთან მიდის. ეს მკვეთრად განსხვავდება სანაპირო ზოლის მასობრივი სასტუმროების მოდელისგან, სადაც იმპორტირებული პროდუქტებისა და საერთაშორისო შესყიდვების გამო დიდი „ეკონომიკური გაჟონვა“ ფიქსირდება (აჭარის ბიომრავალფეროვნება, როგორც მდგრადი ტურიზმის ეკონომიკური ზრდის დრაივერი: გამოწვევები და სტრატეგიული ხედვა 2025, 3). ამგვარად, ეკოტურიზმის განვითარება ხელს უწყობს რეგიონების სოციალურ-ეკონომიკურ გაძლიერებას და ამცირებს უთანასწორობას ქალაქსა და სოფელს შორის.

თუმცა, დაცული ტერიტორიების პოტენციალის გამოყენება სერიოზულ გამოწვევას აწყდება - ვიზიტორთა ნაკადების არათანაბარ განაწილებას, რაც ცალკეული ზონების გადატვირთვას იწვევს. 2025 წლის მონაცემებით, მტირალას ეროვნულმა პარკმა 131 271 ვიზიტორი მიიღო, მაშინ როცა იმავე რეგიონის სხვა დაცულ ტერიტორიებზე, მაგალითად, კინტრიშში, მაჭახელასა და ქობულეთში, ვიზიტორთა რაოდენობა გაცილებით ნაკლები იყო. ეს დისბალანსი იწვევს ნიადაგის ეროზიას, ბუნებრივი გარემოს დეგრადაციასა და ეკოსისტემაზე გადაჭარბებულ ანთროპოგენურ წნეხს ყველაზე პოპულარულ ლოკაციებზე, მაშინ როცა სხვა, არანაკლებ საინტერესო ტერიტორიების პოტენციალი აუთვისებელი რჩება (აჭარის ბიომრავალფეროვნება, როგორც მდგრადი ტურიზმის ეკონომიკური ზრდის დრაივერი: გამოწვევები და სტრატეგიული ხედვა 2025, 3). ამიტომ, მდგრადი მართვის ერთ-ერთი მთავარი ამოცანა ნაკადების სწორი რეგულირება და მათი გადამისამართებაა ნაკლებად დატვირთულ, მაგრამ მაღალი პოტენციალის მქონე ტერიტორიებზე.

@@CHART_0@@

აჭარის რეგიონი, კერძოდ, შავი ზღვის სანაპირო, წარმოადგენს აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის სამიგრაციო დერეფანს, სადაც ყოველწლიურად მილიონზე მეტი მტაცებელი ფრინველი გადაიფრენს. ეს უნიკალური ბუნებრივი მოვლენა იზიდავს მაღალმხარჯველ და ეკოლოგიურად შეგნებულ ტურისტთა სეგმენტს მთელი მსოფლიოდან. ამ მიმართულების უპირატესობა ისიცაა, რომ იგი გარემოში მცირე ჩარევას მოითხოვს და არ საჭიროებს მძიმე ინფრასტრუქტურას - მხოლოდ სადამკვირვებლო პლატფორმებსა და კვალიფიციურ გიდებს. უფრო მეტიც, ფრინველთა მიგრაციის პერიოდი (შემოდგომა-გაზაფხული) არ ემთხვევა ტრადიციულ საზაფხულო სეზონს, რაც ამ ნიშას ტურისტული სეზონურობის პრობლემის დაძლევის ეფექტიან ინსტრუმენტად აქცევს (აჭარის ბიომრავალფეროვნება, როგორც მდგრადი ტურიზმის ეკონომიკური ზრდის დრაივერი: გამოწვევები და სტრატეგიული ხედვა 2025, 5, 7).

ეკოტურიზმის პარალელურად, დიდი პოტენციალი აქვს აგროტურიზმს, რომელიც პირდაპირ უკავშირდება სოფლის განვითარებას და აგრობიომრავალფეროვნების შენარჩუნებას. საქართველოში ამ მიმართულების განვითარების მცდელობები ჯერ კიდევ 1999 წლიდან იწყება, თუმცა მისი საკანონმდებლო ჩამოყალიბება ბოლო წლებში უფრო გააქტიურდა და 2022 წლის 1 ივნისს ძალაში შევიდა კანონი აგროტურიზმის შესახებ. კანონი მიზნად ისახავს სოფლად მცხოვრები მოსახლეობის ეკონომიკურ გაძლიერებას, მათ შორის, საგადასახადო შეღავათების დაწესებით (სულაბერიძე 2023, 57-59). აგროტურიზმი ტურისტს სთავაზობს ადგილობრივი მცხოვრების მსგავსად ცხოვრების, ფერმერის საქმიანობაში მონაწილეობისა და სოფლის ყოფის უშუალოდ გაცნობის შესაძლებლობას (სულაბერიძე 2023, 57). ეს მიმართულება განსაკუთრებით აქტუალური ხდება ორგანული მეურნეობების განვითარების ფონზე, რადგან ტურისტების მხრიდან იზრდება მოთხოვნა ეკოლოგიურად სუფთა პროდუქტებსა და მათი წარმოების პროცესის გაცნობაზე (სულაბერიძე 2023, 58).

