შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებელი სუფიქსების იზოგლოსები ქართული ენის დიალექტების მიხედვით

სამაგისტრო ნაშრომი (80 გვერდი, დაახლოებით 20,000 სიტყვა) ეძღვნება ქართული ენის დიალექტებში შუალობითი კონტაქტის (კაუზატივის) მაწარმოებელი სუფიქსების (-ინ, -ევ, -ევინ და მათი ვარიანტების) გავრცელების არეალების, ანუ იზოგლოსების, შესწავლას. კვლევის მიზანია ამ სუფიქსების გეოგრაფიული განაწილების დადგენა, მათი სისტემური ანალიზი და ამ მონაცემების საფუძველზე დიალექტური დაჯგუფებების გამოვლენა, რაც ქართული დიალექტოლოგიური ატლასის შედგენის საქმეში გარკვეულ წვლილს შეიტანს. ნაშრომში გამოყენებულია აღწერითი, შედარებითი, ისტორიულ-შედარებითი და კარტოგრაფიული მეთოდები. კვლევა ეყრდნობა გამოქვეყნებულ დიალექტოლოგიურ ლიტერატურას, ლექსიკონებსა და ტექსტურ კორპუსებს, რომლებიც ქართული ენის ყველა ძირითად დიალექტს (აღმოსავლური, დასავლური, სამხრეთ-დასავლური) მოიცავს.

კვლევამ ცხადყო, რომ შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებელთა იზოგლოსები ქართულ დიალექტურ სივრცეში რთულ, გადამკვეთ სისტემას ქმნის. დადგინდა, რომ ყველაზე მკაფიო და კანონზომიერია აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს დიალექტების დაპირისპირება, რომელიც უმთავრესად -ნ თანხმოვნის შენარჩუნება-დაკარგვას ემყარება: აღმოსავლურ კილოებში -ინ და -ევინ სუფიქსების -ნ შენარჩუნებულია, დასავლურში კი იკარგება. კვლევის თანახმად, -ევ სუფიქსის იზოგლოსი უფრო ძველ, არქაულ ფენას ასახავს და მისი, როგორც კაუზატივის მაწარმოებლის, კვალი უპირატესად აღმოსავლეთ საქართველოს მთის კილოებშია შემორჩენილი, ხოლო როგორც აორისტის მაწარმოებლისა - სამხრულ (ზემოაჭარული) და ცენტრალურ დიალექტებში. კვლევამ აჩვენა, რომ სამხრეთისა და მთის დიალექტები სპეციფიკური, გარდამავალი და ხშირად არქაულია. ასევე დადასტურდა, რომ ერთი ენობრივი ნიშნით დიალექტების კლასიფიკაცია პირობითია და სრული სურათის შესაქმნელად მრავალი იზოგლოსის შედარებითი ანალიზია საჭირო.

ქართული ენის დიალექტების შესწავლა ქართველოლოგიის ერთ-ერთი მთავარი ამოცანაა, რადგან სწორედ კილოები ინახავენ ენის ისტორიული განვითარების სხვადასხვა ეტაპის ამსახველ უძვირფასეს მასალას. დიალექტური მეტყველება არ არის სალიტერატურო ენისგან იზოლირებული, გაქვავებული სისტემა; ის ენის ცოცხალი, დინამიკური ნაირსახეობაა, რომელშიც ერთდროულად ვლინდება როგორც არქაული ფენები, ისე ინოვაციური პროცესები (ჯორბენაძე, 1989a, გვ. 195). დიალექტების სრულყოფილი კვლევა კი ორი დარგის - დიალექტოლოგიისა და ლინგვისტური გეოგრაფიის - მეთოდების კომპლექსურ გამოყენებას მოითხოვს. თუ დიალექტოლოგია ისტორიულ-შედარებითი და აღწერითი მეთოდებით არკვევს დიალექტური ნაირსახეობების რაობას, ლინგვისტური გეოგრაფია კარტოგრაფიის საშუალებით ამ ნაირსახეობათა ტერიტორიულ გავრცელებას აღწერს (ჯორბენაძე, 1989b, გვ. 68). სწორედ ამ ორი მიმართულების სინთეზი იძლევა ენობრივი სინამდვილის სრულყოფილი სურათის შექმნის საშუალებას.

წინამდებარე ნაშრომის აქტუალობას რამდენიმე ფაქტორი განაპირობებს. უპირველეს ყოვლისა, ესაა ქართული დიალექტების, განსაკუთრებით კი ისტორიული საქართველოს ტერიტორიაზე, დღევანდელი თურქეთის რესპუბლიკის ფარგლებში მოქცეული კილოების, შესწავლის გადაუდებელი აუცილებლობა. როგორც მკვლევრები აღნიშნავენ, ეს დიალექტები, რომლებიც დიდი ხნის განმავლობაში იზოლირებულად, უცხოენოვან გარემოში ვითარდებოდნენ, დღეს გაქრობის საფრთხის წინაშე დგანან (მარკოიძე, 2019, გვ. 13). ახალგაზრდა თაობა იქ ქართულ ენას სულ უფრო ნაკლებად იყენებს, რაც ამ უნიკალური მეტყველების სამუდამოდ დაკარგვის რისკს ქმნის. ამასვე ადასტურებს ადგილობრივ ქართველთა გულისტკივილიც: „ჩვენი ბევრი გადაბრუნებულია... გურჯიჯა აღარ დარჩა; გენჯებმა (=ახალგაზრდებმა) აღარ იციან“ (მარკოიძე, 2019, გვ. 13). ასეთ პირობებში, ამ კილოების თუნდაც ერთი არსებითი მხარის - სიტყვაწარმოების, და კერძოდ, შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებელთა - შესწავლა სასწრაფო და აქტუალური ამოცანაა. ამ დიალექტების მონაცემები ფასდაუდებელია როგორც ქართული დიალექტოლოგიისთვის, ისე სალიტერატურო ენის ჩამოყალიბებისა და მისი შემდგომი განვითარების საკითხების კვლევისთვის (მარკოიძე, 2019, გვ. 14).

თემის აქტუალობას აძლიერებს მეთოდოლოგიური ასპექტიც. ცნობილია, რომ ერთი და იმავე ენის დიალექტები სხვადასხვა ენობრივი ნიშნის მიხედვით შესაძლოა სრულიად განსხვავებულად დაჯგუფდეს. იზოგლოსების მიხედვით დიალექტების იმდენნაირი კლასიფიკაცია შეიძლება მივიღოთ, რამდენი განსხვავებული ენობრივი მოვლენაც გვაქვს (თედორაძე, 2018, გვ. 172). ამის კარგი მაგალითია ქართველური ენა-კილოების დაჯგუფება, რომელიც სხვადასხვა შედეგს იძლევა მიცემითი ბრუნვის ნიშნისა და IV სერიის ფორმათა გავრცელების მიხედვით (თედორაძე, 2018, გვ. 173-176). ეს მიუთითებს, რომ დიალექტური სურათის სრულყოფილად წარმოსადგენად აუცილებელია რაც შეიძლება მეტი ენობრივი მოვლენის არეალური შესწავლა. შუალობითი კონტაქტის (კაუზატივის) მაწარმოებელი სუფიქსები (-ინ, -ევ, -ევინ და მათი დიალექტური ვარიანტები) ქართული ზმნის მორფოლოგიის ერთ-ერთი რთული და საინტერესო საკითხია, რომლის დიალექტური ვარიაციებიც დღემდე კომპლექსურად არ შესწავლილა. ამ სუფიქსების იზოგლოსების დადგენა და ანალიზი ახალ, საგულისხმო შრეს შემატებს ქართული დიალექტების კლასიფიკაციის საკითხს და მოგვცემს საშუალებას, შევადაროთ ის სხვა, უკვე ცნობილ, იზოგლოსებს, რაც ქართული ენის დიალექტური დიფერენციაციის სიღრმისეულად გააზრების საშუალებას მოგვცემს.

გარდა ამისა, კვლევის აქტუალობა განპირობებულია იმითაც, რომ შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებელთა შესწავლა ენის შინაგანი განვითარების კანონზომიერებების კვლევის ნაწილია. ფ. დე სოსიურის მიხედვით, ენა ნებისმიერ მომენტში მოქმედი სისტემაცაა და წარსულის პროდუქტიც (ჯორბენაძე, 1989a, გვ. 197). შუალობითი კონტაქტის სუფიქსები სწორედ ამ დუალიზმის კარგი მაგალითია: -ინ სუფიქსი თანამედროვე სალიტერატურო ენის მოქმედი, პროდუქტიული ნორმაა, ხოლო -ევ სუფიქსი, რომელიც ფართოდ გამოიყენებოდა ძველ და საშუალ ქართულში, დღეს არქაულ, რელიქტურ ფორმად ქცეულა და ძირითადად დიალექტებშია შემორჩენილი (შანიძე, 1972, გვ. 343). ამ სუფიქსების გეოგრაფიული განაწილების შესწავლა, ფაქტობრივად, ენის ისტორიის კარტოგრაფირებაა, რომელიც გვიჩვენებს, თუ სად შენარჩუნდა ძველი ფორმები და სად განზოგადდა ახალი. ისტორიული მეთოდის გამოყენება განსაკუთრებით ფასეულ შედეგს სწორედ მაშინ იძლევა, როცა დიალექტში დაცული არქაული მოვლენები ვლინდება (ჯორბენაძე, 1989a, გვ. 194). ამ თვალსაზრისით, კაუზატივის მაწარმოებელთა იზოგლოსების კვლევა ქართული ენის ისტორიული მორფოლოგიის საკითხების გასარკვევადაც აქტუალურია.

ნაშრომის კვლევის ობიექტია ქართული ენის დიალექტები, კერძოდ: აღმოსავლეთ საქართველოს დიალექტები (ქართლური, კახური, ინგილოური, თუშური, ფშაური, ხევსურული, მთიულური, მოხეური), დასავლეთ საქართველოს დიალექტები (იმერული, რაჭული, ლეჩხუმური, გურული, აჭარული) და სამხრეთ-დასავლური, ანუ ისტორიული ტაო-კლარჯეთის ტერიტორიაზე გავრცელებული კილოები (სამცხურ-ჯავახური, შავშური, კლარჯული, იმერხეული), აგრეთვე ირანში არსებული ფერეიდნული დიალექტი. კვლევა ეყრდნობა ამ დიალექტების შესახებ გამოქვეყნებულ სამეცნიერო ლიტერატურას, ლექსიკონებსა და ტექსტურ კორპუსებს.

ნაშრომის კვლევის საგანია შუალობითი კონტაქტის (კაუზატივის) მაწარმოებელი სუფიქსების: -ინ, -ევ, -ევინ და მათი დიალექტური ფონეტიკურ-მორფოლოგიური ვარიანტების (-ივ, -ი, -ეინ, -ევი, -ოვ და სხვ.) გავრცელების არეალები, ანუ იზოგლოსები. კვლევაში გაანალიზდება ამ სუფიქსების გეოგრაფიული განაწილება, მათი ფუნქციური დატვირთვა და ფონეტიკური თავისებურებები თითოეულ დიალექტში.

წინამდებარე ნაშრომის მთავარი მიზანია ქართული ენის დიალექტებში შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებელი სუფიქსების გავრცელების არეალების (იზოგლოსების) დადგენა, მათი სისტემური ანალიზი და ამ მონაცემების საფუძველზე დიალექტური დაჯგუფებების გამოვლენა. ამ მიზნით, კვლევა ქართული ზმნის მორფოლოგიის ამ კონკრეტული სფეროს დიალექტოლოგიური რუკის საფუძველს შექმნის, რაც ქართული დიალექტოლოგიური ატლასის შედგენის საერთო საქმეში გარკვეულ წვლილს შეიტანს (ფუტკარაძე, 2020, გვ. 26).

ამ ზოგადი მიზნის მისაღწევად ნაშრომში დაისახა შემდეგი კონკრეტული ამოცანები:

1. სამეცნიერო ლიტერატურის, დიალექტოლოგიური ლექსიკონებისა და ტექსტების კრებულების საფუძველზე შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებელი სუფიქსებისა (-ინ, -ევ, -ევინ და სხვ.) და მათი ვარიანტების ფორმების მოძიება და დაფიქსირება შესასწავლ დიალექტებში.

2. თითოეული სუფიქსისა და მისი ვარიანტის ფონეტიკურ-მორფოლოგიური თავისებურებების ანალიზი კონკრეტული კილოს ფარგლებში; იმ ფონეტიკური (მაგ., ხმოვნის ან თანხმოვნის კვეცა, ლაბიალიზაცია) თუ მორფოლოგიური (მაგ., ანალოგია) პროცესების დადგენა, რომლებიც ამ ვარიანტების წარმოქმნას განაპირობებს.

3. თითოეული სუფიქსის ვარიანტის გავრცელების გეოგრაფიული არეალის განსაზღვრა და შესაბამისი იზოგლოსების დადგენა; ამ იზოგლოსების კარტოგრაფიული მოდელირება.

4. დადგენილი იზოგლოსების შედარებითი ანალიზი; მათი ურთიერთგადაკვეთისა და თავმოყრის („კონების“) არეალების გამოვლენა, რის საფუძველზეც მოხდება დიალექტთა დაჯგუფება ამ კონკრეტული მორფოლოგიური ნიშნის მიხედვით.

5. მიღებული დიალექტური დაჯგუფებების შედარება სხვა, უკვე ცნობილი, ფონეტიკური თუ მორფოლოგიური ნიშნებით (მაგ., ხმოვანთა სისტემა, ბრუნვის ნიშნები, IV სერიის ფორმები) შედგენილ კლასიფიკაციებთან, რათა გამოვლინდეს თანხვედრისა და განსხვავების წერტილები და უფრო სრულად წარმოჩინდეს ქართული დიალექტური სივრცის სირთულე.

დასახული მიზნებისა და ამოცანების შესასრულებლად ნაშრომში გამოყენებულია ენათმეცნიერული კვლევის რამდენიმე მეთოდი, რომლებიც ერთმანეთს ავსებს და საკვლევი საკითხის სრულყოფილად გაანალიზების საშუალებას იძლევა.

ნაშრომის ძირითადი მეთოდი აღწერითია. ქართული ენის დიალექტების შესწავლა უპირატესად სწორედ ამ მეთოდით ხდება, რომელიც გულისხმობს დიალექტის, როგორც ენის ნაირსახეობის, სინქრონულ ჭრილში განხილვას დროის კონკრეტულ მონაკვეთში (ჯორბენაძე, 1989a, გვ. 194). ამ მეთოდის ფარგლებში ხდება შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებელი სუფიქსების ფორმების დაფიქსირება, მათი სტრუქტურული ანალიზი და ფუნქციური თავისებურებების აღწერა თითოეულ დიალექტში.

კვლევაში ფართოდ გამოიყენება შედარებითი მეთოდიც, რომლის მიზანია საერთო ან სპეციფიკური ნიშან-თვისებების გამოვლენა ერთი ენის ორ ან მეტ დიალექტს შორის (ჯორბენაძე, 1989a, გვ. 194). ამ მეთოდით ხდება სხვადასხვა დიალექტში დადასტურებული კაუზატივის მაწარმოებლების ერთმანეთთან შედარება, რაც მათი კონვერგენციული და დივერგენციული ტენდენციების დადგენის საშუალებას იძლევა. ასევე, დიალექტური ფორმები უდარდება სალიტერატურო ენის ნორმებს, რაც მათი არქაულობის ან ინოვაციურობის ხარისხის განსაზღვრაში გვეხმარება.

საკითხის ისტორიული განვითარების დინამიკის წარმოსაჩენად გამოყენებულია ისტორიულ-შედარებითი მეთოდი. ეს მეთოდი საშუალებას გვაძლევს, შევისწავლოთ ამა თუ იმ ენობრივი მოვლენის განვითარების კანონზომიერებები წერილობითი ძეგლების ან სავარაუდო ფორმათა რეკონსტრუქციის საფუძველზე (ჯორბენაძე, 1989a, გვ. 194). კვლევაში ამ მეთოდის გამოყენება განპირობებულია იმით, რომ შუალობითი კონტაქტის ზოგიერთი მაწარმოებელი, მაგალითად -ევ სუფიქსი, არქაული ხასიათისაა. მისი ისტორიის გასარკვევად და დიალექტებში მისი შემორჩენის მიზეზების ასახსნელად, ნაშრომი ეყრდნობა ძველი და საშუალო ქართულის ძეგლების მონაცემებს, რომლებიც, მაგალითად, აკაკი შანიძის შრომებშია მოყვანილი (შანიძე, 1972, გვ. 343).

კვლევის ბირთვია კარტოგრაფიული მეთოდი, რომელიც, არსებითად, აღწერითი მეთოდის ნაირსახეობაა და ლინგვისტური გეოგრაფიის ძირითადი საშუალებაა (ჯორბენაძე, 1989a, გვ. 194). ეს მეთოდი გულისხმობს კონკრეტული ენობრივი მოვლენის - ამ შემთხვევაში, კაუზატივის სუფიქსების - ტერიტორიული გავრცელების დადგენას და მის რუკაზე დატანას იზოგლოსების სახით. თუმცა, ნაშრომი ითვალისწინებს ამ მეთოდის ტრადიციული გამოყენების ნაკლოვანებებს, კერძოდ, იმას, რომ ცალკეულ ფორმათა კარტოგრაფირებამ შესაძლოა წაშალოს ზღვარი დიალექტებს შორის (ჯორბენაძე, 1989b, გვ. 66). ამიტომ, კვლევა ეფუძნება სისტემური ანალიზის პრინციპს და მიზნად ისახავს არა მხოლოდ იზოლირებული სუფიქსების, არამედ ფორმათა სისტემების კარტოგრაფირებას, რათა უფრო ნათლად წარმოჩინდეს ეთნიკური დიალექტების თავისებურებები და საზღვრები (ჯორბენაძე, 1989b, გვ. 67-68).

სამაგისტრო ნაშრომი, რომლის საერთო მოცულობა დაახლოებით 80 გვერდს (20,000 სიტყვას) შეადგენს, სტრუქტურულად შედგება შესავლის, სამი ძირითადი თავის, დასკვნისა და გამოყენებული ლიტერატურის ნუსხისგან.

შესავალში დასაბუთებულია თემის აქტუალობა, ჩამოყალიბებულია კვლევის ობიექტი და საგანი, განსაზღვრულია კვლევის მიზანი და ამოცანები, აღწერილია გამოყენებული მეთოდოლოგია და წარმოდგენილია ნაშრომის სტრუქტურის მოკლე მიმოხილვა.

პირველი თავი, „ლინგვისტური გეოგრაფიისა და შუალობითი კონტაქტის თეორიული საკითხები“, წარმოადგენს ნაშრომის თეორიულ საფუძველს. მასში განხილულია არეალური ლინგვისტიკისა და ლინგვისტური გეოგრაფიის ძირითადი ცნებები, კერძოდ, იზოგლოსის რაობა, მისი ტიპები და გამოყენების პრინციპები დიალექტოლოგიურ კვლევაში. ამასთან, თავში დეტალურად არის გაანალიზებული შუალობითი კონტაქტის გრამატიკული კატეგორიის არსი, მისი მიმართება კაუზატივის ცნებასთან და მიმოხილულია ქართულ ენათმეცნიერებაში არსებული ძირითადი შეხედულებები ამ საკითხთან დაკავშირებით, სადაც ზოგი მკვლევარი ამ ცნებებს აიგივებს, ზოგი კი ერთმანეთისგან მკაფიოდ მიჯნავს (შდრ. ციხელაშვილი, 2025).

მეორე თავი, „შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებელ სუფიქსთა იზოგლოსები ქართულ დიალექტებში“, ნაშრომის ძირითადი, ანალიტიკური ნაწილია. იგი დაყოფილია რამდენიმე ქვეთავად, რომელთაგან თითოეული ეძღვნება შუალობითი კონტაქტის კონკრეტულ მაწარმოებელ სუფიქსს ან მის ვარიანტს (-ევ, -ინ, -ევინ, -ივ, -ი, -ეინ და სხვ.). თითოეულ ქვეთავში, არსებულ სამეცნიერო ლიტერატურაზე დაყრდნობით, დეტალურად არის გაანალიზებული შესაბამისი სუფიქსის გავრცელების არეალი, მისი ფონეტიკური თავისებურებები სხვადასხვა დიალექტში და დადგენილია მისი იზოგლოსი.

მესამე თავში, „იზოგლოსების შედარებითი ანალიზი და დიალექტური დაჯგუფებები“, ხდება მეორე თავში მიღებული შედეგების განზოგადება და სინთეზი. მასში შედარებულია სხვადასხვა სუფიქსის იზოგლოსები, გამოვლენილია მათი ურთიერთგადაკვეთის, თანხვედრისა და დაპირისპირების არეალები. ამ ანალიზის საფუძველზე წარმოდგენილია ქართული დიალექტების დაჯგუფების სურათი, რომელიც შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებელთა განაწილებას ემყარება. აგრეთვე, ეს დაჯგუფება შედარებულია სხვა მორფოლოგიური თუ ფონეტიკური ნიშნებით მიღებულ კლასიფიკაციებთან, რაც დიალექტური სივრცის კომპლექსურობას წარმოაჩენს.

დასკვნაში შეჯამებულია ნაშრომში ჩატარებული კვლევის ძირითადი შედეგები, წარმოდგენილია საბოლოო დებულებები და დასახულია საკითხის შემდგომი კვლევის პერსპექტივები.

ნაშრომს ბოლოს ერთვის გამოყენებული ლიტერატურის ნუსხა.

ენობრივი კონტაქტი ენათმეცნიერული კვლევის ერთ-ერთი მთავარი მიმართულებაა, რადგან ის ენის არსებობის ბუნებრივი მდგომარეობაა და არა გამონაკლისი (Thomason, 2001, p. 19). ფაქტობრივად, ძნელად თუ მოიძებნება ენა, რომლის მოსაუბრეებსაც ბოლო რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში სხვა ენებზე მოლაპარაკე ჯგუფებთან შეხება არ ჰქონიათ (Thomason, 2001, p. 19). ენათა კონტაქტები ენის ცვლილების ერთ-ერთი მთავარი მამოძრავებელი ძალაა, რომელიც ენობრივი სისტემის ყველა დონეზე შეიძლება აისახოს - ფონოლოგიიდან სინტაქსამდე. ეს პროცესი გულისხმობს ორი ან მეტი ენის ურთიერთზეგავლენას, რაც პირველ რიგში მათზე მოსაუბრე ადამიანებს შორის სოციალური ურთიერთქმედების შედეგად ხდება. სწორედ ამიტომ, ენათა კონტაქტის კვლევა განუყოფლად არის დაკავშირებული სოციოლინგვისტიკასთან, ისტორიასა და კულტურულ ანთროპოლოგიასთან.

მიუხედავად იმისა, რომ ენათა კონტაქტების, როგორც დამოუკიდებელი დისციპლინის, ჩამოყალიბება XX საუკუნის შუა ხანებს უკავშირდება, ამ ფენომენისადმი ინტერესი გაცილებით ადრე გაჩნდა. XIX საუკუნის ისტორიულ-შედარებითი ენათმეცნიერება, რომელიც ძირითადად ენათა გენეალოგიური ხის მოდელზე ამახვილებდა ყურადღებას და ენათა დიფერენციაციას სწავლობდა, ენათა ურთიერთგავლენის ფაქტებს ხშირად გამონაკლისად ან კვლევის „დამაბინძურებელ“ ფაქტორად განიხილავდა (Braunmüller, 2009, p. 9). თუმცა, უკვე იმ პერიოდში გამოჩნდა თეორიები, რომლებიც ამ დოგმატურ ხედვას ეჭვქვეშ აყენებდა. მაგალითად, იოჰანეს შმიდტის „ტალღათა თეორია“ (1872) ენათა განვითარებას გეოგრაფიულ ჭრილში განიხილავდა და ამტკიცებდა, რომ გეოგრაფიულად მომიჯნავე ენები ერთმანეთს კვეთენ და საერთო ნიშან-თვისებებს იძენენ, რაც მკვეთრად განსხვავდებოდა ერთი ფუძე-ენიდან ენების დაშლის ტრადიციული მოდელისგან (Zhang, 2018, p. 1; ჯორბენაძე, 1989, p. 83). ასევე, ნიკოლაი ტრუბეცკოის მიერ 1928 წელს შემოთავაზებული „ენათა კავშირის“ (Sprachbund) ცნება, რომელიც ქართულ ენათმეცნიერებაშიც დამკვიდრდა, სწორედ იმას უსვამდა ხაზს, რომ გეოგრაფიულად ახლოს მყოფ არამონათესავე ენებსაც კი შეიძლება ჰქონდეთ საერთო ფონოლოგიური, ლექსიკური და გრამატიკული მახასიათებლები (Zhang, 2018, p. 1; ჯორბენაძე, 1989, p. 81).

ენათა კონტაქტების თანამედროვე კვლევის საწყისად ურიელ ვაინრაიხის 1953 წელს გამოცემული მონოგრაფია „ენები კონტაქტში: აღმოჩენები და პრობლემები“ (Languages in Contact: Findings and Problems) მიიჩნევა (Zhang, 2018, p. 2; Braunmüller, 2009, p. 12). ამ ნაშრომმა საფუძველი ჩაუყარა კონტაქტოლოგიას, როგორც დამოუკიდებელ დისციპლინას და შემოიტანა კვლევის მთავარი პრინციპი: ენობრივი კონტაქტის ლოკუსი, ანუ ადგილი, სადაც კონტაქტი რეალურად ხდება, თავად ბილინგვი მოსაუბრეა და არა აბსტრაქტული ენობრივი სისტემები (Braunmüller, 2009, p. 13). ამ პერიოდიდან მოყოლებული, სფერო საგრძნობლად გამდიდრდა. ეინარ ჰაუგენმა ბილინგვიზმისა და ნასესხობის საკითხები გამოიკვლია, ხოლო ჩარლზ ფერგიუსონმა 1959 წელს „დიგლოსიის“ ცნება შემოიტანა, რომელიც ერთი ენის ორი, „მაღალი“ (H) და „დაბალი“ (L), ვარიანტის არსებობას აღწერს სხვადასხვა სოციალურ სიტუაციაში (Zhang, 2018, p. 2). უილიამ ლაბოვის სოციოლინგვისტურმა კვლევებმა კი, რომლებიც ენობრივ ცვალებადობას სოციალურ ფაქტორებს (ასაკი, კლასი, სქესი) უკავშირებდა, კიდევ უფრო გაამყარა მოსაზრება, რომ ენობრივი პროცესები სოციალური კონტექსტისგან იზოლირებულად ვერ შეისწავლება (Zhang, 2018, p. 2). საბოლოოდ, 1979 წელს ბრიუსელში გამართულმა ენათა კონტაქტისა და კონფლიქტის პირველმა საერთაშორისო კონფერენციამ ამ ახალი სამეცნიერო დარგის სრული ინსტიტუციონალიზაცია მოახდინა (Zhang, 2018, p. 2).

ენათა კონტაქტი სხვადასხვა სცენარით შეიძლება განვითარდეს. ყველაზე ხშირად ის გეოგრაფიულად მეზობელ ჯგუფებს შორის პირისპირ კომუნიკაციას გულისხმობს, სადაც მოსახლეობის ნაწილი სულ მცირე ბილინგვია (Thomason, 2001, p. 11). ასეთი ურთიერთობები შეიძლება იყოს მეგობრული, მაგალითად, ვაჭრობის ან ურთიერთდახმარების მიზნით, როგორც ეს ამერიკის ჩრდილო-დასავლეთში მცხოვრებ ადგილობრივ ტომებს შორის ხდებოდა, რომლებიც ბიზონებზე სანადიროდ ერთიანდებოდნენ (Thomason, 2001, p. 12). კონტაქტი შეიძლება მტრულიც იყოს, როცა ჯგუფები რესურსებისთვის იბრძვიან. გარდა ამისა, კონტაქტი წარმოიქმნება მაშინ, როცა ერთი ჯგუფის წევრები მეორეს უერთდებიან ეგზოგამიის (სხვა ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენელზე ქორწინება), მონობის, იმიგრაციის ან თუნდაც ბრძოლაში დატყვევებული მტრების შვილად აყვანის გზით (Thomason, 2001, pp. 12-13). თუმცა, კონტაქტისთვის აუცილებელი არაა სრული ბილინგვიზმი ან პირდაპირი ურთიერთობა. ამის მაგალითია რელიგიების როლი ლათინურის, კლასიკური არაბულის ან პალის გავრცელებაში, სადაც ეს ენები წმინდა ტექსტების საშუალებით ვრცელდებოდა (Thomason, 2001, p. 11). თანამედროვე სამყაროში ამის საუკეთესო ნიმუში ინგლისური ენაა, რომელიც კინოს, მუსიკისა და ინტერნეტის მეშვეობით იმ ადამიანებშიც კი ვრცელდება, ვისაც ინგლისურენოვანთან საუბრის შესაძლებლობა არასდროს ჰქონია. ამგვარ შემთხვევებს „ნასწავლი კონტაქტები“ (learned contacts) შეიძლება ეწოდოს (Thomason, 2001, p. 30).

ბილინგვიზმის ხარისხი და ბუნება კონტაქტურ სიტუაციებში საგრძნობლად განსხვავდება. ერთ-ერთ მთავარ ფაქტორს ბილინგვიზმის სიმეტრიულობა წარმოადგენს. შვეიცარიაში, სადაც ოთხი სახელმწიფო ენაა, ბილინგვიზმი ასიმეტრიულია: იტალიურ და რეტო-რომანულ ენებზე მოსაუბრეები, როგორც წესი, ფლობენ ფრანგულს ან გერმანულს, მაგრამ ფრანგულად და გერმანულად მოლაპარაკეები იშვიათად სწავლობენ ამ მცირერიცხოვან ენებს (Thomason, 2001, pp. 11-14). მსგავსი ასიმეტრია შეინიშნება ირლანდიაში ინგლისურისა და ირლანდიურის, ან ლოს-ანჯელესში ინგლისურისა და ესპანურის მიმართებაში, სადაც უმცირესობის ენაზე მოსაუბრეები ბევრად უფრო ხშირად არიან ბილინგვები, ვიდრე დომინანტური ენის მატარებლები. ასიმეტრიული ბილინგვიზმი ხშირად გარდამავალი ეტაპია ენის ცვლის პროცესში, როდესაც ერთი ენობრივი ჯგუფი მეორის ენაზე გადადის. ამის საპირისპიროდ, არსებობს ურთიერთბილინგვიზმის ანუ სიმეტრიული ბილინგვიზმის შემთხვევებიც, მაგალითად, ინდოეთის სოფელ კუპვარში, სადაც თითქმის ყველა მამაკაცი სოფლის ოთხი ენიდან (კანადა, ურდუ, მარათჰი, ტელუგუ) მინიმუმ ორს ფლობს (Thomason, 2001, p. 13). კონტაქტური სიტუაცია შეიძლება იყოს სტაბილური, როგორც კუპვარში, ან გარდამავალი (transitional), როგორც, მაგალითად, მონტანას სალიშურ ენაზე მოსაუბრეთა შემთხვევაში, რომლებიც თანდათან ინგლისურენოვან მონოლინგვიზმზე გადადიან (Thomason, 2001, p. 14).

ენათა კონტაქტის შედეგები სხვადასხვაგვარია. სოციალური ფაქტორები გადამწყვეტია იმის დასადგენად, თუ რა სახის ცვლილებები მოხდება ენაში (Zhang, 2018, p. 2). ასევე, სოციალური ფაქტორები ლინგვისტურზე უფრო არსებითად მიიჩნევა კონტაქტით გამოწვეული ცვლილებების პროგნოზირებისას (Braunmüller, 2009, p. 12). კონტაქტის ყველაზე გავრცელებული შედეგი ენის სტრუქტურული ცვლილებაა. ეს ცვლილება რამდენიმე ძირითად პროცესს მოიცავს, რომელთაგან ყველაზე ხშირი ლექსიკური სესხებაა. მაგალითად, ინგლისური ენის ლექსიკის 75%-მდე ნასესხებია, ძირითადად ფრანგულიდან და ლათინურიდან, რაც ნორმანების მიერ ინგლისის დაპყრობის შემდგომ პერიოდს უკავშირდება (Thomason, 2001, p. 20). თუმცა, ნასესხები სიტყვების არარსებობა ყოველთვის კონტაქტის არქონას არ ნიშნავს. მაგალითად, მონტანას სალიშურ ენაში ინგლისურიდან ძალიან ცოტა სიტყვაა ნასესხები; ამის ნაცვლად, მოსაუბრეები ახალი ცნებების აღსანიშნავად საკუთარი ენის რესურსებით ქმნიან ახალ სიტყვებს (Thomason, 2001, p. 20).

სესხება მხოლოდ ლექსიკით არ შემოიფარგლება. შესაბამისი სოციალური და ლინგვისტური პირობების არსებობისას, ენის სტრუქტურის ყველა ასპექტი შეიძლება გადავიდეს ერთი ენიდან მეორეში (Thomason, 2001, p. 21). მაგალითად, მცირე აზიის ბერძნულმა თურქულისგან სტრუქტურის ყველა დონეზე განიცადა გავლენა. ლატვიურმა ენამ ლივური ენის გავლენით დაკარგა რთული აქცენტების სისტემა და ის სიტყვის პირველ მარცვალზე ფიქსირებული მახვილით ჩაანაცვლა. ფინურმა ენამ კი, რომელიც ურალურ ენათა ოჯახს მიეკუთვნება და ტიპოლოგიურად SOV (სუბიექტი-ობიექტი-ზმნა) წყობა ახასიათებდა, მეზობელი ინდოევროპული ენების გავლენით SVO (სუბიექტი-ზმნა-ობიექტი) წყობაზე გადავიდა (Thomason, 2001, p. 21). იდიშში ზმნა „თამაში“ რეფლექსური ფორმით (zikh shpiln) გამოიყენება, რაც კო-ტერიტორიული პოლონური ენის (bawić się) გავლენის შედეგია (Grant, n.d., p. 35). ეს პროცესები შეიძლება ორ ძირითად კატეგორიად დაიყოს: კონვერგენცია, როდესაც ენები ერთმანეთს ემსგავსებიან, და დივერგენცია, როდესაც ისინი ერთმანეთს შორდებიან (Braunmüller, 2009, p. 12). მოსაუბრეები შეიძლება მიზანმიმართულად ცდილობდნენ თავიანთი მეტყველების დაახლოებას თანამოსაუბრის მეტყველებასთან (კონვერგენცია) სიმპათიის მოსაპოვებლად, ან პირიქით, ხაზს უსვამდნენ განსხვავებებს სოციალური დისტანციის გასაზრდელად (დივერგენცია), როგორც ამას კომუნიკაციის აკომოდაციის თეორია (CAT) ხსნის (Braunmüller, 2009, p. 10).

ენათა კონტაქტის შედეგად შეიძლება სრულიად ახალი ენებიც კი წარმოიშვას, როგორიცაა პიჯინები, კრეოლები და შერეული ენები. პიჯინი, როგორც წესი, შეზღუდული ფუნქციების მქონე მეორადი ენაა, რომელიც მაშინ ჩნდება, როდესაც კონტაქტში მყოფ ჯგუფებს ერთმანეთის ენა არ ესმით და კომუნიკაციისთვის გამარტივებულ საშუალებას ქმნიან. კრეოლი კი მაშინ ყალიბდება, როცა პიჯინი რომელიმე თემისთვის ძირითად, მშობლიურ ენად იქცევა (Thomason, 2001, p. 21). შერეულ ენებს კი უნიკალური სტრუქტურა ახასიათებთ, სადაც გრამატიკული კომპონენტები სხვადასხვა ენიდანაა აღებული. ამის ტიპური მაგალითია მიჩიფის ენა, რომელიც ჩრდილოეთ დაკოტასა და კანადის ზოგიერთ რეგიონშია გავრცელებული და რომელიც ფრანგული არსებითი სახელის ფრაზებს ალგონკინური კრის ენის ზმნურ ფრაზებთან აერთიანებს (Thomason, 2001, p. 21). კიდევ ერთი მაგალითია მედნის ალეუტური, რომელიც ძირითადად ალეუტური ენაა, მაგრამ რუსული ზმნური მორფოლოგია აქვს შეთვისებული. ზოგიერთ შემთხვევაში, ხდება „პარალელური სისტემების სესხება“, როდესაც ნასესხები ზმნები ინარჩუნებენ დონორი ენის უღლების სისტემას, ხოლო ადგილობრივი ზმნები საკუთარ პარადიგმებს მისდევენ, როგორც ეს თურქული წარმოშობის ზმნების შემთხვევაში ხდება ბოშურის ზოგიერთ დიალექტში (Grant, n.d., p. 44).

ენათა კონტაქტის ერთ-ერთი ყველაზე დრამატული შედეგი ენის სიკვდილია, რაც, როგორც წესი, ენის ცვლის (language shift) პროცესითაა გამოწვეული, როდესაც ენის ყველა მოსაუბრე სხვა, დომინანტურ ენაზე გადადის. ეს პროცესი იშვიათად ხდება უეცრად; ის ხშირად გარდამავალ ბილინგვიზმს მოიცავს და შეიძლება რამდენიმე თაობას გაგრძელდეს. ენის ცვლის პროცესის სისწრაფეზე დამოკიდებულებით, ენამ შეიძლება განიცადოს ატრიცია (attrition) - ლექსიკის დაკარგვა და სტრუქტურის გამარტივება ყოველგვარი კომპენსაციის გარეშე, როგორიცაა ახალი სესხება ან ახალი სტრუქტურების შექმნა (Thomason, 2001, p. 21). ენის სტაბილურობისა და შენარჩუნების პროგნოზირებისას მხოლოდ სოციალური ფაქტორებია გასათვალისწინებელი, რადგან ენათა სტრუქტურული მსგავსება ამ საკითხში სრულიად შეუსაბამოა (Thomason, 2001, p. 30). ურბანიზაცია და ინდუსტრიალიზაცია ხშირად უმცირესობის ენის საწინააღმდეგოდ მოქმედებს, ხოლო სტაბილურობის ხელშემწყობ ფაქტორებად მოსაუბრეთა რაოდენობას, ინსტიტუციურ მხარდაჭერასა და ენის, როგორც ეთნიკურობის სიმბოლოს, სტატუსს ასახელებენ (Thomason, 2001, p. 31). თუმცა, ინსტიტუციური მხარდაჭერაც კი არ არის სტაბილურობის გარანტია, რასაც შვეიცარიაში რეტო-რომანული ენის მაგალითი ადასტურებს, რომელიც, მიუხედავად ეროვნული ენის სტატუსისა, მაინც კარგავს მოსაუბრეებს (Thomason, 2001, p. 14).

ქართულ ენათმეცნიერებაში ენათა კონტაქტების შესწავლას დიდი ხნის ისტორია აქვს, განსაკუთრებით დიალექტოლოგიურ ჭრილში. ენათა კავშირის შედეგად გამოწვეული ცვლილებები არსებითი ხასიათისაა და როგორც მონათესავე, ისე არამონათესავე ენების ზეგავლენა დიალექტებზე ხელშესახებად იჩენს თავს (ჯორბენაძე, 1989, p. 82). ამის ნათელი მაგალითია ინგილოური დიალექტი, სადაც თურქული ენების (კერძოდ, აზერბაიჯანულის) გავლენა ლექსიკაში, ფონეტიკაში, მორფოლოგიასა და სინტაქსშიც კი ჩანს (ჯორბენაძე, 1989, p. 82). მსგავსი პროცესები სხვა დიალექტებშიც დასტურდება. მაგალითად, ჯავახურ დიალექტში სიტყვა „მარაზის“ (მძიმე ავადმყოფობა) არსებობას ხალხური კონტაქტების გზით მის შესაძლო შემოსვლას უკავშირებენ ბერძნულიდან (μαράζι - გულისტკივილი, დარდი) და თურქულიდან (maraz - ავადმყოფური) (გიორგი გოგოლაშვილი, 2017, pp. 198-199). ქართული ენის შემთხვევაში, ენათა კონტაქტის შესწავლა განსაკუთრებით საინტერესოა, რადგან ქართული ისტორიულად მრავალი განსხვავებული ენობრივი არეალის (კავკასიური, ინდოევროპული, თურქული) გზაჯვარედინზე იმყოფებოდა.

ენობრივი მოქმედების აღწერისას საყურადღებოა, თუ ვინ არის ამ მოქმედების უშუალო შემსრულებელი. ქართულ ენაში ამის გამოსახატავად არსებობს კონტაქტის კატეგორია, რომელიც, აკაკი შანიძის კლასიფიკაციით, ორ ძირითად სახედ იყოფა: უშუალო და შუალობით კონტაქტად. უშუალო კონტაქტის დროს მოქმედებას სუბიექტი პირდაპირ, თავად ასრულებს, ხოლო შუალობითი კონტაქტის შემთხვევაში, სუბიექტი მოქმედების მხოლოდ ხელმძღვანელი ანუ ინიციატორია, რეალური შემსრულებელი კი სხვა პირია, რომელიც წინადადებაში აგენსური ირიბი ობიექტის სახით გვევლინება (შანიძე, 1972, p. 337). შუალობითი კონტაქტის ფორმა, ამგვარად, ერთსა და იმავე მოქმედებას ორ პირს მიაწერს, რომელთაც განსხვავებული როლები აქვთ: ერთი ხელმძღვანელობს, მეორე კი ფაქტობრივად ასრულებს (შანიძე, 1943, p. 84).

ამ კატეგორიის ერთ-ერთი მთავარი თავისებურება ისაა, რომ ზმნის შუალობით კონტაქტში გადაყვანა პირდაპირ ობიექტზე გავლენას არ ახდენს. მაგალითად, წინადადებებში „პეტრემ ქურდი დაიჭირა“ და „გიორგიმ პეტრეს ქურდი დააჭერინა“, პირდაპირი ობიექტი, „ქურდი“, უცვლელი რჩება. შუალობითი კონტაქტის ფორმა მის მიმართ სრულიად ნეიტრალურია (შანიძე, 1972, p. 342). შესაბამისად, შუალობით ფორმაში გადაყვანა სუბიექტის როლის ცვლილებასა (ის ინიციატორი ხდება) და წინადადებაში ახალი აქტანტის, ანუ უშუალო შემსრულებლის, შემოყვანას გულისხმობს.

საენათმეცნიერო ლიტერატურაში შუალობით კონტაქტს ხშირად აიგივებენ კაუზატივთან - ევროპულ გრამატიკებში დამკვიდრებულ ტერმინთან, რომელიც მიზეზის მიცემასა და იძულებას აღნიშნავს (შანიძე, 1972, p. 344). ამ მოსაზრებას იზიარებენ ა. შანიძე, ბ. ჯორბენაძე, ი. ქირია და ა. ონიანი. მიუხედავად იმისა, რომ არსებობს სხვა შეხედულებაც, რომლის თანახმადაც კაუზატივი და შუალობითი კონტაქტი თვისებრივად განსხვავებული გრამატიკული კატეგორიებია (მაგ., რ. ასათიანი, ზ. სარჯველაძე), წინამდებარე ნაშრომში, ქართული გრამატიკის ტრადიციის შესაბამისად, ეს ორი ტერმინი ურთიერთშენაცვლებად ცნებებად განიხილება.

ამ ორ ცნებას შორის განსხვავება რამდენიმე ასპექტში ვლინდება. პირველ რიგში, ისინი განსაზღვრებით განსხვავდებიან: კონტაქტისთვის მთავარია, სუბიექტი უშუალოდ მოქმედებს თუ სხვა პირის მეშვეობით, ხოლო კაუზაციისთვის - აგენსური აქტანტი საკუთარი ნებით მოქმედებს თუ სუბიექტის მიზეზით (ციხელაშვილი, 2025a, p. 217). გარდა ამისა, განსხვავებულია მათი სინტაქსური მექანიზმიც. კაუზაცია, ზოგადად, ზმნის ვალენტობის გაზრდის ოპერაციაა, სადაც კონსტრუქციას კაუზატორი სუბიექტი ემატება. შუალობითი კონტაქტის წარმოებისას კი ასეთი დამატებითი აქტანტი აგენსური ირიბი ობიექტია (ციხელაშვილი, 2025a, p. 218). მაგალითად, წინადადების - „პეტრემ ქურდი დაიჭირა“ - კაუზატიური ფორმა იქნება „პოლიციელმა (კაუზატორი სუბიექტი) პეტრეს ქურდი დააჭერინა“, სადაც პოლიციელია მოქმედების გამომწვევი. შუალობითი კონტაქტის შემთხვევაში კი გვექნება „პეტრემ (ინიციატორი სუბიექტი) პავლეს (შემსრულებელი) ქურდი დააჭერინა“, სადაც პეტრე თავადაა ინიციატორი და არა მხოლოდ გამომწვევი მიზეზი (ციხელაშვილი, 2025b, p. 210).

მესამე და მთავარი განსხვავება სუბიექტური აქტანტის სემანტიკურ და სინტაქსურ როლებში ჩანს. ზმნის კაუზატივაციისას ბაზისური ზმნის სუბიექტის სინტაქსური ფუნქცია იცვლება (სუბიექტი ირიბი ობიექტი ხდება), მაგრამ მისი სემანტიკური როლი (აგენსი) უცვლელი რჩება. შუალობითი კონტაქტის დროს კი პირიქითაა: იმავე აქტანტის სემანტიკური როლი იცვლება (აგენსი კაუზატორი/ინიციატორი ხდება), მაგრამ სინტაქსური ფუნქცია (სუბიექტი) უცვლელი რჩება (ციხელაშვილი, 2025a, p. 218). ყოველივე ამის გათვალისწინებით, კაუზატივი და კონტაქტი მართლაც თვისებრივად განსხვავებულ გრამატიკულ კატეგორიებად უნდა მივიჩნიოთ. თუ ენაში კაუზატივის უნივერსალური კატეგორია არსებობს, მის გვერდით კონტაქტის კატეგორიის არსებობა აუცილებელი აღარ არის (ციხელაშვილი, 2025b, p. 209).

შუალობითი კონტაქტის ფორმები ქართულში სპეციალური სუფიქსებით იწარმოება. სალიტერატურო ენასა და დიალექტებში ამ მიზნით რამდენიმე ძირითადი სუფიქსი დასტურდება: -ინ, -ევ და რთული -ევინ. ამათგან -ინ სუფიქსი ყველაზე გავრცელებულია თანამედროვე სალიტერატურო ქართულში და ზმნების უმეტესობას ერთვის: _აწერ-ინ-ებს_, _ატეხ-ინ-ებს_, _ახატვ-ინ-ებს_ (შანიძე, 1943, p. 84). ეს სუფიქსი თანამედროვე ქართულის სტანდარტულ ნორმად მიიჩნევა.

-ევ სუფიქსი, თავის მხრივ, უფრო არქაულია. ის ფართოდ გამოიყენებოდა ძველ და საშუალო ქართულში, რასაც ისტორიული მაგალითებიც ადასტურებს, როგორებიცაა: „აჴნვევდა“, „მოვაკულევ“, „გახსნევა ხელისა“ (შანიძე, 1972, p. 343). დღესდღეობით ეს სუფიქსი სალიტერატურო ენაში მხოლოდ თითო-ოროლა ზმნას შემორჩა, მათ შორის: _აჭმ-ევ-ს_, _ასმ-ევ-ს_, _აცმ-ევ-ს_. თუმცა, იგი აქტიურადაა შემონახული ზოგიერთ დიალექტშიც, განსაკუთრებით ხევსურულში, სადაც კვლავ პროდუქტიულია. ასე, ხევსურულში დასტურდება ფორმები „დაგაკვლევთ“ და „გადააჴდევს“ (შანიძე, 1972, p. 343). ეს ფაქტი ცხადყოფს, თუ როგორ ინახავენ მთის დიალექტები ძველი ენობრივი სისტემის ნიშნებს, რომლებიც ბარის კილოებსა და სალიტერატურო ენაში უკვე დაკარგულია.