2019 წლის მონაცემებით, სოფლად სიღარიბის ზღვარს მიღმა მოსახლეობის 23.7% ცხოვრობდა, ქალაქში კი ეს მაჩვენებელი 16.4%-ს შეადგენდა. ამასთან, ქალაქში მცხოვრები შინამეურნეობების საშუალო თვიური შემოსავალი 19%-ით აღემატებოდა სოფლის შინამეურნეობებისას (სულაბერიძე 2023, 59). ასეთ პირობებში აგროტურიზმი ადგილობრივი ფერმერებისთვის დამატებითი შემოსავლის წყაროდ იქცევა და სოფლის მეურნეობის დივერსიფიკაციას უწყობს ხელს. გლობალური გამოცდილებაც ამას ადასტურებს: მსოფლიოში აგროტურიზმზე მთლიანი ტურისტული შემოსავლების 20-30% მოდის, რაც ამ სექტორის ეკონომიკურ პოტენციალზე მიუთითებს (სულაბერიძე 2023, 56).

ხშირად, სოფლად მცხოვრებლებმა არ იციან, რა სარგებლის მოტანა შეუძლია ტურიზმს, ან არ აქვთ შესაბამისი ცოდნა და ფინანსური რესურსები საქმიანობის დასაწყებად (Kveladze 2012, 6; სულაბერიძე 2023, 60). ამას ემატება საბაზისო ინფრასტრუქტურის, მაგალითად, მისასვლელი გზების, წყალმომარაგებისა და კანალიზაციის პრობლემები. ამიტომ, ეკო- და აგროტურიზმის განვითარებისთვის გადამწყვეტია სახელმწიფოს მხარდამჭერი პოლიტიკა, რომელიც მოიცავს ინფრასტრუქტურის მოწყობას, ასევე ადგილობრივი მეწარმეებისთვის საგანმანათლებლო პროგრამებისა და ფინანსებზე ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფას (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2012, 204; ჯაფარიძე 2026, 25).

მდგრადი ტურიზმის განვითარება „ჭკვიანი“ მართვის მოდელების დანერგვას მოითხოვს. ეს გულისხმობს ციფრული ტექნოლოგიების გამოყენებას ვიზიტორთა ნაკადების სამართავად, რათა თავიდან ავიცილოთ ეკოსისტემების გადატვირთვა. მაგალითად, „ჭკვიანი ბილიკების“ (Smart Trails) სისტემა ნაკადების რეალურ დროში რეგულირებისა და მგრძნობიარე ზონების დაცვის საშუალებას იძლევა (აჭარის ბიომრავალფეროვნება, როგორც მდგრადი ტურიზმის ეკონომიკური ზრდის დრაივერი: გამოწვევები და სტრატეგიული ხედვა 2025, 7). ამასთან, საჭიროა „მწვანე სერტიფიცირების“ სტანდარტების შემუშავება და დანერგვა, რაც საოჯახო სასტუმროებს ენერგოეფექტური ტექნოლოგიების გამოყენებისა და ნარჩენების სწორი მართვისკენ უბიძგებს. ასეთი მიდგომა, რომელიც ერთდროულად ითვალისწინებს ეკოლოგიურ, სოციალურ და ეკონომიკურ ასპექტებს, საქართველოს დაეხმარება, მიმზიდველთან ერთად, პასუხისმგებლიანი და მდგრადი ტურისტული დანიშნულების ადგილის სტატუსი დაიმკვიდროს.