მესამე მაწარმოებელია რთული სუფიქსი -ევინ, რომელიც -ევ და -ინ სუფიქსების შეერთებითაა მიღებული. ის ისეთ ზმნებს ერთვის, რომლებსაც ისტორიულად -ევ სუფიქსი ჰქონდათ, მაგრამ ეს უკანასკნელი შუალობითი კონტაქტის საწარმოებლად საკმარისი აღარ აღმოჩნდა და დამატებით -ინ დაერთო. ასე მივიღეთ ფორმები: _ათლ-ევ-ინ-ებს_, _აჭრ-ევ-ინ-ებს_, _აკვლ-ევ-ინ-ებს_ (შანიძე, 1943, p. 89). ამ სუფიქსსაც აქვს თავისი დიალექტური ვარიანტი; მაგალითად, ფშაურში მის ნაცვლად გვხვდება -ეინ ფორმა: _ახვნ-ეინ-ებს_ (შანიძე, 1943, p. 89). ასევე, ზოგ კილოში, კერძოდ, გურულში, დასტურდება -ი(ვ) სუფიქსი, რომელიც -ინ-ის ნაირსახეობად მიიჩნევა: _აწერ-ი-ებს_, _ატეხ-ი-ებს_ (შანიძე, 1972, p. 343).

სხვადასხვა სუფიქსის არსებობა და მათი არათანაბარი გავრცელება დიალექტებში ენის შინაგანი განვითარების ტენდენციებზეც მიუთითებს და დიალექტებს შორის არსებულ კონტაქტებსა და ურთიერთგავლენაზეც. ხევსურულში არქაული -ევ სუფიქსის შენარჩუნება იზოლირებული განვითარების შედეგია, ხოლო ფშაურული -ეინ ფორმა, შესაძლოა, ადგილობრივი ფონეტიკური ცვლილებების შედეგად წარმოქმნილი სიახლე იყოს. დიალექტთა „თვითგამიჯვნის“ ტენდენციაც არსებით გავლენას ახდენს (ჯორბენაძე, 1989, p. 38). ერთი კილოსთვის დამახასიათებელი ფორმის შენარჩუნება და მეორისგან გამიჯვნა ხშირად ენობრივი კოლექტივის თვითიდენტიფიკაციის საშუალებაა. მაგალითად, ფშაველებისა და ხევსურების მეტყველება, ისტორიული და გეოგრაფიული სიახლოვის მიუხედავად, მაინც ავლენს გამიჯვნის ტენდენციას, რაც თუნდაც ხოლმეობითის ფორმების წარმოებაში ჩანს (ჯორბენაძე, 1989, p. 39). მსგავსი პროცესები, სავარაუდოდ, შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებელ სუფიქსებზეც ვრცელდება და მათ მრავალფეროვნებას განაპირობებს.

საინტერესოა შუალობითი კონტაქტის ფორმების ფუნქციური თავისებურებები ზოგიერთ კილოში, სადაც ფორმა და ფუნქცია ერთმანეთს სცილდება. აღსანიშნავია შემთხვევები, როდესაც შუალობითი კონტაქტის ფორმა თავის პირვანდელ ფუნქციას კარგავს და უშუალო მოქმედების გამოსახატავად გამოიყენება. ეს განსაკუთრებით თვალსაჩინოა აღმოსავლეთ საქართველოს მთის კილოებში, კერძოდ, ვაჟა-ფშაველას ნაწარმოებების ენაში. მაგალითად, როცა სუბიექტი არაადამიანია, შუალობითი კონტაქტის ფორმა, წესით, არ უნდა გამოიყენებოდეს, რადგან ცხოველს ან საგანს არ შეუძლია, მოქმედება სხვას შეასრულებინოს. მიუხედავად ამისა, გვხვდება ფრაზა: „არუთინას ცხენები დაფრთხნენ, ერთმა მოიყრევინა ბოხჩები“ (შანიძე, 1972, p. 342). აქ „მოიყრევინა“ ფუნქციურად „მოიყარა“-ს ან „გადმოყარა“-ს ტოლფასია, ანუ უშუალო მოქმედებას აღნიშნავს.

მსგავსი შემთხვევაა, როდესაც სუბიექტი ადამიანია, მაგრამ კონტექსტიდან ნათელია, რომ მოქმედებას თავად ასრულებს. დათვს გაქცეული მონადირე ამბობს: „მოვიგდებინე ბარგი, მოვსალტე და მივუშვირე თოფი“ (შანიძე, 1943, pp. 89-93). ცხადია, რომ აქ „მოვიგდებინე“ არ გულისხმობს ბარგის სხვისთვის მოგდებინებას და ფუნქციურად „მოვიგდე“-ს ტოლფასია. ეს შეიძლება ფორმისა და ფუნქციის დაცილების ნიმუში იყოს, რომელიც, შესაძლოა, გარკვეულ ზმნებთან (გატეხინება, გაყრევინება, მოგდებინება) და კილოსთან, მაგალითად, ფშაურთან, იყოს დაკავშირებული (შანიძე, 1972, p. 342). ეს ფენომენი შუალობითი კონტაქტის კატეგორიის სირთულესა და მის დიალექტურ სპეციფიკას კიდევ უფრო ნათლად წარმოაჩენს.

შუალობითი კონტაქტის ფორმები გვარისა და ქცევის კატეგორიებთან მიმართებითაც საინტერესო თავისებურებებს ავლენს; მათ მოეპოვებათ როგორც ვნებითი გვარის, ისე სამივე ქცევის ფორმები. შუალობითის ვნებითი იშვიათია, თუმცა ძირითადად აღმოსავლურ კილოებში გვხვდება და ყოველთვის ე-თიანი წარმოებისაა, იმ შემთხვევაშიც კი, როცა შესაბამისი უშუალო კონტაქტის ფორმა დ-სუფიქსიანია: _ვაცემინებ_ - _ვეცემინები_, _ვაკვლევინებ_ - _ვეკვლევინები_ (შანიძე, 1972, p. 344). აქ სუბიექტი თავად ხდება იმის მიზეზი, რომ მასზე სხვა პირმა იმოქმედოს. მაგალითად, ვაჟა-ფშაველასთან ფრაზა „დარეჯანი გამიხარდის გასტაცებინებია“ ნიშნავს, რომ დარეჯანმა თავად შეუქმნა გამიხარდის პირობები საკუთარი თავის გასატაცებლად (შანიძე, 1943, pp. 89-93).

ქცევის კატეგორიის მიხედვით, შუალობით ზმნას სამივე ფორმა გააჩნია: _ვაწერინებ_ (საარვისო), _ვიწერინებ_ (სათავისო), _ვუწერინებ_ (სასხვისო). სათავისო ქცევის ფორმა, სადაც მოქმედება სუბიექტის სასარგებლოდ ხდება, შუალობით კონტაქტში იშვიათად გვხვდება. ასეთ ფორმაში შემსრულებელი პირი (ეგზეკუტორი) არ ჩანს და ზმნა ორპირიანი რჩება: _სახლი აიშენა_ - _სახლი აიშენებინა_ (შანიძე, 1972, p. 342). სასხვისო ქცევა, თავის მხრივ, უფრო ხშირია. ამ დროს სამივე პირი უშუალო კონტაქტიდან უკლებლივ გადადის შუალობითში და ემატება მოქმედების სხვისი საშუალებით შესრულების შინაარსი: _დამიწერა_ (სამპირიანი) → _დამიწერინა_ (თეორიულად ოთხპირიანი). მაგალითად, ერთ-ერთ ისტორიულ საბუთში ვკითხულობთ: „სიგელი... დეკანოზს იოანე მოძღვარს დამიწერინა“ (შანიძე, 1943, pp. 89-93). აქ ნათლად ჩანს, რომ ინიციატორმა (სუბიექტმა) სიგელი თავისთვის (ირიბი ობიექტი) დააწერინა სხვას (ეგზეკუტორს).

ამრიგად, შუალობითი კონტაქტი ქართული ზმნის სისტემის რთული კატეგორიაა. მისი არსი მოქმედების ინიციატორისა და შემსრულებლის გამიჯვნაში მდგომარეობს, ამავე დროს, მისი ფორმები და ფუნქციები დიალექტების მიხედვით საგრძნობლად განსხვავდება. სუფიქსების ნაირგვარობა (-ინ, -ევ, -ევინ, -ეინ, -ივ) და მათი გეოგრაფიული გავრცელება ენის ისტორიული განვითარების ეტაპებსაც ასახავს (არქაული ფორმების შენარჩუნება მთის კილოებში) და დიალექტთაშორისი კონტაქტებისა თუ ურთიერთგამიჯვნის პროცესებსაც. ფორმისა და ფუნქციის დაცილების ფენომენი კი, რომელიც განსაკუთრებით ფშაურში შეინიშნება, გვიჩვენებს, თუ რამდენად დინამიკური შეიძლება იყოს გრამატიკული კატეგორიები ცოცხალ მეტყველებაში.

ქართულ ენაში ზმნის ერთ-ერთი საკვანძო კატეგორიაა კონტაქტი, რომელიც გვიჩვენებს, სუბიექტური პირი პირდაპირ მოქმედებს ობიექტზე თუ სხვა პირის შუალობით. ამის მიხედვით, განირჩევა უშუალო და შუალობითი კონტაქტი (შანიძე, 1943, გვ. 81). თუ უშუალო კონტაქტის ფორმა („ვწერ“) ზმნის ძირეულ ფორმად მიიჩნევა, შუალობითი კონტაქტის ფორმა („ვაწერინებ“) წარმოქმნილია და სწორედ მისი არსებობა განაპირობებს იმას, რომ ძირეული ზმნა კონტაქტიან ფორმად განიხილება (შანიძე, 1972, გვ. 343). შუალობითი კონტაქტის, ანუ კაუზატივის, ფორმები სპეციალური აფიქსებით იწარმოება. ეს საკითხი ქართველ ენათმეცნიერთა შრომებში საფუძვლიანად არის დამუშავებული, მათ შორის კი ფუძემდებლურია აკაკი შანიძის კლასიფიკაცია, რომელიც დღემდე მთავარ საყრდენად რჩება ამ თემის კვლევისას.

შუალობითი კონტაქტის ფორმათა სამი ძირითადი მაწარმოებელი გამოიყოფა: -ინ, -ევ და -ევინ (შანიძე, 1943, გვ. 84; შანიძე, 1972, გვ. 342). ამათგან, სალიტერატურო ენაში ყველაზე გავრცელებული და პროდუქტიულია -ინ სუფიქსი, რომელიც ზმნათა დიდ უმეტესობას დაერთვის. მაგალითად: წერს - აწერ-ინ-ებს, ტეხს - ატეხ-ინ-ებს, ხატავს - ახატვ-ინ-ებს, აკეთებს - აკეთებ-ინ-ებს და სხვა (შანიძე, 1972, გვ. 342). ეს სუფიქსი დღევანდელ ქართულში შუალობითი კონტაქტის წარმოების ძირითად საშუალებად იქცა.

მეორე მაწარმოებელი, -ევ სუფიქსი, თანამედროვე სალიტერატურო ენაში მხოლოდ რამდენიმე ზმნასთან გვხვდება, როგორებიცაა: ჭამ-ს - აჭმ-ევ-ს, სვამ-ს - ასმ-ევ-ს, იცვამ-ს - აცმ-ევ-ს (შანიძე, 1972, გვ. 338). თუმცა ძველ და საშუალ ქართულში -ევ სუფიქსის გამოყენება ბევრად უფრო გავრცელებული იყო, რაც მრავალი ისტორიული მაგალითით დასტურდება. მაგალითად, „ვეფხისტყაოსანში“ ვკითხულობთ: „სისხლი დამწამეს, მეფემან ბრძანა გახსნევა ხელისა“. ასევე, დავით აღმაშენებლის სიგელში შიომღვიმის ლავრისადმი ვხვდებით: „...ნუოდეს ვის გაარყუნევთ კულა მას დიდებულსა ლავრასა“. სხვა მაგალითებია: ჴნავს - აჴნვევს, კლავს - აკლვ-ევ-ს (ანუ აკვლევს), თქმა - თქმევა, ქმნა - ქმნევა. ამ უკანასკნელის ერთ-ერთი საინტერესო ილუსტრაციაა ილია ჭავჭავაძის „კაკო ყაჩაღიდან“: „რა ოხრობასა აქნევდი მაგ ხმალს...“, სადაც „აქნევდი“ „აკეთებინებდის“ ნიშნავს და არა „ატრიალებდის“ (შანიძე, 1972, გვ. 338-339). ამ სუფიქსის სიძველეზე მიუთითებს მისი შემორჩენაც ზოგიერთ კილოში, მაგალითად, ხევსურულში, სადაც ის დღესაც აქტიურად გამოიყენება (შანიძე, 1943, გვ. 84).

მესამე მაწარმოებელი, -ევინ, რთული აფიქსია, რომელიც -ევ და -ინ სუფიქსების შეერთებით მიიღება (შანიძე, 1972, გვ. 342). როგორც ჩანს, ზოგიერთი ზმნისთვის, რომლებსაც ისტორიულად -ევ სუფიქსი ერთვოდა, ეს უკანასკნელი საკმარისი აღარ აღმოჩნდა შუალობითი კონტაქტის საწარმოებლად და მას დამატებით დაერთო უფრო პროდუქტიული -ინ სუფიქსი. ასე წარმოიქმნა ფორმები: ათლ-ევ-ინ-ებს, აჭრ-ევ-ინ-ებს, ათხრ-ევ-ინ-ებს, აკვლ-ევ-ინ-ებს და სხვა (შანიძე, 1943, გვ. 85). ეს სტრუქტურა კარგად აჩვენებს ენის შინაგან განვითარებას, სადაც ნაკლებად პროდუქტიული მორფემა ძლიერდება უფრო აქტიური ელემენტის დართვით. საყურადღებოა, რომ ამ რთული აფიქსის დიალექტური ვარიანტებიც არსებობს; მაგალითად, ფშაურში -ეინ ფორმა გვხვდება (ახვნ-ეინ-ებს), გურულში კი -ი(ვ) სუფიქსი გამოიყენება -ინ-ის ნაცვლად, რაც გვაძლევს ფორმებს: აწერ-ი-ებს, ატეხ-ი-ებს. ასევე, -ევინ-ის შესატყვისად გურულში -ევი(ვ) ფორმა გვაქვს: ათლ-ევი-ებს, ათხრ-ევი-ებს და სხვა (შანიძე, 1972, გვ. 342).

XIX საუკუნის I ნახევრის წერილობითი ძეგლების ენის ანალიზით დასტურდება, რომ კაუზატიური ფორმების საწარმოებლად ამ პერიოდშიც აქტიურად გამოიყენებოდა -ევ, -ინ და -ევინ ინფიქსები, რაც შანიძის კლასიფიკაციის ისტორიულ სიზუსტეს ადასტურებს (გიგაშვილი, 2012, გვ. 10, 27). ამასთან, კვლევები ყურადღებას ამახვილებს რამდენიმე საინტერესო ფონეტიკურ და მორფოლოგიურ პროცესზე. მაგალითად, ზოგჯერ შუალობითი კონტაქტის ფორმებში ფუძისეული -ან და -ენ მაწარმოებლების თანხმოვნური ელემენტი იკარგებოდა, რაც ისეთ ფორმებს გვაძლევს, როგორიცაა: „მოვატაინეთ“, „მოვაყვაინე“. აგრეთვე, -ევინ მაწარმოებლის გამოყენებისას შეინიშნება ფონეტიკური კუმშვა, სადაც იკარგება ან ვ (მაგ., „გადაახდ-ეინ-ებდა“), ან ნ (მაგ., „მათქმ-ევი-ებ“) თანხმოვანი (გიგაშვილი, 2012, გვ. 10, 27). ეს ფაქტები მიუთითებს, რომ სალიტერატურო ნორმების ჩამოყალიბებისას კაუზატივის მაწარმოებლები გარკვეულ ცვლილებებს განიცდიდნენ.

გარდა ამ სამი ძირითადი სუფიქსისა, მკვლევარები სხვა მაწარმოებლებზეც საუბრობენ. მაგალითად, ძველ ქართულში შუალობითი კონტაქტის საწარმოებლად ა- _ -ი კონფიქსიც გამოიყენებოდა. XIX საუკუნის I ნახევარში ეს კონფიქსი ჯერ კიდევ აქტიური ყოფილა, განსაკუთრებით გიორგი ერისთავის ნაწარმოებების ენაში, სადაც ვხვდებით ფორმებს, როგორიცაა „გამოვატანიეთ“, „აპკურებიეს“ (გიგაშვილი, 2012, გვ. 10, 27). საყურადღებოა შუალობითი კონტაქტის ორმაგი წარმოების იშვიათი შემთხვევებიც, როდესაც კაუზატიურ ფორმას კიდევ ერთხელ დაერთვის კაუზატივის მაწარმოებელი, მაგალითად: „ვაწერინებინებ“, „ვაჭრევინებინებ“. ასეთი ფორმები, მართალია, იშვიათია, მაგრამ კაუზაციის კატეგორიის პოტენციურ მრავალსაფეხურიანობაზე მიუთითებს ქართულ ენაში (გიგაშვილი, 2012, გვ. 10, 27).

შუალობითი კონტაქტის ფორმათა წარმოების საკითხებს რამაზ ქურდაძეც იკვლევდა და კლასიფიკაციის განსხვავებულ, მორფოფონოლოგიურ პრინციპებს გვთავაზობდა. თუ აკაკი შანიძის კლასიფიკაცია აღწერით-მორფოლოგიურია და მაწარმოებლებს მათი ფორმის მიხედვით აჯგუფებს (-ინ, -ევ, -ევინ), რამაზ ქურდაძის კვლევები ამ სუფიქსების ქცევასა და ისტორიულ მიმართებას ზმნის ფუძის სტრუქტურასთან, კერძოდ, ხმოვანმონაცვლეობასთან აანალიზებს (ქურდაძე, 2005, გვ. 199). თავის ნაშრომებში, როგორიცაა „-ევ/-ივ, -ენ/-ინ სუფიქსები ხმოვანმონაცვლე ზმნებსა და კაუზატივში“, ეს აფიქსები განხილულია არა მხოლოდ როგორც სინქრონული მაწარმოებლები, არამედ როგორც ისტორიულად დაკავშირებული აბლაუტური წყვილების წევრები (შანიძე, 1972, გვ. 342). ქურდაძის ანალიზი შანიძისეულ კლასიფიკაციას დიაქრონიული და მორფოფონოლოგიური განზომილებით ავსებს და გვიჩვენებს, თუ როგორ ურთიერთქმედებენ კაუზატივის მარკერები ზმნის ფუძის შინაგან სტრუქტურასა და მის ისტორიულ ცვლილებებთან.

საყურადღებოა, რომ შუალობითი კონტაქტის ფორმების შესწავლა მხოლოდ მაწარმოებელი აფიქსების აღწერით არ შემოიფარგლება. თანამედროვე ენათმეცნიერებაში აქტიური დისკუსია მიმდინარეობს ტერმინების - „კაუზატივი“ და „შუალობითი კონტაქტი“ - ურთიერთმიმართების შესახებ. ერთი მხრივ, დამკვიდრებულია მოსაზრება, რომლის მიხედვითაც ეს ცნებები გაიგივებულია (ციხელაშვილი, 2025a, გვ. 217; ციხელაშვილი, 2025b, გვ. 208). თუმცა არსებობს სხვა შეხედულებაც, რომლის თანახმად, კაუზატივი და შუალობითი კონტაქტი ორი სხვადასხვა გრამატიკული კატეგორიაა (ციხელაშვილი, 2025b, გვ. 208). ამ უკანასკნელი პოზიციის ერთ-ერთი მთავარი არგუმენტი ისაა, რომ ამ კატეგორიებს განსხვავებული არსი და სინტაქსური მექანიზმი აქვთ. თუ კონტაქტის კატეგორიისთვის არსებითია, სუბიექტი პირდაპირ ობიექტზე უშუალოდ მოქმედებს თუ სხვა პირის მეშვეობით, კაუზაციისთვის მთავარია, აგენსი (მოქმედების უშუალო შემსრულებელი) საკუთარი ნებით მოქმედებს თუ სუბიექტის მიზეზითა და იძულებით (ციხელაშვილი, 2025a, გვ. 217). ამგვარი თეორიული დისკუსია გავლენას ახდენს იმაზეც, თუ როგორ კლასიფიცირდება და ანალიზდება -ინ, -ევ და -ევინ სუფიქსებიანი ფორმები. მაგალითად, ორვალენტიანი კაუზატივები, როგორიცაა „ამღერებს“ ან „ამუშავებს“, შანიძისეული გაგებით, კაუზატივებად ვერ ჩაითვლება, რადგან ისინი სემანტიკურად უშუალო კონტაქტს გამოხატავენ (ციხელაშვილი, 2025b, გვ. 208). ეს დებატები ცხადყოფს, რომ შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებლების შესწავლა რთული საკითხია, რომელიც სიღრმისეულ სინტაქსურ და სემანტიკურ ანალიზს საჭიროებს.

შუალობითი კონტაქტის ფორმათა წარმოება ქართულ ენაში ძირითადად სამი სუფიქსით ხდება: -ინ, -ევ და -ევინ. აკაკი შანიძის კლასიფიკაცია, რომელიც ამ სამეულს ემყარება, დღემდე ინარჩუნებს აქტუალობას. -ინ სუფიქსი ყველაზე პროდუქტიულია თანამედროვე სალიტერატურო ენაში, -ევ სუფიქსი უმეტესად ისტორიულ და დიალექტურ ფორმებშია შემორჩენილი, ხოლო -ევინ რთული, შედგენილი აფიქსია. ისტორიული და დიალექტოლოგიური კვლევები, აგრეთვე რამაზ ქურდაძის შრომები, ამ სურათს ამდიდრებს და აჩვენებს ფონეტიკურ ვარიაციებს, მორფოფონოლოგიურ კანონზომიერებებსა და სხვა, ნაკლებად გავრცელებულ მაწარმოებლებს, როგორიცაა, მაგალითად, ა- _ -ი კონფიქსი. გარდა ამისა, თანამედროვე თეორიული ლინგვისტიკა პრობლემურს ხდის „კაუზატივისა“ და „შუალობითი კონტაქტის“ სრულ გაიგივებას, რაც მაწარმოებელი სუფიქსების ფუნქციურ-სემანტიკური ანალიზის ახალ მიმართულებებს წარმოაჩენს.

ლინგვისტური გეოგრაფიისა და, ზოგადად, დიალექტოლოგიის ერთ-ერთი ცენტრალური ცნება იზოგლოსაა. ტერმინი ბერძნული სიტყვებისგან შედგება: იზოს - „თანაგვარი“ და გლოსსა - „მეტყველება, ენა“ (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 62). სტანდარტული განმარტებით, იზოგლოსაა „იდეალური ხაზი, რომელიც ლინგვისტურ რუკაზე ან ატლასში გრაფიკულად გამოსახავს ყველა იმ წერტილს, რომელთაც საერთო ლინგვისტური ფენომენი აქვთ და ამით განასხვავებს მათ იმათგან, ვინც ამ ფენომენს არ იზიარებს“ (Kabatek, 2023, p. 58). სხვაგვარად, ესაა წარმოსახვითი გეოგრაფიული ხაზი, რომელიც ორ ენობრივ მოვლენას ერთმანეთისგან ყოფს. თუმცა, ამ ტერმინის გამოყენებისას გარკვეული ორაზროვნებაც იჩენს თავს: ის ზოგჯერ გამყოფ ხაზს აღნიშნავს ორ დიალექტურ მოვლენას შორის, როგორიცაა ცნობილი ლა-სპეცია-რიმინის ხაზი რომანულ ენათმეცნიერებაში, ზოგჯერ კი, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში არსებული იზობარების ანალოგიით, კონკრეტული ენობრივი მოვლენით დაფარულ მთლიან არეალს გულისხმობს. ფაქტობრივად, ეს ორი გაგება ერთი მედლის ორი მხარეა, რომლებიც ერთმანეთს მეტონიმიურად უკავშირდებიან (Kabatek, 2023, p. 59).

ტერმინი „იზოგლოსა“ ლინგვისტიკაში საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებიდან შემოვიდა, სადაც უკვე არსებობდა მსგავსი პრინციპით ნაწარმოები ტერმინები, როგორებიცაა „იზოთერმი“ და „იზობარი“. იზობარის ცნებას ხშირად ბრიტანელ მეტეოროლოგ ალექსანდერ ბიუქენს მიაწერენ, რომელმაც ის 1860-იან წლებში გამოიყენა (Kabatek, 2023, p. 59). თუმცა, „იზო-“ ტერმინოლოგიას უფრო ძველი ისტორია აქვს: 1817 წელს ალექსანდერ ფონ ჰუმბოლდტმა შემოიღო ტერმინი „იზოთერმი“ და საუბრობდა „ფიქსირებულ წერტილებზე, რომლებზეც ვატარებ ჩემს იზოთერმულ ხაზებს, ანუ თანაბარი სითბოს ხაზებს“ (Kabatek, 2023, p. 59). ლინგვისტიკაში კი ტერმინი ლატვიელი დიალექტოლოგის, ავგუსტ ბილენშტაინის დამსახურებით დამკვიდრდა, რომელმაც 1892 წელს გამოცემულ ნაშრომში ლატვიური ენის საზღვრების შესახებ, ჰუმბოლდტის ტერმინზე დაყრდნობით, დაწერა: „იზოთერმების ანალოგიით, გავბედე და ამ რუკაზე არსებული ხაზებისთვის „იზოგლოსები“ მოვიგონე. ვფიქრობ, მისი გაგება ადვილი იქნება“ (Kabatek, 2023, p. 60). აღსანიშნავია, რომ თვითონ იზოგლოსის ცნება, თუ ტერმინი არა, ბილენშტაინამდეც არსებობდა, კერძოდ, გეორგ ვენკერის გერმანული ენის დიალექტოლოგიურ ატლასში, რომელიც, სავარაუდოდ, ენობრივი არეალების რუკაზე დატანის ერთ-ერთი მთავარი პიონერია (Kabatek, 2023, p. 60).

იზოგლოსის ცნების საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებიდან ლინგვისტიკაში გადმოტანას გარკვეული პრობლემებიც ახლდა. მთავარი კრიტიკა იმაში მდგომარეობს, რომ იზოთერმებისა და იზობარებისგან განსხვავებით, რომელთაც გააჩნიათ გარეგანი, ობიექტურად გაზომვადი კრიტერიუმები (მაგალითად, ფიქსირებული წნევა ან ტემპერატურა), იზოგლოსებს ასეთი ობიექტური ფიქსაციის წერტილი არ გააჩნიათ. ენობრივი მოვლენები შინაგანი ბუნებისაა და მათი ობიექტურად დადასტურება იმავე სიზუსტით შეუძლებელია (Kabatek, 2023, p. 61). ეს სირთულე ადამიანის ენის ბუნებიდან გამომდინარეობს: ის ადამიანის ტვინის შინაგანი უნარია, რომელიც, თავის მხრივ, გარეგნულ გამოვლინებებს ქმნის. ამავე დროს, ლინგვისტურ გეოგრაფიას აკრიტიკებენ იმის გამოც, რომ თითოეული ფორმა ხშირად სისტემისგან განყენებულად განიხილება, რის გამოც უგულებელყოფილი რჩება ამა თუ იმ ფორმის მიმართება სხვა ფორმებთან, ანუ მისი მიზეზ-შედეგობრივი დამოკიდებულება (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 64). ამ მეთოდით ცვლილებათა ფიქსაცია ხდება, მაგრამ ვერ ხერხდება ამ ცვლილებების შინაგანი მიზეზებისა და პირობების ახსნა.

იზოგლოსის ცნების თავდაპირველი ბუნდოვანების გამო, მკვლევარმა ჰანს გობლმა მისი სამი ძირითადი მნიშვნელობა გამოყო. პირველი ორი სწორედ იმ მეტონიმიურ კავშირს ეხება, რომელიც ზემოთ ვახსენეთ: ტერიტორია, სადაც მოვლენა ვრცელდება, და გამყოფი ხაზი. მესამე მნიშვნელობა კი, რომელიც ინდოევროპულ და ტიპოლოგიურ კვლევებში XX საუკუნის დასაწყისიდან გავრცელდა, გულისხმობს ისეთ საერთო ნიშან-თვისებას, რომელსაც ორი ან მეტი ენა იზიარებს. ამგვარად, ის არეალურ მოვლენებზე მიუთითებს, როგორიცაა, მაგალითად, ბალკანეთის ენათა კავშირისთვის დამახასიათებელი საერთო ნიშნები (Kabatek, 2023, p. 61). იზოგლოსის ამგვარი გაგება ჰქონდათ იტალიელ ლინგვისტებს, ვიტორე პიზანისა და ჯაკომო დევოტოს. პიზანის აზრით, ძველი ინდოევროპული ენების ჩამოყალიბება განაპირობა როგორც ერთი საწყისი ერთეულის დაშლამ, ისე ინტეგრაციის უფრო რთულმა პროცესმა, რომელიც გარკვეული ცენტრებიდან წამოსული ინოვაციების სხვადასხვა ენაში გავრცელებით იყო გამოწვეული. სწორედ ეს პროცესები ქმნიდა „იზოგლოსების კონებს“, რომელთა რეკონსტრუქციაც შედარებითი ანალიზითაა შესაძლებელი (Kabatek, 2023, p. 61).

პიზანისგან იზოგლოსის ცნება მისმა მოსწავლემ და შემდეგ სიძემ, ეუჯენიო კოზერიუმ, გადაიღო და ის, დიალექტოლოგიასა და ლინგვისტურ გეოგრაფიასთან ერთად, ზოგად, შინაგან ტერმინადაც აქცია, რომელიც ერთგვაროვნებას აღნიშნავდა. კოზერიუსთვის ენა, პიზანის იდეის პირდაპირი მითითებით, სწორედ „იზოგლოსების სისტემაა“ (Kabatek, 2023, p. 62). ამ იდეას ის თავის ადრეულ ნაშრომებშიც ავითარებდა, მაგალითად, 1952 წლის ხელნაწერში „ესპანური ენის ევოლუცია“, სადაც წერდა: „წმინდა გლოტოლოგიური თვალსაზრისით, ყოველი „ენა“ არის პირობითად შეზღუდული იზოგლოსების სისტემა, რომლის ფარგლებშიც შეგვიძლია განვასხვავოთ უფრო მცირე, უფრო კომპაქტური სისტემები, რომლებიც დიფერენცირებულია სივრცეში, დროში ან საზოგადოებაში“ (Kabatek, 2023, p. 62). ამგვარად, ენა აღიქმება როგორც დიასისტემა ვარიაციის სამი განზომილებით. კოზერიუს აზრით, დიალექტები არსებობენ არა მანამდე, სანამ ენობრივ მოვლენებს დავაფიქსირებთ, არამედ ამის შემდეგ: „ისინი საგნები კი არ არიან, არამედ აბსტრაქციები, იზოგლოსების სისტემები, რომლებიც მეტყველების მრავალფორმოვნების თავზე იმყოფებიან“ (Kabatek, 2023, p. 63).

იზოგლოსის, როგორც მკაფიო საზღვრის, იდეას ხშირად აკრიტიკებენ იმის გამო, რომ ემპირიულ სინამდვილეში ძნელია ასეთი ცხადი ხაზების პოვნა. რეალობაში უმეტესად უწყვეტ, კონტინუალურ გადასვლებს ვხვდებით, სადაც ერთი დიალექტური ფორმა თანდათანობით გადადის მეორეში (Kabatek, 2023, p. 63). იზოგლოსების კონა, ანუ მათი თავმოყრა ერთ არეალში, მეტყველების შედარებით უფრო არსებით ცვლილებებზე და, შესაბამისად, საკუთრივ დიალექტების საზღვრებზე მიგვანიშნებს. თუმცა, ეს საზღვრები არასდროსაა მკვეთრი და გადასვლა უმეტესწილად თანდათანობით ხდება (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 116). კონტინუუმისა და კატეგორიული დაყოფის პრობლემა ზოგადი ეპისტემოლოგიური საკითხია, რომელიც მხოლოდ ლინგვისტიკას არ ეხება. ენათმეცნიერებაში კი დაპირისპირება იქმნება: მკვლევართა ნაწილი მოვლენებს მკაფიო კატეგორიებით აღწერს, ხოლო ნაწილი ამგვარი კატეგორიული ხედვის წინააღმდეგია და უწყვეტი ცვლილების მაგალითები მოჰყავს. ამის მიუხედავად, იზოგლოსები სწორედ აბსტრაქტული ხაზებია, რომლებიც დისკრეტულ ერთეულებს ერთმანეთისგან ყოფენ. იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ინდივიდუალურ სამეტყველო აქტებში უწყვეტ მოცემულობას ვხვდებით, დიალექტოლოგები ამ ფაქტებს მაინც სხვადასხვა კატეგორიას მიაწერენ (Kabatek, 2023, p. 66).

იზოგლოსების კონფიგურაციები, ანუ მათი განლაგება რუკაზე, საკმაოდ მრავალფეროვანია. ზოგჯერ მათი საზღვრები მეტ-ნაკლებად მკაფიოა, ზოგჯერ კი სიჭრელე შეინიშნება, საზღვრები ბუნდოვანია და ერთსა და იმავე ტერიტორიაზე სხვადასხვა დიალექტური ვარიანტი თანაარსებობს. ამიტომ, იზოგლოსა რუკაზე ხშირად არა ხაზით, არამედ პირობითი ნიშნებით ან პირდაპირ დიალექტური ფორმის ჩაწერით გამოისახება (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 123). სხვადასხვა ენობრივი მოვლენის აღმნიშვნელი იზოგლოსები ერთ რუკაზე ხშირად კვეთენ ერთმანეთს. როცა იზოგლოსების ჯგუფები ერთმანეთს არ კვეთენ, მაგრამ უახლოვდებიან, იქმნება „იზოგლოსების კონები“, რომლებიც, როგორც წესი, ისეთ ტერიტორიებს აღნიშნავენ, რომლებიც გარკვეული კულტურულ-ეკონომიკური ცენტრებისკენ მიისწრაფოდნენ. სწორედ ამ კონების საფუძველზე ხდება ენის დიალექტებად დაყოფა და მათი დაჯგუფება (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 123).

დიალექტების დაჯგუფება იზოგლოსების მიხედვით ძალიან პირობითია, რადგან სხვადასხვა ენობრივი მოვლენის მიხედვით განსხვავებული სურათი შეიძლება მივიღოთ. იზოგლოსების მიხედვით დიალექტების იმდენნაირი დაჯგუფებაა შესაძლებელი, რამდენი განსხვავებული ენობრივი მოვლენაც არსებობს (თედორაძე, 2018, გვ. 172). ეს კარგად ჩანს ქართველური ენობრივი სამყაროს მაგალითზე. თუ, მაგალითად, მიცემითი ბრუნვის ნიშნის ალომორფების გავრცელების მიხედვით დავაჯგუფებთ დიალექტებს, ერთ სურათს მივიღებთ, ხოლო IV სერიის ზმნური ფორმების არსებობა-არარსებობის მიხედვით - სრულიად განსხვავებულს. IV სერიის ფორმები (მაგ., ნა-/ნო- პრეფიქსიანი თურმეობითები) გვხვდება მეგრულში, იმერულში, ლეჩხუმურში, რაჭულსა და სვანურში, მაგრამ არ დასტურდება ლაზურში, აჭარულში, გურულსა და აღმოსავლეთ საქართველოს დიალექტებში (თედორაძე, 2018, გვ. 175). ასევე, ხმოვანმონაცვლე ზმნების თემატური და ათემატური ფუძეების პარალელური ფორმების გავრცელებაც თავისებურ იზოგლოსებს ქმნის, რაც დიალექტოლოგიური ატლასის შედგენისას შეიძლება გამოყენებულ იქნას (ქურდაძე, 2005, გვ. 97). ეს ნათლად აჩვენებს, რომ ერთი რომელიმე იზოგლოსი დიალექტის საზღვარს ვერ დაადგენს. დიალექტები გამოიყოფა ნიშან-თვისებათა ერთობლიობის საფუძველზე (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 124).

იზოგლოსების ანალიზისას ასევე გასათვალისწინებელია, რომ სხვადასხვა ენობრივ დონეს (ფონეტიკა, მორფოლოგია, სინტაქსი, ლექსიკა) შესაძლოა განსხვავებული გავრცელების არეალი ჰქონდეს. იზოგლოსების ეს „ფენები“ ენის ისტორიის სარკეა. მაგალითად, ძველი დისკუსია იმის შესახებ, კატალონიური ენა უფრო იბერიულ-რომანულია თუ გალურ-რომანული, დიდწილად დამოკიდებულია იმაზე, თუ რომელ ენობრივ დონეს მივანიჭებთ უპირატესობას - ლექსიკა ერთ სურათს გვაძლევს, ხოლო გრამატიკული მოვლენები - მეორეს (Kabatek, 2023, p. 74). ამასთან, პროზოდიულმა თავისებურებებმაც, როგორიცაა ინტონაცია და რიტმი, შეიძლება შექმნას საკუთარი არეალები, რომლებიც ხშირად ძალიან ძველ ისტორიულ საზღვრებს ასახავს და არ ემთხვევა ლექსიკურ ან გრამატიკულ იზოგლოსებს. მაგალითად, გალისიური და პორტუგალიური ენები გრამატიკულად და ლექსიკურად თითქმის იდენტურია, მაგრამ მათ შორის პროზოდიული განსხვავება იმდენად დიდია, რომ მოსაუბრეები ერთმანეთის მეტყველებას ვერ აიგივებენ (Kabatek, 2023, p. 74). დისკურსის ტრადიციებსაც, როგორიცაა, მაგალითად, თავაზიანობის ფორმულები, შეუძლია საკუთარი არეალების შექმნა, რომლებიც შეიძლება ენობრივ საზღვრებსაც კი სცდებოდეს.

იზოლირებული იზოგლოსების შესწავლა სისტემის გათვალისწინების გარეშე შეუძლებელია. გარეგნულად მსგავსი მოვლენები, რომლებიც ორ განსხვავებულ სისტემას განეკუთვნებიან, შესაძლოა ფუნქციურად სრულიად განსხვავებული იყვნენ (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 113). მაგალითად, ქართული ენის დიალექტებში ი ხმოვანზე ფუძედაბოლოებული სახელის ბოლოსართი ი სხვადასხვა დანიშნულებისაა: კახურში ის მიცემითი ბრუნვის -ს ნიშნის ფონეტიკური ვარიანტია (ძმაი დაუძახა ნიშნავს „ძმას დაუძახა“), მაშინ როცა სხვა დიალექტებში სახელობითი ბრუნვის -ი ნიშნის ნაირსახეობაა (ძმაი - „ძმა“) (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 113). შესაბამისად, ამ ორი მოვლენის ერთ იზოგლოსად გაერთიანება მცდარი იქნებოდა, რადგან ისინი სხვადასხვა სისტემურ მიმართებებს ასახავენ. სწორედ ამიტომ, ლინგვისტური გეოგრაფიის მეთოდი უნდა დაიხვეწოს იმგვარად, რომ ყოველი კონკრეტული ფორმა განიხილოს როგორც გარკვეული ენობრივი სისტემის კუთვნილება, რაც მისი სრულყოფილი ანალიზისთვის აუცილებელია (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 65).

მოსაზრება, თითქოს თანამედროვე ეპოქაში, მობილობისა და გლობალიზაციის პირობებში, იზოგლოსები და დიალექტური საზღვრები ქრება, მითს წარმოადგენს. მიუხედავად იმისა, რომ ერთი შეხედვით, ლა-სპეცია-რიმინის ხაზის ორივე მხარეს ახალგაზრდები შეიძლება სტანდარტულ იტალიურზე საუბრობდნენ, ძველი საზღვრები გასაოცარ მდგრადობას ინარჩუნებენ. ემპირიული მონაცემები აჩვენებს, რომ ძველ დიალექტურ არეალებს შეუძლიათ საუკუნეების განმავლობაში არსებობა (Kabatek, 2023, p. 70). მეტიც, ზოგიერთი დიალექტური საზღვარი დროთა განმავლობაში შესაძლოა გაძლიერდეს კიდეც. ეს ხდება მაშინ, როდესაც მოსაუბრეები შეგნებულად თუ შეუგნებლად ზღუდავენ იმ დიალექტებიდან ახალი ფორმების გადმოღებას, რომლებსაც „უცხოდ“ ან „განსხვავებულად“ მიიჩნევენ (Kabatek, 2023, p. 16). იზოგლოსები, საბოლოო ჯამში, რუკაზე უბრალო ხაზები კი არა, ადამიანების მიერ იდენტობის კონსტრუირების შედეგია - როგორც ინდივიდუალური, ისე კოლექტიური. ენობრივი მრავალფეროვნება და, შესაბამისად, იზოგლოსების არსებობა, ადამიანის ენის არსებითი მახასიათებელია და არა შემთხვევითი მოვლენა (Kabatek, 2023, p. 75).

ამრიგად, იზოგლოსა, მიუხედავად მისი პირობითობისა და აბსტრაქტულობისა, დიალექტოლოგიისა და ისტორიული ენათმეცნიერების შეუცვლელ ინსტრუმენტად რჩება. ის ენობრივი მოვლენის ტერიტორიული გავრცელების გრაფიკული გამოსახვის საშუალებაცაა და ისეთი ცნებაც, რომელიც ენის სივრცული, ისტორიული და სოციალური განზომილებების გაგებაში გვეხმარება. იზოგლოსი შეიძლება იყოს ცალკეული მოვლენის ამსახველი ხაზი, არეალი, იზოგლოსების კონა, რომელიც დიალექტურ საზღვარს გამოსახავს, ან სხვადასხვა ენის საერთო ნიშანი. ამ ანალიტიკური ხელსაწყოს მთავარი ნაკლი ისაა, რომ შეიძლება ცთომილების მიზეზიც გახდეს, თუ მკვლევარმა არ იცის ის რთული ფაქტები, რომლის საფუძველზეც ეს იზოგლოსები აიგება (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 116). თუმცა, სისტემურ ანალიზთან და ენის სხვადასხვა დონის (ფენების) გათვალისწინებასთან ერთად, იზოგლოსების შესწავლა ენის ისტორიული განვითარების, დიალექტური დიფერენციაციისა და ენობრივი იდენტობის ფორმირების პროცესების სიღრმისეულად გააზრებას უწყობს ხელს.

ლინგვისტური გეოგრაფიის ერთ-ერთი მთავარი ცნება და კვლევის ინსტრუმენტია იზოგლოსა, რომელიც ენობრივი მოვლენის გავრცელების საზღვრის აღმნიშვნელ ხაზს წარმოადგენს რუკაზე (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 63). ტერმინი ბერძნული სიტყვებისგან შედგება: „იზოს“ (ἴσος), რაც „თანაგვარს“ ნიშნავს, და „გლოსსა“ (γλῶσσα), ანუ „ენა, მეტყველება“ (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 63). შესაბამისად, იზოგლოსა პირობითად აერთიანებს იმ გეოგრაფიულ წერტილებს, სადაც ერთი და იგივე ენობრივი თავისებურება, მაგალითად, კონკრეტული ფონეტიკური, მორფოლოგიური თუ ლექსიკური ფორმა ფიქსირდება. ლინგვისტური რუკები კი შეიძლება იყოს როგორც ჩვენებითი (display maps), რომლებიც მხოლოდ ფაქტობრივ მასალას, ანუ მოვლენის გავრცელების წერტილებს ასახავს, ისე ინტერპრეტაციული (interpretive maps), რომლებიც უკვე ანალიზის შედეგს, მათ შორის, იზოგლოსის ხაზებსაც მოიცავს (Burkette, n.d., p. 5). იზოგლოსების დატანა რუკაზე უკვე კვლევის ინტერპრეტაციული ეტაპია, რადგან ის ენათმეცნიერის მიერ მონაცემთა განზოგადებასა და საზღვრის გავლებას გულისხმობს.

ერთი ენობრივი ნიშნის ამსახველი იზოგლოსა, როგორც წესი, დიალექტის საზღვრის დასადგენად საკმარისი არ არის. დიალექტები ერთმანეთისგან ნიშან-თვისებათა კომპლექსით განსხვავდება და არა ერთი რომელიმე ნიშნით (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 124). ამიტომ დიალექტური საზღვრების დასადგენად მკვლევრები „იზოგლოსების კონის“ (bundle of isoglosses) ფენომენს იყენებენ. ეს ის შემთხვევაა, როდესაც სხვადასხვა ენობრივი მოვლენის ამსახველი იზოგლოსები რუკის ერთსა და იმავე მონაკვეთზე გროვდება და ერთმანეთს ემთხვევა ან უახლოვდება (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 123; Burkette, n.d., p. 6). ასეთი კონები, ჩვეულებრივ, იმ ტერიტორიების საზღვრებთან ჩნდება, რომლებიც ისტორიულად გარკვეული კულტურული და ეკონომიკური ცენტრებისკენ მიისწრაფოდნენ და მათ შორის ინტენსიური კავშირი ნაკლებად იყო (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 123). აქედან გამომდინარე, რაც უფრო მეტი იზოგლოსა გადის ერთ ხაზზე, მით უფრო მკაფიოდ იკვეთება დიალექტური საზღვარი.

თუმცა, იზოგლოსების კონები ყოველთვის მკაფიოდ არ იქმნება. ხშირად იზოგლოსები ერთმანეთს კვეთენ და ქაოსურ სურათს ქმნიან, რასაც ზოგი მკვლევარი „ავტონომიური იზოგლოსების ანარქიასაც“ კი უწოდებს (თედორაძე, 2018, გვ. 172). ეს ნიშნავს, რომ ყოველ ენობრივ მოვლენას, იქნება ეს ფონეტიკური, ლექსიკური თუ სინტაქსური, პოტენციურად საკუთარი, უნიკალური გავრცელების არეალი შეიძლება ჰქონდეს (Kabatek, 2023, p. 18). ამის გამო, ერთი ენის დიალექტების დაჯგუფება სხვადასხვა ენობრივი ნიშნის მიხედვით სრულიად განსხვავებულ შედეგებს შეიძლება იძლეოდეს. მაგალითად, ქართველური დიალექტები სხვადასხვანაირად დაჯგუფდება, თუ კლასიფიკაციის საფუძვლად მიცემითი ბრუნვის ნიშნის ალომორფებს ავიღებთ, და სულ სხვანაირად, თუ მეოთხე სერიის ფორმათა წარმოებას დავეყრდნობით (თედორაძე, 2018, გვ. 173-176). ეს სირთულე კარგად აჩვენებს, რომ დიალექტური სივრცე არაერთგვაროვანია და სხვადასხვა ისტორიული ფენისგან შედგება (Kabatek, 2023, p. 18). სწორედ ამიტომ, დიალექტოლოგის ინტუიციასა და კონკრეტული რეგიონის ღრმა ცოდნას გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს იმის განსაზღვრაში, თუ რომელი ენობრივი ნიშანია უფრო არსებითი დიალექტის დასახასიათებლად.