საბაკალავრო ნაშრომი მიზნად ისახავდა საქართველოში ტურიზმის მდგრადი განვითარების ეკოლოგიური, სოციალურ-კულტურული და ეკონომიკური გამოწვევებისა და მდგრადობაზე ორიენტირებული განვითარების შესაძლებლობების კვლევას. კვლევამ აჩვენა, რომ სტრატეგიულ დონეზე დეკლარირებული მიზნების მიუხედავად, საქართველოს ტურიზმის სექტორი მეტწილად არამდგრადად ვითარდება, რადგან ეკონომიკურ სარგებელზე ორიენტაცია ხშირად გარემოსდაცვითი და სოციალურ-კულტურული ფასეულობების უგულებელყოფის ხარჯზე ხდება.

ანალიზმა გამოავლინა, რომ მთავარი პრობლემა სტრატეგიულ დოკუმენტებსა და რეალურ პრაქტიკას შორის არსებული უფსკრულია. ეროვნული სტრატეგიები, მართალია, მოიცავს მდგრადობის პრინციპებს, მაგრამ მათი აღსრულების მექანიზმები სუსტია. კვლევამ დაადგინა, რომ არ არსებობს მდგრადობის გაზომვის ერთიანი, მონაცემებზე დაფუძნებული სისტემა, რაც პროგრესის შეფასებასა და პრობლემების დროულ იდენტიფიცირებას შეუძლებელს ხდის. საერთაშორისო გამოცდილების, კერძოდ, კოსტა-რიკისა და სლოვენიის მოდელების, ანალიზმა ცხადყო, რომ წარმატება ეროვნული პოლიტიკისა და ადგილობრივი, დეტალური სამოქმედო გეგმების სინთეზით მიიღწევა, რაც საქართველოში ჯერჯერობით არ შეინიშნება.

კვლევამ გამოავლინა კონკრეტული ეკოლოგიური და სოციალურ-კულტურული გამოწვევები, რომლებიც დარგის გრძელვადიან სიცოცხლისუნარიანობას საფრთხეს უქმნის. ეკოლოგიური თვალსაზრისით, ძირითად პრობლემებად გამოიკვეთა პოპულარულ ლოკაციებზე ინფრასტრუქტურის გადატვირთვა, ნარჩენების მართვის არაეფექტიანი სისტემა და ტრანსსასაზღვრო დაბინძურება. სოციალურ-კულტურული კუთხით კი, ტურიზმის უკონტროლო ზრდა ქაოსურ განაშენიანებას იწვევს, რაც ისტორიულ იერსახეს ამახინჯებს და იუნესკოს ძეგლებსაც კი ემუქრება. ამასთან, ადგილობრივი თემების ჩართულობა გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მინიმალურია, ხოლო კულტურული მემკვიდრეობის კომერციალიზაცია მის ავთენტურობას აკნინებს. თუმცა, კვლევამ ახალი შესაძლებლობებიც გამოავლინა. კოვიდ-19-ის პანდემიამ ბიძგი მისცა შიდა ტურიზმის განვითარებას და გამოკვეთა საერთაშორისო ბაზრებზე გადაჭარბებული დამოკიდებულების რისკები. ნაშრომმა აჩვენა, რომ ეკოტურიზმს, აგროტურიზმსა და დაცული ტერიტორიების პოტენციალის ათვისებას შეუძლია ტურიზმის დივერსიფიკაცია, სეზონურობის შემცირება და ეკონომიკური სარგებლის უფრო სამართლიანად გადანაწილება რეგიონებში.

ჩატარებული კვლევის შედეგებზე დაყრდნობით, საქართველოს ტურიზმის სექტორის მდგრად მოდელზე გადასვლის ხელშესაწყობად შემუშავდა შემდეგი რეკომენდაციები:

1. მართვის სისტემის რეფორმირება: შეიქმნას უწყებათაშორისი საკოორდინაციო საბჭო ეკონომიკის, გარემოს დაცვისა და კულტურის სამინისტროების მონაწილეობით, რომელიც მდგრადი ტურიზმის ერთიანი პოლიტიკის გატარებას უზრუნველყოფს. ამასთანავე, უნდა გაძლიერდეს მუნიციპალიტეტების როლი და მათ მიეცეთ მეტი უფლებამოსილება და რესურსი ადგილობრივი ტურისტული განვითარების დაგეგმვისა და მართვის პროცესში.

2. მდგრადობის მონიტორინგის სისტემის დანერგვა: შემუშავდეს და დაინერგოს ევროპული ტურიზმის ინდიკატორთა სისტემის (ETIS) მსგავსი ეროვნული ჩარჩო, რომელიც გაზომავს როგორც ეკონომიკურ, ისე ეკოლოგიურ და სოციალურ მაჩვენებლებს. სისტემამ უნდა განსაზღვროს ტურისტული „გამტარუნარიანობა“ თითოეული მნიშვნელოვანი დესტინაციისთვის, რათა თავიდან იქნეს აცილებული „ჭარბი ტურიზმით“ გამოწვეული უარყოფითი შედეგები.