აგრეთვე, დიალექტური საზღვრები იშვიათად არის მკვეთრი და უწყვეტი ხაზი. ხშირად ერთი დიალექტური ფორმა მეორის ტერიტორიაზე „კუნძულაკების“ სახით გვხვდება, რაც მის ძირითად გავრცელების არეალს სცილდება (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 123). ამასთან, საზღვრისპირა ზოლში ხშირია „გარდამავალი ზონები“ (transition zones), სადაც ორივე მოსაზღვრე კილოსთვის დამახასიათებელი ნიშნები ერთდროულად იჩენს თავს (Burkette, n.d., p. 6). ეს იმიტომ ხდება, რომ დიალექტურ რეგიონებს შორის „გადაულახავი უფსკრული“ არ არსებობს და ადამიანებს შორის მუდმივი კონტაქტი ენობრივი ფორმების ურთიერთგაცვლას იწვევს (Burkette, n.d., p. 7). შესაბამისად, იზოგლოსა უფრო მეტად აბსტრაქტული განზოგადებაა, ვიდრე რეალური, ფიზიკური ბარიერი. ტრადიციული მეთოდებით, როცა რუკაზე უბრალოდ ხაზს ავლებდნენ, ასეთი გარდამავალი ზონების ზუსტად ასახვა რთული იყო.

ლინგვისტური რუკების შედგენის პრინციპები დროთა განმავლობაში იცვლებოდა. დიალექტოლოგიაში ისტორიულად ორი ძირითადი სკოლა ჩამოყალიბდა: გერმანული, გ. ვენკერის მეთაურობით, და ფრანგული, ჟ. ჟილიერონის ხელმძღვანელობით (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 63). ვენკერის სკოლა უპირატესობას ანიჭებდა გამშუალებულ ანკეტირებას, ანუ კითხვარებს გზავნიდნენ სხვადასხვა რეგიონში, რომლებსაც ძირითადად სკოლის მასწავლებლები ავსებდნენ, და რუკაზე მონაცემები პირობითი ნიშნებით დაჰქონდათ (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 63; Vozenilek, 2021, p. 3). ფრანგული სკოლა კი, პირიქით, უშუალო ანკეტირების მეთოდს იყენებდა, როდესაც ენათმეცნიერი თავად მიდიოდა საველე სამუშაოებზე, ადგილობრივ მოსახლეობას პირადად კითხავდა და მიღებულ ფორმებს პირდაპირ, ტრანსკრიფციით იწერდა რუკაზე (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 63; Vozenilek, 2021, p. 3). ეს ორი მიდგომა მონაცემთა შეგროვების განსხვავებულ სტრატეგიებს წარმოადგენდა: ერთი - მასშტაბურ, მაგრამ ნაკლებად დეტალურ, ხოლო მეორე - შეზღუდული მოცვის, მაგრამ უფრო საფუძვლიან კვლევას.

ტრადიციული კარტოგრაფიული მეთოდები, რომლებიც რუკების ხელით შედგენასა და მათ ფიზიკურ შედარებას გულისხმობდა, ბევრ სირთულესთან იყო დაკავშირებული. მრავალი რუკის ერთმანეთზე დასმა (overlay) უზუსტობებს იწვევდა და გაურკვეველ, სადავო საზღვრებს წარმოშობდა, განსაკუთრებით მაშინ, როცა გადამკვეთი იზოგლოსების დიდი რაოდენობა იყო (Teerarojanarat & Tingsabadh, 2011, გვ. 1-2). თანამედროვე ტექნოლოგიებმა, კერძოდ კი გეოგრაფიულმა საინფორმაციო სისტემებმა (GIS), ამ პროცესში გარდატეხა მოახდინა. GIS საშუალებას იძლევა, დიდი მოცულობის სივრცითი და ენობრივი მონაცემები ციფრულ ფორმატში შეინახოს, ერთმანეთთან დააკავშიროს და ფენებად (layers) ორგანიზებულად წარმოადგინოს (Teerarojanarat & Tingsabadh, 2011, გვ. 2). ეს ტექნოლოგია აადვილებს ასობით იზოგლოსის ერთდროულ ანალიზს, ავტომატურად აგენერირებს რუკებს და, რაც მთავარია, რაოდენობრივი ანალიზის ჩატარების შესაძლებლობას იძლევა. მაგალითად, GIS-ს შეუძლია გამოთვალოს, თუ გარდამავალ ზონაში მოსახლეობის რამდენი პროცენტი იყენებს ამა თუ იმ დიალექტურ ფორმას, და ეს მონაცემები რუკაზე ფერთა გრადაციით გამოსახოს, რაც ბევრად უფრო ინფორმაციულია, ვიდრე უბრალო გამყოფი ხაზი (Teerarojanarat & Tingsabadh, 2011, გვ. 10).

ლინგვისტური გეოგრაფიის ერთ-ერთი მთავარი ნაკლი, განსაკუთრებით მის ადრეულ ეტაპზე, ის იყო, რომ ყოველი ენობრივი ფორმა სისტემისგან განყენებულად განიხილებოდა (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 64). კარტოგრაფირება მხოლოდ ფორმის გავრცელების არეალს აფიქსირებდა, მაგრამ ვერ პასუხობდა კითხვას, თუ რა მიმართებაში იყო ეს ფორმა სისტემის სხვა წევრებთან (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 66). ამგვარმა მიდგომამ შესაძლოა ზღვარი წაშალოს ეთნიკურ დიალექტებს შორის. მაგალითად, ვ. თოფურიას მიერ შედგენილმა რუკამ აჩვენა, რომ `მალ-ევ-დ-ა` ფორმა გვხვდება როგორც ხევსურეთში, ისე ზემო იმერეთში, თუშეთსა და ხევში (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 65). ამ მონაცემზე დაყრდნობით, ეს ფორმა არც წმინდა ხევსურიზმია და არც იმერიზმი, არამედ ენის პოტენციის გამოვლენაა სხვადასხვა, გეოგრაფიულად დაშორებულ კილოში. თუმცა ასეთი კარტოგრაფირება არსებით სისტემურ განსხვავებებს მალავს.

ამ პრობლემის გადასაჭრელად და დიალექტური საზღვრების დასაზუსტებლად, ცალკეული ფორმების ნაცვლად, ფორმათა სისტემების კარტოგრაფირებაა საჭირო (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 67). ბ. ჯორბენაძე გვთავაზობს, რომ ნიმუშად ერთი პარადიგმული რიგის ორი ფორმის, მაგალითად, ნამყო უსრულისა და I შედეგობითის, მიმართება ავიღოთ. მართალია, `და-უ-მალ-ავ-(ი-ს)` ფორმა ხევსურულშიც დასტურდება და ფშაურშიც, მაგრამ ხევსურულში ის შეწყვილებულია `მალ-ევ-დ-ა` ფორმასთან, ფშაურში კი - `მალ-ავ-დ-ა`-სთან. ანალოგიურად, `და-უ-მალ-ი-ა` ფორმა საერთოა იმერულისა და გურულისთვის, მაგრამ იმერულში ის `მალ-ავ-დ-ა` ან `მალ-ევ-დ-ა` ფორმებთანაა შეწყვილებული, გურულში კი - `მალ-ვ-იდ-ა`-სთან (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 67-68). ამგვარად, თუ რუკაზე დავიტანთ არა ერთ ფორმას, არამედ ფორმათა წყვილებს (`მალ-ევ-დ-ა - და-უ-მალ-ავ-(ი-ს)` ხევსურულისთვის, `მალ-ავ-დ-ა - და-უ-მალ-ავ-(ი-ს)` ფშავურისთვის და ა.შ.), დიალექტების გავრცელების რეგიონების შესახებ ბევრად უფრო დაკონკრეტებულ და ზუსტ სურათს მივიღებთ. ამ შემთხვევაში კარტოგრაფიული მეთოდი დიალექტოლოგიურ კვლევას არ უპირისპირდება, პირიქით, მას აზუსტებს და ნათლად წარმოაჩენს ეთნიკური დიალექტების თავისებურებებსა და საზღვრებს (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 68).

ამავე პრინციპი ჩანს მიცემითში დასმული სახელის ზმნასთან რიცხვში შეთანხმების მაგალითზეც. ქართული ენის დიალექტების უმრავლესობისთვის ეს შეთანხმება დამახასიათებელია, მაგრამ მისი მორფოლოგიური გამოხატულება სხვადასხვაგვარია. მაგალითად, მრავლობითობის აღსანიშნავად ქართლურსა და შიგნაკახურში გვაქვს `აქვ-თ` ფორმა, გურულში - `აქვ-ენ`, აჭარულში - `აქვ-ან`, ხოლო გარეკახურში, რაჭულსა და ქვემოიმერულში - `აქვ-ს-ყე(ნ)` (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 69-70). თუმცა, არსებობს დიალექტები, მაგალითად ხევსურული, რომლებისთვისაც მიცემითში დასმული სახელის ზმნასთან რიცხვში შეთანხმება საერთოდ უცხოა (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 68). ამ შემთხვევაში იზოგლოსების შედგენა ორ დონეზე შეიძლება: პირველ რიგში, გაიმიჯნება დიალექტთა ორი დიდი ჯგუფი - ისინი, რომლებსაც ეს შეთანხმება ახასიათებს, და ისინი, რომლებსაც - არა. შემდეგ კი, პირველი ჯგუფის შიგნით შესაძლებელია უფრო მცირე იზოგლოსების გავლება იმის მიხედვით, თუ რა კონკრეტული მორფოლოგიური ფორმით გამოიხატება ეს შეთანხმება თითოეულ კილოში.

საბოლოოდ, დიალექტოლოგიისა და ლინგვისტური გეოგრაფიის მეთოდების სინთეზი დიალექტების სრულყოფილი შესწავლის საწინდარია (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 68). იზოგლოსები, როგორც ლინგვისტურ-გეოგრაფიული კვლევის მთავარი ინსტრუმენტი, ენობრივ მოვლენათა სივრცულ განფენილობას გვიჩვენებს. მათი საშუალებით შესაძლებელია არა მხოლოდ ცალკეული ფორმების, არამედ მთელი სისტემების გავრცელების არეალების დადგენა, რაც დიალექტური საზღვრების ბევრად უფრო ზუსტ სურათს იძლევა. მართალია, იზოგლოსების გადაკვეთა, გარდამავალი ზონების არსებობა და „კუნძულაკების“ ფენომენი ართულებს დიალექტების მკაცრ გამიჯვნას, მაგრამ სწორედ ეს სირთულე ასახავს ენობრივი სინამდვილის დინამიკურ და ცოცხალ ბუნებას. თანამედროვე ტექნოლოგიები, როგორიცაა GIS, მკვლევრებს ამ სირთულეების დაძლევასა და უფრო დახვეწილი და დეტალური ლინგვისტური რუკების შექმნაში ეხმარება, სადაც საზღვრები არა მკაცრ ხაზებად, არამედ თანდათანობითი გადასვლის ზონებად წარმოჩინდება (Teerarojanarat & Tingsabadh, 2011, გვ. 10).

-ევ სუფიქსი ქართული ზმნის ისტორიის ერთ-ერთი საინტერესო მორფოლოგიური ერთეულია, რომლის გავრცელების არეალი და ფუნქციური ცვლილებები ქართულ დიალექტებში არაერთგვაროვან სურათს ქმნის. ისტორიულად, -ევ სუფიქსი წყვეტილის მწკრივის ერთ-ერთ ძირითად მაწარმოებლად მიიჩნევა, კერძოდ, IV ყალიბის ზმნებისათვის, სადაც მისი გამარტივების შედეგად სალიტერატურო ენაში -ე ფორმანტი დამკვიდრდა (გოგოლაშვილი, 2010, გვ. 371). თუმცა დიალექტები ამ სუფიქსის განვითარების სხვადასხვა საფეხურს ინახავენ, რაც მისი თავდაპირველი სახისა და ფუნქციის აღდგენის საშუალებას იძლევა. აგრეთვე, -ევ სუფიქსი კაუზატივის მაწარმოებლადაც გვევლინება, რაც კიდევ უფრო ართულებს მისი გავრცელების არეალის, ანუ იზოგლოსის, დადგენას. წინამდებარე ნაშრომში განხილულია -ევ სუფიქსის გავრცელება და თავისებურებები ქართულ დიალექტებში (ქართლური, კახური, ინგილოური, თუშური, ფშაური, ხევსურული, მთიულური, მოხეური, რაჭული, ლეჩხუმური, იმერული, გურული, აჭარული, სამცხურ-ჯავახური, კლარჯული, შავშური, იმერხეული) არსებულ ლინგვისტურ წყაროებზე დაყრდნობით.

დიალექტური მასალის განხილვამდე საყურადღებოა, რომ -ევ სუფიქსის პარალელურად -ე სუფიქსის გამოყენება ახალი მოვლენა არ არის და მისი კვალი ჯერ კიდევ საშუალ ქართულში ჩანს. XII-XVIII საუკუნეების წერილობითი ძეგლები ცხადყოფს, რომ -ევ სუფიქსი სისტემურად გამოიყენებოდა ნამყოს სხვადასხვა მწკრივში: წყვეტილში (მაგ. შევრთევ), უწყვეტელში (შევრთევდ) და მეორე თურმეობითში (შეერთევ) (ციხიშვილი, 2015, გვ. 223). ამ პერიოდის ავტორებთან, როგორებიც თეიმურაზ I, სულხან-საბა ორბელიანი და არჩილი არიან, ხშირად ერთი და იმავე ზმნის ფუძესთან პარალელურად გვხვდება -ევ და -ე სუფიქსიანი ფორმებიც. მაგალითად, თეიმურაზ I-თან ვკითხულობთ: „სოფელი თქვენთვის შევამკე“ და აქვე „შევამკევ კედელ-ყურენი“ (ციხიშვილი, 2015, გვ. 228). მსგავსი პარალელიზმი დასტურდება არჩილის პოეზიაშიც, სადაც, მაგალითად, გდ ძირთან რვა შემთხვევაში -ე სუფიქსიანი ფორმაა გამოყენებული, ხოლო ერთ შემთხვევაში -ევ-იანი: „რად დააგდე ეს სოფელი“ და „სიმართლით გარე განაგდევ“ (ციხიშვილი, 2015, გვ. 228). ეს ფაქტები მიუთითებს, რომ სალიტერატურო ენაშიც კი არსებობდა რყევა და თანაარსებობდა ორივე ფორმა, რაც, სავარაუდოდ, სხვადასხვა დიალექტური მეტყველების გავლენას ასახავდა. შესაბამისად, თანამედროვე დიალექტებში ამა თუ იმ ფორმის უპირატესი გამოყენება, სავარაუდოდ, ამ ძველი პარალელიზმის ერთ-ერთი ვარიანტის განზოგადების შედეგია.

-ევ სუფიქსის გავრცელების იზოგლოსის დასადგენად, პირველ რიგში, ის ძირითადი ფონეტიკური პროცესები უნდა განვიხილოთ, რომლებმაც მისი სახეცვლილება განაპირობა. სალიტერატურო ქართულში დამკვიდრებული -ე სუფიქსი -ევ-ს გამარტივებულ, თანხმოვანმოკვეცილ სახეს წარმოადგენს (`ევ` → `ე`), რაც გვიანდელ ფონეტიკურ პროცესად მიიჩნევა (გოგოლაშვილი, 2010, გვ. 371). მეორე სერიის ფორმებში, ხმოვანმონაცვლეობის ზოგადი წესის თანახმად, -ევ სუფიქსი -ივ-ად იქცევა (`წა-ვ-ა-ქც-ევ` → `წა-ვ-ა-ქც-ივ-ე`), თუმცა აქ ხშირად შემდგომი ცვლილებაც ხდება: ინტერვოკალურ პოზიციაში `ვ` თანხმოვანი იკარგება და რჩება მხოლოდ `ი` (`წა-ვ-ა-ქც-ი-ე`) (შანიძე, 1972, გვ. 381; ჯორბენაძე, 1998, გვ. 652). `ვ`-ს დაკარგვის მიზეზად ა. შანიძე მეორე კავშირებითის `-ო` ნიშანს ასახელებს, რომლის წინ `ვ`-ს წარმოთქმა შეუძლებელი იყო (`წააქცი(ვ)ო`), რის შემდეგაც ეს ცვლილება სხვა მწკრივებზეც განზოგადდა (შანიძე, 1972, გვ. 381). მიუხედავად ამისა, `ვ` თანხმოვანი, როგორც წესი, შენარჩუნებულია, როდესაც მას თანხმოვანი მოსდევს. ეს განსაკუთრებით თვალსაჩინოა მრავლობითი რიცხვის `-ნენ` სუფიქსის წინ, მაგალითად, სამცხურ-ჯავახურში: `დეესივნენ`, `აირივნენ` (ქურდაძე, 2005, გვ. 56). ეს კანონზომიერება - `ვ`-ს შენარჩუნება თანხმოვნის წინ და მისი დაკარგვა ხმოვნებს შორის - `ევ`-იანი ზმნების დიალექტური ფორმების ანალიზისას ერთ-ერთი მთავარი გასათვალისწინებელი ფაქტორია.

-ევ სუფიქსის არსებობა პირდაპირ უკავშირდება სუბიექტური მესამე პირის `-ო` ფორმანტის წარმოქმნას ისეთ ზმნებში, როგორიცაა აიღო, დააგდო და ა.შ. -ო სუფიქსი, გავრცელებული მოსაზრებით, `ვ-ა` კომპლექსის შერწყმის შედეგია (ა-გ-ევ-ა > აგო), რაც უფრო ადრინდელი პროცესი ჩანს, ვიდრე `-ევ` სუფიქსის გამარტივება `-ე`-დ (გოგოლაშვილი, 2010, გვ. 371). `-ო` სუფიქსის გამოვლენისთვის ორი ძირითადი პირობაა აუცილებელი: 1) ზმნის საყრდენი მორფემა უნდა იყოს უმარცვლო (მაგ., ღ, გ, დ); 2) წყვეტილის I და II პირის ფორმები უნდა იწარმოებოდეს `-ე` სუფიქსით (რომლის პირველსახეც `-ევ` იყო). სწორედ ამ პირობების ერთობლიობა ქმნის იმ ფონეტიკურ გარემოს, სადაც მესამე პირში `-ო` ჩნდება (გოგოლაშვილი, 2010, გვ. 372). დიალექტური მასალა ამ კანონზომიერებას ნათლად ადასტურებს, სადაც ამ პირობათაგან ერთ-ერთის არარსებობა `-ო` სუფიქსის არქონასაც იწვევს.

აღმოსავლეთ საქართველოს მთის დიალექტები, კერძოდ ხევსურული, ამ კანონზომიერების კარგ ილუსტრაციას იძლევა. ხევსურულში IV ყალიბის ზმნები წყვეტილს `-ე` სუფიქსით არ იწარმოებენ, მათ ნაცვლად `-ი` სუფიქსი გვხვდება: ავიღ-ი, გავიგ-ი, დავაგდ-ი. შესაბამისად, რადგან წყვეტილის წარმოების `-ე` სუფიქსიანი პირობა დარღვეულია, ამ ზმნებს მესამე სუბიექტურ პირში `-ო` ნიშანიც არ გააჩნიათ და სალიტერატურო აიღო-ს ნაცვლად ხევსურულში გვაქვს აიღ-ა (გოგოლაშვილი, 2010, გვ. 371-372). ეს ფაქტი კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ ხევსურული იმ ენობრივი კოლექტივის ნაწილი არ უნდა ყოფილიყო, სადაც ისტორიულად აიღევ, დააგდევ ტიპის ფორმები იყო გავრცელებული (გოგოლაშვილი, 2010, გვ. 372). ანალოგიური მდგომარეობაა ინგილოური დიალექტის კაკურ კილოკავში, რომელიც ასევე არ იცნობს `-ე` სუფიქსიან წყვეტილს, ფორმებს `-ი` ელემენტით აწარმოებს და, შესაბამისად, მესამე პირშიც `-ო`-ს ნაცვლად `-ა` სუფიქსი აქვს (გოგოლაშვილი, 2010, გვ. 372). ამგვარად, ხევსურული და ინგილოური მკაფიო იზოგლოსას ქმნის, სადაც `-ევ`-სგან მომდინარე `-ე` სუფიქსის არარსებობამ ზმნის უღლების სისტემაში შემდგომი ცვლილება გამოიწვია.

თუ ხევსურულში `-ევ` წყვეტილის მაწარმოებლად არ ჩანს, ის აქტიურად გამოიყენება კაუზატივის (შუალობითი კონტაქტის) საწარმოებლად. ხევსურულში, ფშაურსა და თუშურში `-ევ` სუფიქსი მხოლოდ კაუზატივის მაწარმოებელია და ამ ფუნქციით ის მეორე სერიის ფორმებშიც გადადის, ოღონდ გახმოვანების ცვლით: `-ევ` → `-ივ` → `-ი`. მაგალითად, ა-ჭმ-ევ-ს (I სერია) → ა-ჭმ-ივ-ა → ა-ჭმ-ი-a (II სერია, აორისტი) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 652). საყურადღებოა, რომ II კავშირებითში `-ივ`-ს `-ა` ნიშანთან შეხვედრისას წარმოქმნილი `ვა` კომპლექსი `ო`-დ გარდაიქმნება: ა-ჭრ-ივ-ა-ს → ა-ჭრ-ი-ო-ს „აჭრევინოს“ (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 652). ამასთან, ქართლურ, კახურ, მთიულურ და მოხეურ კილოებში, სადაც `-ივ` → `-ი` გადასვლაც ხშირია, `-ევ`-ს შემცველ რთულ `-ევ-ინ` კაუზატივის ფორმანტში `ე` ხმოვანი იკარგვის: ა-ბმ-ევ-ინ-ებ-ს → ა-ბმ-ე-ინ-ებ-ს (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 656). ქართლურსა და კახურში ასევე შენარჩუნებულია კაუზატივის არქაული `-ივ` ვარიანტიც: ა-ა-რჩ-ივ-ა, მი-აღწ-ივ-ა (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 652), და წყვეტილის `-ევ` სუფიქსიანი ფორმებიც, მაგალითად, ვნახევი (ფაღავა, 2017, გვ. 28). ეს მონაცემები აღმოსავლეთ საქართველოს რთულ არეალად წარმოგვიდგენს, სადაც `-ევ` სუფიქსი ფუნქციურად დიფერენცირებულია (კაუზატივი მთაში) და ფონეტიკურად არათანაბრად არის დაცული (ბარში).

სამხრული კილოები, განსაკუთრებით ზემოაჭარული, შავშური და კლარჯული, ის არეალია, სადაც წყვეტილის `-ევ` სუფიქსიანი არქაული ფორმები ყველაზე ნათლად და სისტემურად შემოინახა. ზემოაჭარულში, ისევე როგორც ისტორიულად თურქეთის ტერიტორიაზე გადასახლებულ მუჰაჯირთა მეტყველებაში, ჩვეულებრივია დევნახევი, ჩავაგდევით, შევღებევით ტიპის ფორმები (ფაღავა, 2017, გვ. 28). მაგალითად, დასტურდება ასეთი წინადადებები: „მე აქ თქუენ გაწბილევით, ჰალალი მიზამევითო“; „ერთი კი ვუთხარ ქალი მეიყვანევი მეთქი და ხელათ მეიყვანა“ (ფაღავა, 2017, გვ. 28). საინტერესოა ისიც, რომ ეს იზოგლოსა მკვეთრად არის შემოსაზღვრული: აღნიშნული ფორმები სრულიად უცხოა ქვემოაჭარულისა და ქობულეთური კილოკავებისათვის, რაც ზემოაჭარულს ამ თვალსაზრისით აშკარად გამოყოფს (ფაღავა, 2017, გვ. 28). შავშურში `-ევ` სუფიქსის კვალი ტოპონიმებშიც დასტურდება, მაგალითად, სოფლის სახელწოდება ხოხლევი, ასევე გვარებში: ზაზალევი, დევაძევი (ფაღავა, 2022, გვ. 234-235). ეს მიუთითებს, რომ სუფიქსი ამ ტერიტორიაზე ზმნებსა და სახელთა წარმოებაშიც პროდუქტიული იყო.