3. მკაცრი რეგულაციები და აღსრულება: მაღალმთიან და ისტორიულად მგრძნობიარე რეგიონებში დაწესდეს მკაცრი სამშენებლო და არქიტექტურული რეგულაციები, რომლებიც ლანდშაფტის ავთენტურობასა და კულტურულ იერსახეს დაიცავს. აუცილებელია ამ რეგულაციების აღსრულების ეფექტიანი მონიტორინგი.

4. ნიშური ტურიზმის სტიმულირება: სახელმწიფომ მიზნობრივი პროგრამებით ხელი შეუწყოს ეკო- და აგროტურიზმის განვითარებას. ეს უნდა მოიცავდეს საბაზისო ინფრასტრუქტურის მოწყობას, ადგილობრივი მოსახლეობისთვის ტრენინგებისა და საკონსულტაციო მომსახურების შეთავაზებას, აგრეთვე მცირე გრანტებისა და შეღავათიანი სესხების ხელმისაწვდომობას.

5. ადგილობრივი თემის გაძლიერება: შეიქმნას მექანიზმები, რომლებიც ადგილობრივი მოსახლეობის რეალურ ჩართულობას უზრუნველყოფს ტურიზმის დაგეგმვის პროცესში. თემზე დაფუძნებული ტურიზმის (CBT) მოდელების მხარდაჭერა დაეხმარება სოფლად მცხოვრებლებს, ტურიზმიდან მიღებული სარგებელი საკუთარ კეთილდღეობას მოახმარონ.

და ბოლოს, ნაშრომმა გამოკვეთა რამდენიმე მიმართულება, რომელიც შემდგომ, უფრო სიღრმისეულ კვლევას საჭიროებს. პერსპექტიულია საქართველოს კონკრეტული რეგიონისთვის (მაგალითად, სვანეთის ან აჭარის მაღალმთიანეთისთვის) მდგრადობის ინდიკატორთა ლოკალიზებული სისტემის შემუშავება და საპილოტე რეჟიმში მისი აპრობაცია. ასევე, საინტერესოა აგროტურიზმის შესახებ ახალი კანონის გრძელვადიანი სოციალურ-ეკონომიკური გავლენის კვლევა სოფლად სიღარიბის შემცირებისა და დემოგრაფიული პროცესების ჭრილში.

ქართულენოვანი წყაროები

Bატუმი შჰოტა ღუსტაველი შტატე Uნივერსიტყ. 2012. მდგრადი ტურიზმი: ეკონომიკა და ბიზნესი III საერთაშორისო სამეცნიერო-პრაქტიკული კონფერენცია. (ბათუმი: ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ტურიზმის ფაკულტეტი, ტურიზმისა და კურორტების დეპარტამენტი აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის, 2012). https://bsu.edu.ge/upload/programa_turizmis_konferencia_2012.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

Georgian Technical University. 2016. WORKS. Georgian Technical University’s Collection of Academic Works, 3: https://shromebi.gtu.ge/storage/archit/71/pdf-1490183445-mKz9cerQA71B5baTSfxNbeWz84dk8Mca.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

Kveladze, Ketevan. 2012. ბიომრავალფეროვნების მნიშვნელობა საქართველოში ტურიზმის სტრუქტურული სრულყოფისათვის გლობალიზაციის პირობებში. https://www.researchgate.net/profile/Ketevan-Kveladze/publication/316008315_biomravalperovnebis_mnishvneloba_sakartveloshi_turizmis_strukturuli_srulqopisatvis_globalizatsiis_pirobebshi/links/58ed5b23aca2724f0a26d406/biomravalperovnebis-mnishvneloba-sakartveloshi-turizmis-strukturuli-srulqopisatvis-globalizatsiis-pirobebshi.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

Poladashvili, Tamari. 2015. To Evaluate Sense of Place of tourists visiting Kazbegi National Park. (University of Fernando Pessoa, 2015). https://bdigital.ufp.pt/bitstream/10284/4806/1/Tamari.Poladashvili.Thesis 02_06_2015pdf.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

აჭარის ბიომრავალფეროვნება, როგორც მდგრადი ტურიზმის ეკონომიკური ზრდის დრაივერი: გამოწვევები და სტრატეგიული ხედვა. 2025. https://bsu.ge/text_files/ge_file_24299_1.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. 2021. შშმ პირთა უფლებების დაცვის ხელშეწყობა და სისტემური გარანტიების შექმნა სამოქმედო გეგმა 2021 წელს განხორციელებული აქტივობების შესახებ ანგარიში. (თბილისი: ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო, 2021). https://www.economy.ge/uploads/publications/economy_764664786297722e1d2149.17859458.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

გუნია, გ. 2020. კულტურული ტურიზმის გარემოს ეკოლოგიური დატვირთვის შეფასების საკითხები. საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია „ეკოლოგიის თანამედროვე პრობლემები“ შრომები, 7: 412–414. https://openlibrary.ge/bitstream/123456789/8848/1/Eco_2020_7.1.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

ივანოვი, სტანისლავი, ჟენოვა, ცვეტალინა, დიმიტროვა, ვესელინა, დიმიტროვა, მიროსლავა, იანაკუ, ათენა, აპოსოლუ, ანგელინა, ბირუ-ათანასიუ, ვასიკილი, პაპაიანაკისი, აპოსტოლუსი, ვიტოპულუ, ათინა, სალატა, კონსტანტინა დიმიტრა, ანგელისი, დიმიტრიოს, ხარტიშვილი, ლელა, დვალიშვილი, მარიამ, ტრაპაიძე, ნათია, კახნიაშვილი, მარიამ, ალეკსანიანი, გორ, სუვარიანი, სეირან, მაკაროვი, ალექსანდერ, ილიევა, კრემენა, ალექსიევა, პავლინა და დიმიტროვა, მიროსლავა. 2021. რეგიონული საჭიროებების შეფასებების ანგარიში. (ვარნას მენეჯმენტის უნივერსიტეტი (VUM), თესალონიკის არისტოტელეს უნივერსიტეტი (AUTh), საქართველოს ხელოვნების საერთაშორისო ცენტრი (GACC), ერევნის სახელმწიფო უნივერსიტეტი (YSU), კულინარიული ხელოვნებისა და სტუმართმასპინძლობის ასოციაცია (CAHA), 2021). https://proextour.eu/wp-content/uploads/2021/05/O1_NAR_master_file_GE.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

კალანდია, მონიკა, კვარაცხელია, ნანა და მერკვილაძე, სალომე. 2018. ეკოტურიზმის განვითარების პოტენციალი იმერეთის რეგიონში. (თბილისი: ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, 2018). http://eprints.iliauni.edu.ge/8924/1/Pages from კალანდია მონიკა, კვარაცხელია ნანა, მერკვილაძე სალომე.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

კობაიძე, სალომე. 2025. საქართველოს შავი ზღვის სანაპირო ზოლის მდგრადი განვითარების სივრცითი ასპექტები ქალაქ ბათუმის მაგალითზე. (თბილისი: ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, 2025). https://www.tsu.ge/assets/media/files/48/disertaciebi_2026/Salome_Kobaidze.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

კურტანიძე, მაია. 2022. ეკო-ტურიზმი საქართველოში, განვითარების პერსპეტივები და ხელისშემშლელი ფაქტორები. (თბილისი: ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, 2022). http://eprints.iliauni.edu.ge/11640/1/Pages from მაია კურტანიძე.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

საჩალელი, ნინო. 2020. ღვინის ტურიზმის განვითარების მნიშვნელობა და გამოწვევები. აკადემიური მაცნე: 37–40. https://gruni.edu.ge/uploads/files/akademiuri_macne/2020/37_საჩალელი.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

სულაბერიძე, სალომე. 2023. აგროტურიზმის განვითარების პერსპექტივები გურიის რეგიონში. (ბათუმი: ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, 2023). https://bsu.edu.ge/text_files/ge_file_18869_2.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

ქართველიშვილი, ლ., ამირანაშვილი, ა., მეგრელიძე, ლ. და ქურდაშვილი, ლ. 2019. ტურისტულ-რეკრეაციული რესურსების შეფასება კლიმატის ცვლილების ფონზე. (გამომცემლობა „მწიგნობარი“, 2019). https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/293074/1/turistulRekreaciuliResursebisShefasebaKlimatisCvlilebebisFonze.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

ქურიძე, შალვა. 2015. ქალაქთმშენებლობითი დოკუმენტაცია, როგორც მემკვიდრეობის დაცვის გარანტი მცხეთის მემკვიდრეობისა და ტურიზმის მასტერ-პლანის შესწავლის მაგალითზე. (თბილისი: საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, 2015). https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/172530/1/Disertacia.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