სამცხურ-ჯავახურში `-ევ` სუფიქსის `ვ` ბგერასთან დაკავშირებით შერეული სურათი გვაქვს. მეორე სერიის ფორმებში `ვ` ჩვეულებრივ დაკარგულია, თუმცა ჯავახურში ზოგჯერ ის მაინც შენარჩუნებულია: წავაქცივე, დაგარბივეს, შემოგვიტივა (ქურდაძე, 2005, გვ. 56). როგორც აღინიშნა, `ვ`-ს შენარჩუნების მთავარი პირობა მის მომდევნო თანხმოვნის არსებობაა. სამცხურ-ჯავახურში ეს კანონზომიერება მკაფიოდ ჩანს ვნებითი გვარის ზმნებში, მესამე პირის მრავლობითი რიცხვის `-ნენ` სუფიქსის წინ: „დეესივნენ გოგიები“, „აირივნენ ეს თათრები“ (ქურდაძე, 2005, გვ. 56). თუმცა ამავე კილოში დადასტურებულია გამონაკლისიც, სადაც `ვ` ბგერა გამქრალია `-ნენ` სუფიქსის წინ: „ემთხვინენ ფეხებზე“ (ნაცვლად მოსალოდნელი ემთხვივნენ-ისა) (ქურდაძე, 2005, გვ. 57). ეს მონაცემები გვიჩვენებს, რომ სამცხურ-ჯავახეთში `-ევ` სუფიქსის `ვ` ბგერის დაკარგვის პროცესი მიმდინარეობს, მაგრამ იგი ჯერ ბოლომდე დასრულებული არ არის და ფორმები ერთგვარ რყევას განიცდის.

დასავლეთ საქართველოს დიალექტები `-ევ` სუფიქსთან მიმართებაში საინტერესო ფონეტიკურ თავისებურებებს ავლენენ. ზემოიმერულში, ქართლურისა და ზემოაჭარულის მსგავსად, დასტურდება წყვეტილის არქაული ფორმები, მაგალითად, ვიყიდევი (ფაღავა, 2017, გვ. 28), ზოგადად იმერულში კი მოვუსევი, წავუსევი (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 652). ამასთან, რაჭულ, იმერულსა და იმერხეულ კილოებში `-ევ` სუფიქსის შემცველი რთული კაუზატივის `-ევ-ინ` ფორმანტიდან `-ნ` იკარგვის და მიიღება `-ევ-ი` ფორმები: ა-კვლ-ევ-ინ-ებ-ს → ა-კვლ-ევ-ი-ეფ-ს (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 656). უწყვეტლის ფორმა მალ-ევ-დ-ა ქმნის იზოგლოსას, რომელიც ხევსურულსა და ზემოიმერულს აკავშირებს, თუმცა სხვა ფორმების მიხედვით ეს დიალექტები ერთმანეთს უპირისპირდება (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 67). ეს მიუთითებს, რომ ერთი ენობრივი მოვლენის გავრცელება შეიძლება სხვადასხვა ისტორიულ კონტაქტებს ასახავდეს.

ლეჩხუმური და გურული განსხვავებულ და საინტერესო სურათს გვიჩვენებს. ამ დიალექტებში `-ევ` ფორმანტის `ე` ხმოვანი ბილაბიალური `ვ` თანხმოვნის ზეგავლენით `ო`-დ გადაიბგერება (`ე` → `ო`). შედეგად, კაუზატივის ისეთ ფორმებში, როგორიც სალიტერატურო ა-ჭმ-ევ-ს და ა-სმ-ევ-ს-ია, ამ დიალექტებში ა-ჭმ-ოვ-ს და ა-სმ-ოვ-ს ფორმებია მიღებული (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 652). ეს ფონეტიკური პროცესი (`ევ` → `ოვ`) ანალოგიურია იმავე დიალექტებში დადასტურებული სხვა ცვლილებებისა, როგორიცაა კიდევ → კიდო (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 652). ლეჩხუმურში ამ პროცესმა კიდევ უფრო რადიკალური სახეც მიიღო: ზოგიერთ `-ევ` სუფიქსიან კაუზატივში სუფიქსი სრულად იკარგება და იცვლება ფუძის ხმოვანი: ა-ჭუმ-ს („აჭმევს“), ა-სუმ-ს („ასმევს“), ა-ცუმ-ს („აცმევს“) (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 509). ეს ფორმები, სავარაუდოდ, ა-სუამ-ს → ა-სომ-ს → ა-სუმ-ს განვითარების შედეგია, სადაც `ო` → `უ` გადასვლა მომდევნო ლაბიალური თანხმოვნის გავლენითაა განპირობებული (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 509). ამგვარად, დასავლური დიალექტების ეს ჯგუფი საკუთარ იზოგლოსას ქმნის, რომელიც `-ევ` სუფიქსის ფონეტიკური გარდაქმნითა და შემდგომი მორფოლოგიური გადააზრებით ხასიათდება.

-ევ სუფიქსის გავრცელება და სახეცვლილება ქართულ დიალექტებში რთულ და არაერთგვაროვან სურათს ქმნის, რომელიც ენის ისტორიული განვითარების სხვადასხვა ეტაპს ასახავს. მისი იზოგლოსები მკაფიო და უწყვეტი არ არის და ხშირად ერთმანეთს კვეთს. სამხრეთის მთიანი დიალექტები (ზემოაჭარული, შავშური) და აღმოსავლეთ საქართველოს ბარის ნაწილი (ქართლური, ზემოიმერული) ინახავენ წყვეტილის არქაულ `-ევ` ფორმებს. აღმოსავლეთის მთიანეთი (ხევსურეთი, ფშავი, თუშეთი) ამ სუფიქსს ძირითადად კაუზატივის ფუნქციით იყენებს და უპირისპირდება იმ დიალექტებს, რომლებმაც მის საფუძველზე `-ო` სუფიქსიანი მესამე პირი განავითარეს. დასავლეთ საქართველოს დიალექტები (გურული, ლეჩხუმური) მკვეთრი ფონეტიკური ინოვაციებით გამოირჩევიან, სადაც `-ევ` სუფიქსი `ოვ`-ად ან სულაც ფუძის ხმოვნის ცვლილებით რეალიზდება, მაშინ როდესაც იმერული, რაჭული და იმერხეული სხვა სახის ფონეტიკურ ცვლილებებს ავლენენ. ამგვარად, ერთი მორფოლოგიური ერთეულის ანალიზიც კი ნათლად აჩვენებს დიალექტური დიფერენციაციის სიღრმესა და ისტორიული პროცესების მრავალფეროვნებას ქართულ ენობრივ სივრცეში.

ზმნის ფუძის მაწარმოებელი `-ევ` სუფიქსი ქართული ენის უღლების სისტემაში ერთ-ერთ საინტერესო ფონეტიკურ და მორფოლოგიურ თავისებურებას წარმოადგენს, განსაკუთრებით მისი ქცევა II სერიის მწკრივებში. სალიტერატურო ქართულში დადგენილი წესის მიხედვით, `-ევ` სუფიქსი II სერიაში ხმოვანმონაცვლეობას განიცდის და `-ივ` ფორმას იღებს, თუმცა შემდგომ, ინტერვოკალურ პოზიციაში, `ვ` თანხმოვანი იკარგება და მხოლოდ `ი` რჩება (შანიძე, 1972, p. 377). სწორედ `ვ` თანხმოვნის შენარჩუნება-დაკარგვის საკითხი ქმნის საინტერესო იზოგლოსას, რომელიც ქართულ დიალექტებს სხვადასხვა ჯგუფად ყოფს.

სალიტერატურო ქართულში მიღებული ნორმის თანახმად, `-ევ` სუფიქსიანი ზმნები II სერიის ფორმებში `-ი` დაბოლოებით წარმოდგება, რაც `-ივ` ფორმანტიდან `ვ`-ს დაკარგვის შედეგია. ამ მოვლენის ტიპური ახსნა აკადემიკოს ა. შანიძეს ეკუთვნის, რომელიც `ვ`-ს დაკარგვას II კავშირებითის `-ო` დაბოლოების გავლენით ხსნიდა. კერძოდ, ფორმაში `წააქცი(ვ)ო`, `ვ` თანხმოვნის წარმოთქმა ჭირდა, რის გამოც იგი დაიკარგა და შემდგომ ეს ცვლილება ანალოგიით მთელ II სერიაზე განზოგადდა (შანიძე, 1972, p. 377). თუმცა, როგორც დიალექტური მასალა გვიჩვენებს, ეს წესი საყოველთაო არ არის და სწორედ აქედან იწყება დიალექტური დიფერენციაცია. თავად ა. შანიძეც აღნიშნავდა, რომ აღმოსავლური კილოებიდან გამოსული მწერლები, მაგალითად ი. ჭავჭავაძე და ა. ყაზბეგი, თავიანთ ნაწარმოებებში ხშირად ინარჩუნებდნენ `ვ`-ს II სერიის ფორმებში, როგორიცაა `მოერივა`, `გადმოიქნივა`, `მიაღწივა` (შანიძე, 1972, p. 377). ეს ფაქტი მიუთითებს, რომ `-ივ` ფორმის შენარჩუნება აღმოსავლეთ საქართველოს დიალექტებისათვის დამახასიათებელი არქაული მოვლენაა, რომელიც სალიტერატურო ენის ნორმამ ბოლომდე ვერ ჩაანაცვლა.

`-ივ` სუფიქსის შენარჩუნების თვალსაზრისით, ქართული დიალექტები მკაფიოდ იყოფიან აღმოსავლურ და დასავლურ ჯგუფებად, სამხრული კილოები კი გარდამავალ სურათს ქმნიან. როგორც ბ. ჯორბენაძე აღნიშნავს, `ვ`-ს შენარჩუნება დამახასიათებელია აღმოსავლეთ საქართველოს დიალექტების დიდი ნაწილისთვის: ქართლურის, კახურისა და ინგილოურისთვის, სადაც ფორმები, როგორიცაა `აარჩივა`, `მიაღწივა`, `მოუქნივა`, ამოსავალ ფონეტიკურ ვარიანტს წარმოადგენს (ჯორბენაძე, 1998, p. 652). ეს ტენდენცია განსაკუთრებით ძლიერია აღმოსავლეთ საქართველოს მთის დიალექტებში: ხევსურულში, ფშაურში, თუშურსა და მოხეურში. მაგალითად, ხევსურულში `-ევ` სუფიქსი II სერიაში გადადის როგორც `-ივ`, თუმცა ხმოვანთაშორის პოზიციაში `ვ` იკარგება (`აჭრია`), მაგრამ აღდგება თანხმოვნის წინ, განსაკუთრებით კი მაშინ, როდესაც ზმნას ობიექტის მრავლობითობის გამომხატველი `-ნ` სუფიქსი ერთვის: `და-ა-ჭერ-ივ-ნ-ა იგინი` (ჯორბენაძე, 1989, p. 248). მსგავსი ვითარებაა ფშაურსა და თუშურშიც, სადაც II სერიის ფორმები, როგორიცაა `ა-ჭმ-ი-ა` ან `ა-ქნ-ი-ა`, `-ივ` ფორმანტისაგან მომდინარეობს (ჯორბენაძე, 1998, pp. 866-867). ანალოგიურად, მოხეურშიც პარალელური ფორმები დასტურდება (`ამაირჩივა` || `ამაირჩია`), თუმცა `ვ` ელემენტის შენარჩუნების მეტი შესაძლებლობა აქაც მაშინ ჩნდება, როცა მას `-ნ` სუფიქსი მოსდევს: `ამაირჩივნა მან ესეები` (ჯორბენაძე, 1989, p. 270). ეს კანონზომიერება, ანუ `ვ`-ს შენარჩუნება კონსონანტურ გარემოცვაში, სამხრულ კილოებშიც დასტურდება. რ. ქურდაძის კვლევით, სამცხურ-ჯავახურში, მართალია, `ვ` ჩვეულებრივ იკარგება, მაგრამ ჯავახურში ზოგჯერ მაინც გვხვდება შენახული ფორმები (`წავაქცივე`, `შემოგვიტივა`), ხოლო ვნებითი გვარის ზმნებში წყვეტილის მრავლობითში `-ნენ` სუფიქსის წინ `ვ` ყოველთვის შენარჩუნებულია: `დეესივნენ`, `აირივნენ` (ქურდაძე, 2005, p. 56).

დასავლეთ საქართველოს დიალექტებში სრულიად საპირისპირო სურათი გვაქვს. აქ `-ევ`-იანი ზმნების II სერიაში `ვ`-ს დაკარგვა და `-ი`-ზე დამთავრებული ფორმების არსებობა კანონზომიერი პროცესია, რაც ა. შანიძის მიერ აღწერილ ზოგად წესს სრულად შეესაბამება. დიალექტების ამ ჯგუფში, რომელიც იმერულ, რაჭულ, ლეჩხუმურ, გურულ, აჭარულ და იმერხეულ კილოებს მოიცავს, `ვ` სპირანტი შენარჩუნებული არ არის (ჯორბენაძე, 1998, p. 653). მეტიც, ზოგიერთ დასავლურ კილოში, როგორიცაა ლეჩხუმური და გურული, ბილაბიალური თანხმოვნის გავლენით `-ევ` სუფიქსი `-ოვ`-ად გადაიქცა (`აჭმევს` -> `აჭმოვს`), რამაც II სერიაში სრულიად განსხვავებული ფორმების წარმოქმნა გამოიწვია, სადაც `-ივ` სუფიქსი საერთოდ აღარ ფიგურირებს და აორისტი `აჭამა` ფორმით გვაქვს (ჯორბენაძე, 1998, p. 867). ამავე დროს, გურულში დასტურდება `ა-თქმ-ი-ეფ-ს` ტიპის ფორმები, რომლებიც `ა-თქმ-ი-ა` აორისტიდან მომდინარეობს, რაც კიდევ ერთხელ ადასტურებს `ვ`-ს სრულ დაკარგვას ამ კილოში (ჯორბენაძე, 1998, p. 867). ამგვარად, `-ივ` სუფიქსის `ვ` ელემენტის შენარჩუნება-დაკარგვა ქმნის ერთ-ერთ მკაფიო იზოგლოსას, რომელიც აღმოსავლურ და დასავლურ ქართულ მეტყველებას ერთმანეთისგან მიჯნავს.

საკითხი რთულდება კაუზატივის `-ინ` და `-ევინ` სუფიქსების ანალიზისას. მარცვლოვანფუძიან ზმნებში `-ივ` სუფიქსის არსებობა (`ა-წერ-ი(ვ)-ებ-ს`) ენათმეცნიერებაში დისკუსიის საგანია. ერთი მოსაზრებით, რომელსაც დ. თაყაიშვილის ნაშრომები ეფუძნება, `-ივ` ელემენტი მარცვლოვან ფუძეებში ანალოგიით უნდა იყოს გადმოსული უმარცვლო ფუძეებიდან (`ა-თქმ-ი(ე)-ა` ტიპის ფორმებიდან), რადგან ფონეტიკურად `-ევ` -> `-ივ` გარდაქმნა ამ პოზიციაში მოტივირებული არ არის (ქურდაძე, 2005, p. 130). ამის საპირისპიროდ, რ. ქურდაძე მიიჩნევს, რომ ეს პროცესი ანალოგიას არ საჭიროებს და ის კანონზომიერი ფონეტიკური მოვლენაა: `-ევ` და `-ენ` სუფიქსების `ე` ხმოვანი რედუქციას განიცდის და `-ივ` და `-ინ` ფორმებს გვაძლევს, როდესაც მას ხმოვნით დაწყებული `-ებ` თემის ნიშანი მოსდევს (`ა-წერ-ენ-ებ-ს` -> `ა-წერ-ინ-ებს`). ამ თეორიის მიხედვით, `ა-წერ-ი(ვ)-ებ-ს` და `ა-წერ-ინ-ებ-ს` ტიპის ფორმებში `-ივ` და `-ინ` სუფიქსები რედუქციის საფეხურზე მყოფი `-ევ` და `-ენ` სუფიქსების კანონზომიერი გამოვლინებაა და არა უბრალოდ ანალოგიის შედეგი (ქურდაძე, 2005, pp. 130-131). ეს დებატები ცხადყოფს, რომ `-ივ` სუფიქსის გავრცელება და ფუნქციონირება მხოლოდ ფონეტიკური კანონებით არ აიხსნება და მასში მორფოლოგიური ანალოგიის პროცესებიც აქტიურად მონაწილეობს.

`-ივ` სუფიქსის, კონკრეტულად კი მისი `ვ` კომპონენტის, ქცევა ქართულ დიალექტებში რთული მოვლენაა. სალიტერატურო ენასა და დასავლურ კილოებში (იმერული, რაჭული, გურული და სხვ.) გაბატონებული `ვ`-ს დაკარგვის ტენდენციის ფონზე, აღმოსავლური დიალექტები (ქართლური, კახური, ხევსურული, ფშაური, თუშური, მოხეური) და ნაწილობრივ სამხრული კილოები (ჯავახური) ამ ფორმანტის არქაულ, `ვ`-შენარჩუნებულ სახეს გვიმოწმებენ. `ვ`-ს შენარჩუნება განსაკუთრებით კანონზომიერია თანხმოვნის, უმეტესად კი მრავლობითი რიცხვის `-ნ` სუფიქსის, წინ, რაც ფონოტაქტიკურ შეზღუდვაზე მიუთითებს და ეს წესი თითქმის ყველა დიალექტში მოქმედებს, სადაც კი `-ივ` ფორმა გვხვდება. ამრიგად, `-ევ` სუფიქსის II სერიის `-ივ` ალომორფის გავრცელების არეალი ქმნის საკვანძო იზოგლოსას, რომელიც ერთმანეთისგან მიჯნავს ქართული ენის დიალექტთა აღმოსავლურ და დასავლურ ჯგუფებს და წარმოაჩენს ისტორიული ფონეტიკური პროცესებისა და მოგვიანო ანალოგიური გადანაწილებების ურთიერთქმედების სურათს.

ქართულ ენაში შუალობითი კავშირის, ანუ კაუზატივის, ფორმების საწარმოებლად რამდენიმე სუფიქსი გამოიყენება, რომელთა შორის -ინ, -ევ და მათი რთული ვარიანტი -ევინ ფორმანტებია ძირითადი. ამ სუფიქსების განაწილება სალიტერატურო ენასა და დიალექტებში გარკვეულ კანონზომიერებას ემყარება: კერძოდ, -ინ სუფიქსი, როგორც წესი, მარცვლოვან ფუძეებს ერთვის, ხოლო -ევინ - უმარცვლოებს (ქურდაძე, 2005, გვ. 131). თუმცა, -ინ სუფიქსის ფონეტიკური გამოვლინება ქართულ კილოებში ერთგვაროვანი არ არის და მკაფიო იზოგლოსებს ქმნის, რაც, უპირველესად, აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს დიალექტების დაჯგუფების საფუძველს იძლევა. აღმოსავლურ კილოებში -ინ სუფიქსი უმეტესად ფონეტიკურად მდგრადია, დასავლურში კი, პირიქით, მისგან -ნ თანხმოვანი იკარგება.

აღმოსავლეთ საქართველოს კილოები

აღმოსავლეთ საქართველოს დიალექტების უმრავლესობისთვის დამახასიათებელია -ინ სუფიქსის ფონეტიკური უცვლელობა. მაგალითად, ისეთ ფორმებში, როგორიცაა ა-წერ-ინ-ებ-ს ან ა-ჭერ-ინ-ებ-ს, სუფიქსი სრულად არის შენარჩუნებული (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 653). ამ ზოგადი წესის ფონზე, ცალკეულ კილოებში მაინც ვხვდებით საინტერესო თავისებურებებს.

ქართლურსა და კახურში -ინ სუფიქსი სტაბილურია. თუმცა, რაც შეეხება რთულ, -ევ-ინ ფორმანტს, აქ ფონეტიკური ცვლილება შეინიშნება: -ევ სუფიქსისეული ე ხმოვანი იკარგება. მაგალითად, ა-ბმ-ევ-ინ-ებ-ს ფორმა გვევლინება როგორც ა-ბმ-ე-ინ-ებ-ს, ხოლო ა-კვლ-ევ-ინ-ებ-ს - ა-კვლ-ე-ინ-ებ-ს სახით (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 653). იგივე პროცესი ფიქსირდება ფშაურ, მთიულურ-გუდამაყრულ და მოხეურ კილოებშიც (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 653). მოხეურშივეა დადასტურებული კაუზატივის წარმოების ერთი მეტად თავისებური მოვლენა: ზმნაში პირის ნიშნით პირდაპირი ობიექტი აისახება და არა ირიბი, როგორც ეს სალიტერატურო ენაშია მიღებული. მაგალითად, წინადადებაში „დავაგლეჯინებ მე მას შენ თავს“ ზმნა და-გ-ა-გლეჯ-ინ-ებ ფორმას მიიღებს, სადაც გ- პრეფიქსი პირდაპირ ობიექტზე (შენ) მიუთითებს (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 271). მოხეურშივე შეზღუდული არ არის ვნებითი გვარის კაუზატიური ფორმების წარმოებაც, როგორიცაა გე-ე-ჟლეტ-ინ-ებ-ა (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 271).

-ინ სუფიქსის გამოვლინების თვალსაზრისით, აღმოსავლურ კილოთა შორის თუშური გამოირჩევა. აქ -ინ ფორმანტის ნაცვლად მხოლოდ -ი გვხვდება: გა-ა-კეთ-ებ-ინ-ებ-ს ფორმას თუშურში გაც-კეთ-ებ-ი-ებ-ს სახე აქვს, ხოლო გა-ა-კეთ-ებ-ინ-ა - გაც-კეთ-ებ-ი-(ა) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 653). ეს ცვლილება თუშურს მკვეთრად მიჯნავს სხვა აღმოსავლური დიალექტებისგან.

მესხურ-ჯავახურშიც თავისებური სურათია. აქ -ინ სუფიქსს შეუძლია რეგრესული დისიმილაციის გზით შეცვალოს ფუძისეული -ნ თანხმოვანი. მაგალითად, ა-რბენ-ინ-ა ფორმა მესხურში ა-რბევ-ინ-ა-დ გარდაიქმნება, ხოლო მო-ა-ტან-ინ-ა - მო-ა-ტავ-ინ-ა-დ (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 653). ეს ცვლილება, რომელიც, სავარაუდოდ, ჯავახურისთვისაცაა დამახასიათებელი, ლოკალური ხასიათისაა და ამ კილოებს გამოარჩევს.

ხევსურულში კაუზატივის წარმოება საკმაოდ რთულ სურათს გვიჩვენებს. აქ -ევ სუფიქსი უფრო გავრცელებულია და ის დამოუკიდებლადაც აწარმოებს კაუზატივს (ა-თქმ-ევ-ს, ა-წვ-ევ-ს). როდესაც -ევ-ინ რთული სუფიქსი გვხვდება, ის შეიძლება გარდაიქმნას -ევ-ი-დ, რაც გარეგნულად ემთხვევა -ევ-ივ სუფიქსის ცვლილების შედეგად მიღებულ ვარიანტს (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 653). ზოგადად, ხევსურული, როგორც ჩანს, კაუზატივის წარმოების არქაულ მოდელს ინახავს, სადაც -ევ სუფიქსს მთავარი ადგილი ეკავა (ქურდაძე, 2005, გვ. 131).

ინგილოურსა და ფერეიდნულში, მათი აღმოსავლურ ჯგუფთან კუთვნილების გამო, სავარაუდოა, რომ -ინ სუფიქსი ფონეტიკურად მდგრადია, რაც ზოგად აღმოსავლურ კანონზომიერებას შეესაბამება.

დასავლეთ საქართველოს კილოები

დასავლურ დიალექტებში -ინ სუფიქსის იზოგლოსი სრულიად განსხვავებულ სურათს ქმნის. აქ მთავარი მახასიათებელია -ინ და -ევ-ინ ფორმანტებში -ნ თანხმოვნის დაკარგვა. ამ პროცესის ფონეტიკური საფუძველი შეიძლება იყოს ის, რომ -ნ თანხმოვანი ინტერვოკალურ პოზიციაში (კერძოდ, -ი და -ე ხმოვნებს შორის) სუსტდება და იკარგება. ეს მოვლენა სხვა მსგავს ფონეტიკურ პროცესებს წააგავს, სადაც თანხმოვანი ხმოვანთა გარემოცვაში ქრება (გოგოლაშვილი, 2010, გვ. 399).