ღვინჯილია, მაია. 2016. არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის მართვის ასპექტები ტურიზმში (ქართული ხალხური ტრადიციების მაგალითზე). (თბილისი: საქართველოს შოთა რუსთაველის თეატრისა და კინოს სახელმწიფო უნივერსიტეტი, 2016). https://old.tafu.edu.ge/files/pdf/Disertacia/maia-gvinjilia-disertacia.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

წიკლაური, მარია. 2023. საქართველოს ეკოტურისტული პოტენციალი და ეკოტურისტული პროდუქტის ინტერპრეტაცია. (თბილისი: ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, 2023). http://eprints.iliauni.edu.ge/11772/2/Pages from მარია წიკლაური.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

ჯაფარიძე, ოთარ. 2026. მთის ტურისტული ბიზნესის განვითარების და ხელშეწყობის თანამედროვე ტენდენციები და პერსპექტივები. (თბილისი: აღმოსავლეთ ევროპის უნივერსიტეტი, 2026). https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/599498/2/Jafaridze_Otar_Avtoreferati_geo.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

English Sources

Applis, Stefan. 2022. Crises around Concepts of Hospitality in the Mountainous Region of Svaneti in the North of Georgia. Tourism and Hospitality, no. 2: 416–434. https://stefan-applis-geographien.com/wp-content/uploads/2022/05/tourismhosp-03-00027-with-cover.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

Araya, Juan, Ana Hernando, Rosario Tejera, and Javier Velázquez. 2023. Sustainable Tourism around Ecosystem Services: Application to a Case in Costa Rica Using Multi-Criteria Methods. Land, no. 3: 628. https://oa.upm.es/81832/1/10037892.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

BleuTourMed_C3. 2018. Measuring Tourism Sustainability in the MED Area. (BleuTourMed_C3, 2018). https://planbleu.org/wp-content/uploads/2018/10/1.1.-2nd_thematic_paper_BLEUTOURMED_C3_def.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

Bloyer, J. M., L. D. Gustke, and Y. Leung. 2004. Indicators for sustainable tourism development: crossing the divide from definitions to actions. Sustainable Tourism. https://www.witpress.com/Secure/elibrary/papers/ST04/ST04009FU.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

CEETO - Central Europe Eco-Tourism: tools for nature protection. 2019. SUSTAINABLE TOURISM ACTION PLAN. (CEETO - Central Europe Eco-Tourism: tools for nature protection, 2019). https://programme2014-20.interreg-central.eu/Content.Node/D.T2.2.3---PP10---SLP-Action-Plan.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

Day, Jonathon, and Jennifer Romanchek. n.d. SUSTAINABLE TOURISM FOR DESTINATIONS:INSIGHTS FROM THE GSTC DESTINATION CRITERIA 2.0 FOR SUSTAINABLE TOURISM. https://www.gstc.org/wp-content/uploads/Insights-on-Sustainable-Tourism-GSTC-Destination-Criteria.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

IVANCSÓNÉ HORVÁTH, Zsuzsanna, Marcell Kupi, and Eva Happ. 2023. THE ROLE OF TOURISM MANAGEMENT FOR SUSTAINABLE TOURISM DEVELOPMENT IN NATURE RESERVES IN HUNGARY. GeoJournal of Tourism and Geosites, no. 3: 893–900. https://gtg.webhost.uoradea.ro/PDF/GTG-3-2023/gtg.49306-1090.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

John M. Knox & Associates, Inc. 2004. Framework for a Hawai`i Sustainable Tourism System. (Hawai`i State Department of Business, Economic Development & Tourism, 2004). https://files.hawaii.gov/dbedt/visitor/sustainable-tourism-project/drafts/Sustainable-Tourism-System-Framework.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

Talukder, M. B., Md. M. H. Sawon, F. Kabir, and Md. A. Hossain. 2025. Sustainable tourism development model for policy formulation. International Journal of Human Capital in Urban Management, no. 3: 467–482. https://www.ijhcum.net/article_721071_dab096d743148776fcbc088517d84fe4.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).

World Tourism Organization (UNWTO). 2023. Measuring the Sustainability of Tourism: Progress and way forward. (World Tourism Organization (UNWTO), 2023). https://unstats.un.org/UNSDWebsite/statcom/session_54/documents/BG-3h-MST30012023-E.pdf (წვდომის თარიღი: 31.08.2026).