ეს კანონზომიერება საერთოა იმერულის, გურულის, რაჭულის, ლეჩხუმურის, აჭარულისა და იმერხეულისთვის (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 653). მაგალითად, სალიტერატურო და-ა-წერ-ინ-ებ-ს ფორმა ამ კილოებში რეალიზდება როგორც და-ა-წერ-ი-ებ-ს (ან და-ა-წერ-ი-ეფ-ს), ხოლო აორისტის ფორმა და-ა-წერ-ინ-ა - როგორც და-ა-წერ-ი-ა.

რაჭულ კილოში ეს ცვლილება ნათლად ჩანს მაგალითებში: წინადადება „ერთ ქადას დააჭირვიებდეს ვაჟას“ გვიჩვენებს ცვლილებას დააჭერინებდნენ > დააჭირვიებდეს, ხოლო ფრაზაში „ცოლ-შვილის წამოსაყვანათ მივდივარო, ისენი მანახვიეთო“ მანახვინეთო ფორმა მანახვიეთო-დ არის ქცეული (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 430). საინტერესოა, რომ სახელზმნურ ფორმებში, კერძოდ, უარყოფით მიმღეობაში, დაკარგული -ნ-ს სხვა პოზიციაში ვხვდებით: და-უ-ლევ-ინ-ებ-ელ-ი ფორმის ნაცვლად გვაქვს და-უ-ლევ-ნ-ებ-ელ-ი (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 654; ჯორბენაძე, 1989, გვ. 430). ეს მოვლენაც იმერულშიც დასტურდება (და-სა-ლევ-ნ-ებ-ელ-ი).

იმერულშივე შეინიშნება კიდევ უფრო არსებითი ცვლილება, სადაც -ევ-ინ რთული სუფიქსიდან -ნ თანხმოვანთან ერთად -ვ-ც ქრება: მო-ა-ჭრ-ევ-ინ-ა ფორმა იმერულში შეიძლება შეგვხვდეს როგორც მო-ა-ჭრ-ე-ი-ა (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 653).

გურულში, ზოგადი წესის გარდა, საყურადღებოა, რომ კაუზატივის საწარმოებლად პარალელური ფორმებიც გამოიყენება, მაგალითად ა-ჭმ-ი-ეფ-ს ფორმის გვერდით დასტურდება ა-ჭმ-ოვ-ი-ეფ-ს (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 655). ამასთან, გურულში -ი(ეფ)ს ფორმა უმარცვლო ფუძეებსაც შეიძლება დაერთოს (ა-კლ-ი-ეფ-ს), რაც სალიტერატურო ენის ნორმიდან გადახვევაა და ახალი მოდელის განზოგადებაზე მიუთითებს (ქურდაძე, 2005, გვ. 131).

ლეჩხუმურშიც, ისევე როგორც სხვა დასავლურ კილოებში, -ნ იკარგვის. აქ ხშირად -ევ სუფიქსი -ოვ-თი ენაცვლება, რომელიც შემდეგ რთულდება -ინ > -ი ფორმანტით. მაგალითად, ა-ჭმ-ოვ-ს ფორმისგან მიიღება ა-ჭმ-ოვ-ი-ეფ-ს, ხოლო აორისტში - ა-ჭმ-ოვ-ი-ა (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 654). ეს ფორმებიც ნათლად ადასტურებენ -ნ-ს დაკარგვის კანონზომიერებას.

აჭარული და იმერხეული კილოებიც ამავე ჯგუფში ერთიანდებიან და მათთვისაც დამახასიათებელია -ნ თანხმოვნის დაკარგვა -ინ სუფიქსიდან (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 653).

ამგვარად, -ინ სუფიქსის იზოგლოსა ქართულ დიალექტებში ერთ-ერთ ყველაზე მკაფიო და კანონზომიერ საზღვარს ავლებს აღმოსავლურ და დასავლურ მეტყველებას შორის. თუ აღმოსავლეთში, მცირე გამონაკლისების გარდა, სუფიქსი ფონეტიკურ მდგრადობას ინარჩუნებს, დასავლეთში მისი შემადგენელი -ნ თანხმოვნის დაკარგვა სისტემური მოვლენაა. ეს განსხვავება განპირობებულია როგორც ისტორიული ფონეტიკური პროცესებით, ასევე ცალკეულ კილოებში მოქმედი ლოკალური კანონზომიერებებით.

შუალობითი კონტაქტის, ანუ კაუზატივის, ფორმათა წარმოება ქართულ ენაში რთული პროცესია, რომლის დიალექტური ვარიაციებიც საყურადღებო იზოგლოსებს ქმნის. კაუზატივის ერთ-ერთი მთავარი მაწარმოებელია რთული სუფიქსი -ევინ, რომელიც, როგორც წესი, უმარცვლო ან საწყისში კუმშვად ფუძეებს ერთვის (შანიძე, 1972, p. 383). ეს სუფიქსი -ევ და -ინ მორფემების შერწყმის შედეგია და მისი განაწილება და ფონეტიკური სახეცვლილება ქართული კილოების დაჯგუფების ერთ-ერთ საინტერესო კრიტერიუმს ქმნის. ამ სუფიქსის არსებობა სტრუქტურულადაცაა განპირობებული: მარცვლოვან ფუძეებთან რედუქციის საფეხურზე მყოფი -ინ სუფიქსი გვხვდება, ხოლო უმარცვლოებთან - სრული საფეხურის მქონე ხმოვნით დაწყებული -ევინ. ეს კი ძირეული და სუფიქსური მორფემების სტრუქტურულ მიმართებაზე მიუთითებს, სადაც ერთი მორფემის სრული საფეხური მეორის ნულოვან საფეხურს გულისხმობს (ქურდაძე, 2005, p. 132). დიალექტებში -ევინ ფორმანტის ფონეტიკური რეალიზაცია ქართულ კილოებს მკაფიოდ ყოფს აღმოსავლურ და დასავლურ ჯგუფებად, თუმცა ამ ზოგად დაყოფაშიც მრავლად გვხვდება ცალკეული კილოსთვის დამახასიათებელი სპეციფიკური მოვლენები.

-ევინ სუფიქსის ქცევის მიხედვით, ძირითადი წყალგამყოფი აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს დიალექტებს შორის -ნ თანხმოვნის შენარჩუნება-დაკარგვის საკითხია. აღმოსავლეთ საქართველოს დიალექტების უმრავლესობაში -ევინ რთულ ფორმანტში -ნ შენარჩუნებულია, მაგრამ ხშირად იკარგვის -ე ხმოვანი, რის შედეგადაც -ვინ კომპლექსი მიიღება. ეს ტენდენცია ქართლურის, კახურის, ფშაურის, მოხეურისა და მთიულურისთვისაა დამახასიათებელი (ჯორბენაძე, 1998, p. 656). მაგალითად, ზმნებში ა-ბმ-ევ-ინ-ებ-ს ან ა-კვლ-ევ-ინ-ებ-ს -ე- ხმოვანი იკარგება და ფორმა ა-ბმ-ვ-ინ-ებ-ს ან ა-კვლ-ვ-ინ-ებ-ს სახით რეალიზდება. როგორც ჩანს, ეს პროცესი ამ დიალექტებისთვის საერთო ფონეტიკური კანონზომიერებაა და კაუზატივის წარმოების თვალსაზრისით, მათ ერთ ჯგუფში აერთიანებს.

ამ ზოგადი აღმოსავლური სურათიდან მკვეთრად გამოირჩევა თუშური და ხევსურული დიალექტები. თუშურში -ინ ფორმანტის პოზიციაში მხოლოდ -ი გვხვდება, რის გამოც კაუზატივის ფორმები სრულიად განსხვავებულ სახეს იღებს. მაგალითად, ფორმა გა-ა-კეთ-ებ-ინ-ებ-ს თუშურში გა-ც-კეთ-ებ-ი-ებ-ს სახით გარდაიქმნება (ჯორბენაძე, 1998, p. 656), რაც ნიშნავს, რომ -ევინ კომპლექსიც, სავარაუდოდ, -ევი სახეს მიიღებდა. ხევსურულშიც სპეციფიკური ვითარებაა, სადაც -ევ სუფიქსს -ინ-ის ნაცვლად -ივ დაერთვის და ეს რთული სუფიქსიც ცვლილებას განიცდის: -ევ-ივ → -ევ-ი. მაგალითად, ფორმა მო-ა-შლ-ევ-ივ-ა ხევსურულში მო-ა-შლ-ევ-ი-ა სახით რეალიზდება (ჯორბენაძე, 1998, p. 656). ეს ორივე შემთხვევა ცხადყოფს, რომ აღმოსავლეთ საქართველოს მთის დიალექტები, მიუხედავად მათში შემონახული საერთო არქაული ფენისა (ჯორბენაძე, 1989, p. 218), კაუზატივის წარმოების ინოვაციური გზებითაც ხასიათდება და ბარის დიალექტების ზოგად მოდელში არ ჯდება.

დასავლეთ საქართველოს დიალექტებისთვის, აღმოსავლურისგან განსხვავებით, -ნ თანხმოვნის დაკარგვაა დამახასიათებელი როგორც -ინ, ისე -ევინ ფორმანტებში. ამ პროცესის შედეგად -ინ იქცევა -ი-დ, ხოლო -ევინ - -ევი-დ. ეს ფონეტიკური მოვლენა საერთოა რაჭულის, ლეჩხუმურის, იმერულის, გურულის, აჭარულისა და იმერხეულისთვის (ჯორბენაძე, 1998, p. 656). მაგალითად, ფორმა და-ა-წერ-ინ-ებ-ს დასავლურ კილოებში და-ა-წერ-ი-ებ-ს სახეს იღებს, ხოლო ა-ხდ-ევ-ინ-ებ-ს - ა-ხთ-ევ-ი-ებ-ს სახით გარდაიქმნება. გურულში -ინებ-ის ნაცვლად -იებ იხმარება, რომელიც ი(ვ)-ებ--ისაგან არის წარმომდგარი (შანიძე, 1972, p. 383). ეს კანონზომიერება დასავლური დიალექტების ერთ-ერთი ყველაზე მკაფიო ფონეტიკური მარკერია მორფოლოგიის დონეზე.

დასავლურ ჯგუფშიც არსებობს შიდა დიფერენციაცია. იმერულში, მაგალითად, -ევინ სუფიქსის რედუქცია შესაძლოა უფრო შორს წავიდეს და ორივე თანხმოვანი - ვ და ნ - დაიკარგოს, რის შედეგადაც ფორმა ა-ჭრ-ევ-ინ-ებს გვხვდება როგორც ა-ჭრ-ევ-ი-ებს, ასევე ა-ჭრ-ე-ი-ებს სახით (ჯორბენაძე, 1998, pp. 656-657). აგრეთვე, ლეჩხუმურსა და გურულში ბილაბიალური -ვ თანხმოვნის გავლენით -ევ სუფიქსის -ე ხმოვანი ლაბიალიზაციას განიცდის და -ო-ში გადადის, რის შედეგადაც -ევ ფორმანტი -ოვ-ის სახით გვევლინება. მაგალითად, ა-ჭმ-ევ-ს ამ დიალექტებში ა-ჭმ-ოვ-ს ფორმას იღებს. ეს -ოვ ფორმაც შეიძლება გართულდეს კაუზატივის ნიშნით და, -ნ-ს დაკარგვის ზოგადი დასავლური კანონის თანახმად, ა-ჭმ-ოვ-ი-ეფ-ს ფორმა მივიღოთ (ჯორბენაძე, 1998, p. 657).

განსაკუთრებულ ჯგუფს ქმნის სამხრული კილოები - აჭარული, კლარჯული (იმერხეული), შავშური, ტაოური, სადაც შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებელი -ინ და -ევინ სუფიქსები თითქმის არ გვხვდება (ფაღავა, 2017, p. 13). მართალია, ბ. ჯორბენაძე აჭარულსა და იმერხეულს -ნ-ს დაკარგვის საფუძველზე დასავლურ ჯგუფში აერთიანებს, მაგრამ სხვა მონაცემებით, ამ კილოებში უპირატესობა უფრო მარტივ, ანალიზურ კონსტრუქციებს ენიჭება. მაგალითად, დავაწერინე-ს ნაცვლად იტყვიან დავაწერიე, ხოლო გავაკეთებინე-ს ნაცვლად - გავაკეთებიე (ფაღავა, 2017, pp. 28-31). ეს სამხრულ დიალექტებში კაუზატივის წარმოების უფრო არქაული მოდელის შენარჩუნებაზე მიუთითებს, სადაც რთული -ევინ სუფიქსი არ განზოგადებულა.

კლარჯულ დიალექტში, ამასთანავე, კაუზატივის ფორმებში ებ//ავ მონაცვლეობა დასტურდება, რაც ამ კილოს კიდევ ერთ სპეციფიკურ ნიშანს წარმოადგენს: გააცინავს, დააყენავს, ატირავს, დაგაწერიავს (ფაღავა, 2017, p. 13). ასეთი ფორმები უცხოა როგორც სალიტერატურო ენისთვის, ისე სხვა დიალექტების უმრავლესობისთვის და სამხრული დიალექტების განსხვავებულ განვითარებაზე მიუთითებს. ეს მონაცემები კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს აჭარულისა და იმერხეულის უპირობო მიკუთვნებას დასავლური ტიპის კაუზატივის მქონე კილოებისადმი და მათ გარდამავალ, სპეციფიკურ ბუნებას უსვამს ხაზს.

მესხურ-ჯავახური დიალექტიც გარდამავალი ხასიათით გამოირჩევა და -ევინ სუფიქსთან მიმართებაში სრულად არც აღმოსავლურ და არც დასავლურ ჯგუფში არ თავსდება. ამ კილოსთვის რეგრესული დისიმილაციის პროცესია დამახასიათებელი, როდესაც -ინ ფორმანტი ფუძისეულ -ნ თანხმოვანს ცვლის. მაგალითად, ფორმა ა-რბენ-ინ-ა მესხურში ა-რბევ-ინ-ა სახით გარდაიქმნება (ჯორბენაძე, 1998, p. 656). აქ -ინ სუფიქსი შენარჩუნებულია, როგორც აღმოსავლურში, მაგრამ მისი გავლენით ფუძე ცვლილებას განიცდის, რაც ამ დიალექტის უნიკალური თვისებაა. ეს მოვლენა მესხურ-ჯავახურის შუალედურ მდგომარეობას კიდევ ერთხელ ადასტურებს აღმოსავლურ და დასავლურ დიალექტებს შორის (ჯორბენაძე, 1989, p. 218).

ამრიგად, -ევინ სუფიქსის იზოგლოსა ქართულ დიალექტებში საკმაოდ რთულ სურათს ქმნის. მართალია, ძირითადი დაყოფა აღმოსავლურ (-ნ-ს შენარჩუნება) და დასავლურ (-ნ-ს დაკარგვა) ჯგუფებს შორის არსებობს, მაგრამ ეს სქემა მრავალი გამონაკლისითა და სპეციფიკური ქვეჯგუფითაა გართულებული. თუშური და ხევსურული საკუთარ, ინოვაციურ გზებს აჩვენებს, მესხურ-ჯავახური გარდამავალ ხასიათს ავლენს, ხოლო სამხრული კილოების ჯგუფი, როგორც ჩანს, საერთოდ თავს არიდებს ამ რთულ მორფოლოგიურ კონსტრუქციას და უფრო არქაულ, მარტივ ფორმებს ინარჩუნებს. ეს მრავალფეროვნება ცხადყოფს, რომ ერთი, თუნდაც საგულისხმო, მორფოლოგიური ნიშანი დიალექტების ამომწურავი კლასიფიკაციისთვის საკმარისი არ არის და თითოეული კილოს განვითარება უნიკალური შიდა და გარე ფაქტორების შედეგია.

ქართულში კაუზატივის ფორმებს ძირითადად -ინ და -ევ-ინ სუფიქსები აწარმოებს, რომელთაგანაც -ევ-ინ რთული ფორმანტია საყურადღებო, რადგან მისი ფონეტიკური სახეცვლილებები დიალექტების მიხედვით მკაფიო იზოგლოსებს ქმნის (Jorbenadze, 1998, p. 652). ამ ფორმანტის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო სახეცვლილებაა -ევ-ინ კომპლექსში ვ-ს დაკარგვა და მისი -ე-ინ-ად ქცევა. ეს მოვლენა უმთავრესად აღმოსავლეთ საქართველოს დიალექტებისთვისაა დამახასიათებელი და ერთ-ერთ მთავარ დიალექტურ მარკერს ქმნის, რომელიც ამ კილოებს დასავლური დიალექტებისგან მკვეთრად მიჯნავს.

კაუზატივის -ევ-ინ რთულ ფორმანტში ვ-ს დაკარგვის ტენდენცია აღმოსავლურ დიალექტთა ჯგუფის მახასიათებელია. ამ ფონეტიკური პროცესის მიზეზი, სავარაუდოდ, რთული სუფიქსური კომპლექსის ფონეტიკური გამარტივებისკენ სწრაფვაა. შედეგად, მაგალითად, ა-ბმ-ევ-ინ-ებ-ს ფორმა ა-ბმ-ე-ინ-ებ-ს სახეს იღებს, სადაც -ევ- სუფიქსისეული ვ თანხმოვანი იკარგება და რთული ფორმანტი -ე-ინ-ად გარდაიქმნება (Jorbenadze, 1998, p. 653). ეს ფონეტიკური ცვლილება სისტემურად გვხვდება ქართლურში, კახურში, ფშაურში, მოხეურსა და მთიულურში: ე-ბმ-ევ-ინ-ებ-ა იქცევა ე-ბმ-ე-ინ-ებ-ა-დ, ხოლო ა-კვლ-ევ-ინ-ებ-ს კი - ა-კვლ-ე-ინ-ებ-ს-ად (Jorbenadze, 1998, p. 653). ამავე ჯგუფის პერიფერიული დიალექტები განსხვავებულ სურათს გვიჩვენებს. მაგალითად, ინგილოურში, ისევე როგორც ზოგჯერ ქართლურსა და კახურში, დაცულია არქაული ფონეტიკური ვარიანტი და II სერიაში -ივ- კომპლექსი არ კარგავს ვ-ს: ა-ა-რჩ-ივ-ა, მი-აღწ-ივ-ა (Jorbenadze, 1998, p. 652). სამხრეთულ კილოებში, როგორიცაა მესხური (სამცხური), -ინ სუფიქსი ფუძისეულ -ნ-ზე რეგრესული დისიმილაციით მოქმედებს (მო-ა-ტან-ინ-ა → მო-ა-ტავ-ინ-ა) (Jorbenadze, 1998, p. 653).

აღმოსავლური დიალექტებისგან სრულიად განსხვავებულ სურათს ვხედავთ დასავლეთ საქართველოს კილოებში. თუ აღმოსავლეთში -ევ-ინ კომპლექსის ვ- ფონემა იკარგებოდა, დასავლურ დიალექტებში, პირიქით, -ნ ფორმანტი განიცდის კვეცას როგორც -ინ, ისე -ევ-ინ სუფიქსებში, ხოლო ვ- სპირანტი შენარჩუნებულია (Jorbenadze, 1998, p. 653). ეს მოვლენა საერთოა რაჭულის, იმერულის, ლეჩხუმურის, გურულის, აჭარულისა და იმერხეულისთვის. მაგალითად, და-ა-ბან-ინ-ებ-ს ფორმა და-ა-ბან-ი-ებ-ს სახეს იღებს, ხოლო ა-ხდ-ევ-ინ-ებ-ს გარდაიქმნება ა-ხთ-ევ-ი-ებ-ს-ად (Jorbenadze, 1998, p. 653). შესაბამისად, აქ კაუზატივს ფაქტობრივად -ი- და -ევ-ი- ფორმანტები აწარმოებს. -ნ სუფიქსის დაკარგვის ტენდენცია იმდენად თანმიმდევრულია, რომ -ეინ სუფიქსის გავრცელების არეალის დასავლეთ საზღვარს ქმნის. დასავლურ დიალექტებს, განსაკუთრებით იმერულს, მორფოლოგიური ვარიაციულობის მაღალი ხარისხი ახასიათებს, რაც მრავლობითი რიცხვის გამოსახატავად -ენ, -ყე, -არიენ და სხვა ფორმანტების რთულ სისტემაშიც ჩანს (Jorbenadze, 1989, pp. 468-469).

დასავლურ დიალექტთა შორისაც შეიმჩნევა გარკვეული თავისებურებები. მაგალითად, იმერულში შესაძლოა -ევ-ინ ფორმანტის ორივე თანხმოვანი დაიკარგოს და საბოლოოდ -ე-ი- კომპლექსი მივიღოთ: მო-ა-ჭრ-ევ-ინ-ა -> მო-ა-ჭრ-ე-ი-ა (Jorbenadze, 1998, p. 653). ლეჩხუმურსა და გურულში კი -ევ სუფიქსი ბილაბიალური თანხმოვნის ზეგავლენით ხშირად -ოვ-ად გადაიქცევა: ა-ჭმ-ევ-ს -> ა-ჭმ-ოვ-ს. ეს ფონეტიკური კანონზომიერება კაუზატივის ფორმებზეც ვრცელდება: როცა ამ ფორმას -ინ სუფიქსი ერთვის, ისიც -ი-მდე დადის და ვიღებთ ფორმას: ა-ჭმ-ოვ-ინ-ებ-ს -> ა-ჭმ-ოვ-ი-ებ-ს, ხოლო აორისტში: ა-ჭმ-ოვ-ინ-ა -> ა-ჭმ-ოვ-ი-ა (Jorbenadze, 1998, p. 654). ეს პროცესები ცხადყოფს, რომ დასავლურ კილოებში -ნ-ის დაკარგვის ტენდენცია მყარია და ისეთ ფორმებსაც კი ქმნის, რომლებიც მკვეთრად განსხვავდება როგორც სალიტერატურო ენის, ისე აღმოსავლურ კილოთა ნორმებისგან.

აღმოსავლეთ საქართველოს მთის კილოებშიც გვხვდება თავისებური განვითარების მაგალითები, რომლებიც არ ჯდება -ეინ სუფიქსის ზოგად მოდელში. თუშურ დიალექტში -ინ ფორმანტის პოზიციაში მხოლოდ -ი- გვხვდება, რაც მას დასავლურ კილოებს ამსგავსებს, თუმცა პროცესი განსხვავებულია: გა-ა-კეთ-ებ-ინ-ებ-ს გადადის გა-ა-კეთ-ებ-ი-ებ-ს ფორმაში (Jorbenadze, 1998, p. 653). ამ შემთხვევაში -ინ სუფიქსისეული ნ თანხმოვანი იკარგება, რაც აღმოსავლური დიალექტისთვის გამონაკლისია. კიდევ უფრო განსხვავებული და არქაული სურათია ხევსურულში, სადაც კაუზატივის საწარმოებლად ხშირად მხოლოდ -ევ სუფიქსი გამოიყენება, -ინ-ის გარეშე, რაც ძველ ქართულ ვითარებას ასახავს: ა-თქმ-ევ-ს („ათქმევინებს“), ა-კვლ-ევ-ს („აკვლევინებს“) (Jorbenadze, 1998, p. 654). როდესაც ამ ფორმებს II სერიაში -ივ- ფორმანტი ერთვის, ვ ხმოვნებს შორის იკარგება: ა-თქმ-ივ-ა -> ა-თქმ-ი-ა. ხევსურულშივე დასტურდება რთული ფორმანტი -ევ-ივ, რომელიც -ევ-ი-დ მცირდება: მო-ა-შლ-ევ-ივ-ა -> მო-ა-შლ-ევ-ი-ა (Jorbenadze, 1998, p. 653).

კაუზატივის -ევ-ინ სუფიქსის ფონეტიკური სახეცვლილებების ანალიზი ქართულ დიალექტებში მკაფიო გეოგრაფიულ დაყოფას აჩვენებს. აღმოსავლურ კილოთა ჯგუფში (ქართლური, კახური, ფშაური, მოხეური, მთიულური) რთული ფორმანტი -ე-ინ- სახეს იღებს ვ-ს დაკარგვის შედეგად. ამის საპირისპიროდ, დასავლურ კილოთა ჯგუფში (იმერული, რაჭული, ლეჩხუმური, გურული, აჭარული, იმერხეული) -ნ იკარგება, რის შედეგადაც -ევ-ი- ან მისი ვარიაციები (მაგ., -ოვ-ი-, -ე-ი-) ჩნდება. ეს დაყოფა ერთ-ერთ საყურადღებო მორფოფონოლოგიურ იზოგლოსას ქმნის. ამასთან, პერიფერიული დიალექტები, როგორებიცაა თუშური, ხევსურული და ინგილოური, თავიანთი სპეციფიკური ფორმებით ამ ზოგადი დაყოფის ფარგლებში ცალკე დგანან და ენის განვითარების განსხვავებულ და ხშირად უფრო არქაულ სურათს წარმოაჩენენ. ეს რთული სურათი შეესაბამება დიალექტოლოგიის თანამედროვე გაგებას, რომლის მიხედვითაც იზოგლოსები არაა მკაცრი საზღვრები, არამედ ისტორიული შრეებისა და ენობრივი კონტაქტების შედეგად წარმოქმნილი სტრუქტურირებული სისტემებია (Kabatek, 2023).

ქართულ ენაში კაუზატივის, ანუ შუალობითი კონტაქტის, გამოსახატავად რამდენიმე სუფიქსი გამოიყენება, რომელთა შორის ერთ-ერთი უძველესია -ევ ფორმანტი. მისი გავრცელების არეალი, ფონეტიკური სახეცვლილებები და ფუნქციური დატვირთვა დიალექტების მიხედვით საგრძნობლად განსხვავდება, რაც რთულ იზოგლოსურ სურათს ქმნის. წინამდებარე თავი ქართული ენის დიალექტებში -ევ სუფიქსის თავისებურებებს მიმოიხილავს, კლასიკურ და თანამედროვე დიალექტოლოგიურ გამოკვლევებზე დაყრდნობით.

-ევ სუფიქსი ზმნების საკმაოდ დიდ ჯგუფს ახასიათებს და ისტორიულად ხმოვანმონაცვლე ზმნათა რიგს განეკუთვნება (შანიძე, 1972, გვ. 377). მისი მთავარი მორფოლოგიური თავისებურებაა ის, რომ მეორე სერიის მწკრივებში ის გახმოვანებას განიცდის და -ივ-ად იქცევა. თუმცა, ამის შემდეგ ხშირად მისი თანხმოვანი (ვ) იკარგება და მხოლოდ ხმოვანი ი რჩება (შანიძე, 1972, გვ. 377). ამ პროცესის მიზეზად მეორე კავშირებითის -ო სუფიქსის წინ ვ-ს წარმოთქმის სირთულე სახელდება, საიდანაც ვ-ს დაკარგვა მოგვიანებით სხვა მწკრივებზეც განზოგადდა (გოგოლაშვილი, 2010, გვ. 396; შანიძე, 1972, გვ. 377). სწორედ ვ-ს შენარჩუნება ან დაკარგვაა ერთ-ერთი მთავარი დიალექტური განმასხვავებელი. -ევ სუფიქსის ამოსავალი ფონეტიკური ვარიანტი, ანუ ვ-ს შემცველი ფორმები, ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველოს კილოებშია დაცული (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 652).

აღსანიშნავია, რომ -ევ სუფიქსი დიალექტებში რამდენიმე ფუნქციით გვხვდება. ის შეიძლება იყოს: 1. თემის ნიშანი (მაგ., „ა-რბ-ევ-ს“); 2. კაუზატივის მაწარმოებელი, ხშირად -ინ სუფიქსთან ერთად რთულ ფორმანტში -ევ-ინ (მაგ., „ა-ბმ-ევ-ინ-ებს“); 3. ზოგ დიალექტში კი აორისტის მაწარმოებლადაც გვხვდება („ვნახევი“ ტიპის ფორმებში), რაც უძველეს ფენას წარმოადგენს (ფაღავა, 2017, გვ. 28-31).

აღმოსავლეთ საქართველოს დიალექტები

აღმოსავლეთ საქართველოს კილოები, ზოგადად, -ევ სუფიქსის არქაული ნიშნების შენარჩუნებით ხასიათდება. აქ უფრო ხშირად ვხვდებით ვ-თანხმოვნიან ფორმებს.

ქართლურსა და კახურში -ევ სუფიქსის ვ თანხმოვანი მეორე სერიის ფორმებში ხშირად შენარჩუნებულია, განსაკუთრებით ძველ სამწერლობო ტექსტებსა და კლასიკოს მწერალთა ენაში, რომლებიც ამ კილოებს ემყარებოდნენ (შანიძე, 1972, გვ. 377; ჯორბენაძე, 1998, გვ. 652). მაგალითად, ი. ჭავჭავაძესთან დასტურდება ფორმები: „მოერივა“, „გადმოიქნივა“, ხოლო ა. ყაზბეგთან - „წამოიწივა“, „მიაღწივა“, „ხელი ჩაიქნივა“ (შანიძე, 1972, გვ. 377). ამ ფორმებიდან ჩანს, რომ ვ-ს დაკარგვის პროცესი ამ კილოებში ბოლომდე არ განზოგადებულა. რაც შეეხება კაუზატივის -ევ-ინ რთულ ფორმანტს, ქართლურსა და კახურშიც ხშირია ე ხმოვნის დაკარგვა: „ა-ბმ-ევ-ინ-ებ-ს → ა-ბმ-ე-ინ-ებ-ს“, „ა-კვლ-ევ-ინ-ებ-ს → ა-კვლ-ე-ინ-ებ-ს“ (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 653). საგულისხმოა, რომ ქართლურშიც დასტურდება აორისტის მაწარმოებელი -ევ სუფიქსი, ფორმაში „ვნახევი“, რაც ზემოაჭარული დიალექტის მონაცემს ენათესავება და არქაულ მოვლენად მიიჩნევა (ფაღავა, 2017, გვ. 28). კახურში მოქმედებითი ბრუნვის -ივ სუფიქსიანი ფორმები საკმაოდ პროდუქტიულია („განივ“, „სიგრძივ“), რაც შესაძლოა ირიბად უკავშირდებოდეს -ევ სუფიქსის -ივ ვარიანტის სიხშირეს (მარტიროსოვი, 1956, გვ. 78).

ინგილოურში -ევ სუფიქსთან დაკავშირებით სურათი არაერთგვაროვანია. კაკურ კილოკავში, სადაც წყვეტილი ძირითადად -ი სუფიქსით იწარმოება და -ე სუფიქსიანი წყვეტილი არ გვხვდება, მეოთხე ყალიბის ზმნებს მესამე პირში -ო სუფიქსი არ აქვთ („მაიღი, მაიგი“) (გოგოლაშვილი, 2010, გვ. 372). ეს მიუთითებს, რომ ინგილოური არ უნდა ყოფილიყო იმ დიალექტური წრის ნაწილი, სადაც „აიღევ“ ტიპის წარმოება იყო გავრცელებული (გოგოლაშვილი, 2010, გვ. 372). თუმცა ინგილოურშიც, ისევე როგორც ქართლურსა და კახურში, დაცულია მეორე სერიაში ვ-ს შემცველი ამოსავალი ფონეტიკური ვარიანტი: „ა-ა-რჩ-ივ-ა“, „მი-აღწ-ივ-ა“ (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 652). ეს ორმაგი სურათი, სავარაუდოდ, სხვადასხვა ისტორიული ფენის შენახვის შედეგია.

აღმოსავლეთ საქართველოს მთის კილოები

მთის კილოები, როგორც წესი, მრავალი არქაული ენობრივი ნიშნის მატარებელია, რაც -ევ სუფიქსის შემთხვევაშიც დასტურდება.

ხევსურულსა და ფშაურში -ევ სუფიქსი აქტიურად გამოიყენება კაუზატივის მაწარმოებლად, განსაკუთრებით უმარცვლო ფუძეებთან: „ა-თქმ-ევ-ს“ („ათქმევინებს“), „ა-კვლ-ევ-ს“ („აკვლევინებს“), „ა-ჭრ-ევ-s“ („აჭრევინებს“) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 656). მეორე სერიაში აქაც ვ-ს დაკარგვის ტენდენციაა („ა-თქმ-ი-ა“, „ა-ჭრ-ი-ა“), მაგრამ ვ თანხმოვანი აღდგება, თუ მას სხვა თანხმოვანი მოსდევს, მაგალითად, ობიექტის მრავლობითობის -ნ სუფიქსის წინ: „ა-ჭრ-ი-ა“ ის, მაგრამ „ა-ჭრ-ივ-ნ-ა“ ისინი (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 656; ქურდაძე, 2005, გვ. 191). ეს კანონზომიერება ცხადყოფს, რომ ვ-ს დაკარგვა წმინდა ფონეტიკური პროცესია (ხმოვნებს შორის პოზიციაში) და არა მორფოლოგიური ცვლილება. ხევსურულში, ისევე როგორც ინგილოურში, IV ყალიბის ზმნებს წყვეტილში -ი სუფიქსი აქვთ („ავიღი“, „გავიგი“) და არა -ე, რის გამოც მესამე პირში -ო არ გვხვდება („აიღა“, „გაიგა“), რაც ამ კილოს აშორებს -ევ სუფიქსის აქტიური გავრცელების არეალს ზმნის ამ კონკრეტულ ჯგუფში (გოგოლაშვილი, 2010, გვ. 371-372).

თუშურში -ევ სუფიქსი ასევე დასტურდება კაუზატივის ფუნქციით: „ა-ქნ-ევ-ს“ („აქნევინებს“) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 656). თუშური კილო კაუზატივის -ინ ფორმანტის თავისებური ცვლილებით გამოირჩევა, სადაც -ინ → -ი („გაც-კეთ-ებ-ი-ებ-ს“ < „გა-ა-კეთ-ებ-ინ-ებ-ს“), რაც მას სხვა აღმოსავლური კილოებისგან განასხვავებს (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 653). -ევ სუფიქსის შემთხვევაში თუშურიც იზიარებს ხევსურულისთვის დამახასიათებელ ნიშნებს, მათ შორის ვ-ს აღდგენას -ნ სუფიქსის წინ (ქურდაძე, 2005, გვ. 191).

მთიულურ-გუდამაყრულსა და მოხეურში -ევ სუფიქსის კვალი ჩანს კაუზატივის -ევ-ინ ფორმანტის ქცევაში, სადაც ქართლურ-კახურის მსგავსად, ე-ს დაკარგვა ხდება („ა-კვლ-ევ-ინ-ებ-ა → ა-კვლ-ე-ინ-ებ-ა“) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 653). მოხეურში კი -ევ სუფიქსით გამოწვეული მოვლენები ნაშთის სახითაა შემორჩენილი (გოგოლაშვილი, 2010, გვ. 372). ამ კილოებშიც დასტურდება ვ-ს შენარჩუნება წყვეტილის მრავლობითი რიცხვის -ნენ სუფიქსის წინ, რაც საერთო კანონზომიერებას წარმოადგენს (ქურდაძე, 2005, გვ. 191).

დასავლეთ საქართველოს დიალექტები

დასავლურ დიალექტებში -ევ სუფიქსთან დაკავშირებული პროცესები განსხვავებულ სურათს ქმნის. აქ უფრო მეტად განზოგადებულია ვ-ს დაკარგვა და კაუზატივის ფორმანტების სხვა ტიპის ცვლილებები.

იმერულში, რაჭულსა და ლეჩხუმურში -ევ სუფიქსის ვ თანხმოვანი მეორე სერიაში, როგორც წესი, დაკარგულია. კაუზატივის -ინ და -ევ-ინ ფორმანტებში კი, აღმოსავლური კილოებისგან განსხვავებით, იკარგება ნ თანხმოვანი, ხოლო ვ შენარჩუნებულია (სადაც ის არის): „და-ა-წერ-ინ-ებ-ს → და-ა-წერ-ი-ეფ-ს“; „ა-კვლ-ევ-ინ-ებ-ს → ა-კვლ-ევ-ი-ეფ-ს“ (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 653). იმერულში ზოგჯერ ორივე თანხმოვანი იკარგება: „მო-ა-ჭრ-ევ-ინ-ა → მო-ა-ჭრ-ე-ი-ა“ (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 653). ლეჩხუმურში თავისებური ფონეტიკური პროცესი დასტურდება, სადაც ბილაბიალური თანხმოვნის გავლენით -ევ → -ოვ: „ა-ჭმ-ევ-ს → ა-ჭმ-ოვ-ს“, „ა-სმ-ევ-ს → ა-სმ-ოვ-ს“. ეს პროცესი, როგორც ჩანს, ზოგადია და სხვა სიტყვებსაც მოიცავს („კიდევ → კიდო“) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 657). ზემოიმერულში, ქართლურის მსგავსად, შემონახულია აორისტის მაწარმოებელი -ევ სუფიქსი: „ვიყიდევი“, „მოვუსევი“ (ფაღავა, 2017, გვ. 28).

გურულში დასავლურ კილოთათვის დამახასიათებელი ნიშნები კიდევ უფრო მკაფიოდ ჩანს. აქაც იკარგება ნ კაუზატივის ფორმანტებში („ა-თქმ-ი-ეფ-ს“ - „ათქმევინებს“, „ა-კვლ-ი-ეფ-ს“ - „აკვლევინებს“), ხოლო მეორე სერიაში მხოლოდ -ი რჩება („ა-თქმ-ი-ა“) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 657). გურულისთვის, ლეჩხუმურის მსგავსად, დამახასიათებელია -ევ → -ოვ გადასვლაც („ა-ჭმ-ოვ-ს“), თუმცა გამორჩეულია კაუზატივის გამოხატვა სუფიქსის გარეშე, ფუძის ხმოვნის ცვლილებით: „ა-ჭუმ-ს“ („აჭმევს“), „ა-სუმ-ს“ („ასმევს“), „ა-ცუმ-ს“ („აცმევს“) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 657). ეს მოვლენა უნიკალურია და კაუზატივის წარმოების განსხვავებულ, არასუფიქსურ მოდელზე მიუთითებს.

სამხრეთ საქართველოს დიალექტები

სამხრული კილოები, თავისი გეოგრაფიული მდებარეობისა და ისტორიული ბედის გამო, როგორც აღმოსავლური, ისე დასავლური ნიშნების მატარებელია და, ამავდროულად, მრავალ არქაიზმს ინახავს.

აჭარულსა და იმერხეულში კაუზატივის ფორმები დასავლურ მოდელს მიჰყვება, ანუ ნ თანხმოვნის დაკარგვით ხასიათდება: „ა-დგმ-ი-ეფ-ს“ („ადგმევინებს“), „გადა-ა-ხთ-ი-ა“ („გადაახდევინა“) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 657). ზემოაჭარულში შემორჩენილია აორისტის -ევ სუფიქსიანი არქაული ფორმები: „მე აქ თქუენ გაწბილევით“, „დიმიწერევით მეთქი“, „დევნახევი“ (ფაღავა, 2017, გვ. 28). ეს ფორმები, რომლებიც საშუალ ქართულის ძეგლებშიც დასტურდება, უძველეს საერთოქართველურ სუფიქსად მიიჩნევა და აჭარულ დიალექტს ამ მხრივ განსაკუთრებულ დატვირთვას ანიჭებს (ფაღავა, 2017, გვ. 28-31). ამასთან, ზემოაჭარულში ვ-ს შენარჩუნება დასტურდება წყვეტილის მრავლობითი რიცხვის -ნენ სუფიქსის წინ, რაც მას აღმოსავლეთის მთის კილოებთან აახლოებს (ქურდაძე, 2005, გვ. 191).

სამცხურ-ჯავახურში -ევ სუფიქსიან ზმნებთან დაკავშირებით რთული სურათია. ზოგადად, მეორე სერიაში ვ იკარგება, თუმცა ჯავახურში ზოგჯერ შენარჩუნებულია: „წავაქცივე“, „დაგარბივეს“, „შემოგვიტივა“ (ქურდაძე, 2005, გვ. 56). ვ-ს შენარჩუნება აქაც კანონზომიერია მრავლობითი რიცხვის -ნენ სუფიქსის წინ: „დეესივნენ გოგიები“ (სამცხ.), „აირივნენ ეს თათრები“ (ჯავახ.) (ქურდაძე, 2005, გვ. 56). სამცხურში საგულისხმო ფორმაა დადასტურებული მეორე კავშირებითში, სადაც ვ დაცულია მრავლობითობის -ნ სუფიქსის წინ: „...უნდა მიეხვიენონ“ (ქურდაძე, 2005, გვ. 56). ეს მონაცემები ამ კილოების არქაულ ბუნებაზე მეტყველებს.

შავშურში -ევ სუფიქსის არსებობა ტოპონიმიკური მასალით დასტურდება. აქ გვხვდება ისეთი გეოგრაფიული სახელები, როგორიცაა „ხოხლ-ევ-ი“, „გალიმურ-ევ-ი“, „შამორ-ევ-ი“ (ფაღავა, 2022, გვ. 234-235). ეს სახელები მიუთითებს, რომ -ევ სუფიქსი ამ ტერიტორიაზე პროდუქტიული იყო. საგულისხმოა, რომ შავშეთსა და კლარჯეთში -ევ სუფიქსი მონაცვლეობს -ებ და -ეთ სუფიქსებთან („ბერძნევი//ბერძნეთი“), რაც ამ სუფიქსთა ფუნქციური სიახლოვისა და ისტორიული ურთიერთკავშირის შესაძლებლობაზე მიანიშნებს (ფაღავა, 2022, გვ. 235). ზმნურ ფორმებში შავშურიც იზიარებს სამხრულ კილოთათვის დამახასიათებელ ნიშნებს, მათ შორის აორისტის -ევ სუფიქსიან ფორმებს, როგორიცაა „გევვარე“ (ფაღავა, 2017, გვ. 29).

დასკვნა

-ევ სუფიქსის იზოგლოსა ქართულ დიალექტებში საკმაოდ რთულია და რამდენიმე ფონეტიკურ თუ მორფოლოგიურ პროცესს ასახავს. შეგვიძლია გამოვყოთ რამდენიმე ძირითადი ტენდენცია:

1. ვ-ს შენარჩუნება/დაკარგვა: აღმოსავლური კილოები (ქართლური, კახური, ინგილოური) და ნაწილობრივ სამხრული (ჯავახური) მეტ-ნაკლებად ინარჩუნებენ ვ-ს მეორე სერიაში, რაც არქაულ ეტაპს ასახავს. დასავლურ კილოებში ვ-ს დაკარგვა თითქმის სრულად განზოგადებულია.

2. კაუზატივის ფორმანტთა ცვლილება: აღმოსავლეთში (-ევ)-ინ ფორმანტის ე იკარგება, დასავლეთში კი - ნ. ეს ქმნის მკაფიო აღმოსავლურ-დასავლურ დაპირისპირებას.

3. არქაული ფორმები: აორისტის -ევ სუფიქსიანი წარმოება („დევნახევი“) შემორჩენილია ზემოაჭარულში, ზემოიმერულსა და ქართლურში, რაც უძველეს ფენას წარმოადგენს. ასევე არქაულია კაუზატივის გამოხატვა ფუძის ხმოვნის ცვლილებით (გურული „აჭუმს“).

4. ფონეტიკური კანონზომიერებები: ვ-ს აღდგენა თანხმოვნის (განსაკუთრებით -ნ სუფიქსის) წინ აღმოსავლეთის მთის, სამხრულ და რაჭის ერთ-ერთ კილოკავშიც კი დასტურდება, რაც ამ პროცესის ფონეტიკურ ბუნებას ადასტურებს.

ამგვარად, -ევ სუფიქსის გავრცელებისა და სახეცვლილებების შესწავლა ნათლად გვიჩვენებს, თუ როგორ შეიძლება ერთი მორფემის ირგვლივ განვითარებულმა ფონეტიკურმა პროცესებმა შექმნას რთული დიალექტური ქსელი და შემოინახოს ენის განვითარების სხვადასხვა ისტორიული ეტაპის ამსახველი ფორმები.

ქართული ენის დიალექტებში -ი სუფიქსის, უფრო ზუსტად კი იოტას (-ი) გავრცელება და ფუნქციები ერთ-ერთი საინტერესო და რთული ფონეტიკურ-მორფოლოგიური მოვლენაა. ამ ენობრივი ერთეულის ანალიზით ჩანს, რომ მისი იზოგლოსა მკაფიოდ არ ემიჯნება დიალექტურ ჯგუფებს და ხშირად ერთი და იგივე მოვლენა სხვადასხვა საფუძვლით სხვადასხვა კილოში ვლინდება. იოტა შეიძლება იყოს რომელიმე ფონემის პოზიციური ვარიანტიც და დამოუკიდებელი მორფოლოგიური მაჩვენებელიც, რაც მის ერთმნიშვნელოვან კლასიფიკაციას ართულებს (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 78). მისი გამოვლენა ხან ფონეტიკური კანონზომიერების შედეგია, ხან კი მორფოლოგიური ანალოგიის, ამიტომ მისი გავრცელების არეალის შესწავლა ქართული დიალექტოლოგიისთვის არსებით საკითხს წარმოადგენს.

-ი, როგორც ბგერა, ქართულ დიალექტებში ორი ძირითადი სახით გვხვდება: ერთ შემთხვევაში იგი დამავალ დიფთონგებს წარმოქმნის, ხოლო მეორეში - აღმავალს. დამავალი დიფთონგი მაშინ იქმნება, როცა იოტა ხმოვნის მომდევნოდ ჩნდება და /ი/ ხმოვნის პოზიციურ ვარიანტს წარმოადგენს. ეს მოვლენა განსაკუთრებით რეგულარულია დასავლურ და სამხრეთ-დასავლურ დიალექტებში, როგორებიცაა იმერხეული, აჭარული, ფერეიდნული და ნაწილობრივ მესხური (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 70). მაგალითად, იმერხეულში ზმნის ი- პრეფიქსი ხმოვანზე დაბოლოებული ზმნისწინის შემდეგ რეგულარულად გადადის იოტაში: `აიღე` → `ეიღე`, `გაიქცა` → `გეიქცა`, `დაიჭირავენ` → `დეიჭირვენ` (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 577). მსგავსი პროცესი ფიქსირდება აჭარულშიც (`ფეიწურება` `გაიწურება`, `დეიწყო` `დაიწყო`), ფერეიდნულში (`ამაიტანა` `ამოიტანა`) და სპორადულად რაჭულის გლოლურ თქმაშიც (`წაიყვანა`, `დაიფიცა`) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 70). ეს პროცესი იმდენად ძლიერია, რომ პირის ნიშნებიც კი ვერ აბრკოლებენ მას. მაგალითად, იმერხეულში: `ჩავიცვი` → `ჩევიცვი`, `გამიყვანე` → `გემიყვანე` (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 578).

საპირისპირო ვითარებაა, როცა იოტა ხმოვნის წინ, თანხმოვნის ან პაუზის შემდეგ გვხვდება და აღმავალ დიფთონგს ქმნის. ამ პოზიციაში იგი შესაძლოა იყოს /ი/ ხმოვნის პოზიციური ვარიანტი, ფუძისეული თუ სუფიქსური ელემენტი. მაგალითად, აჭარულში რეგულარულად გვხვდება `ჩივიან`, `წოლიარე`, სადაც იოტა პირველადი /ი/ ხმოვნის ადგილას ჩნდება (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 73). აღმავალი დიფთონგები იქმნება ფონეტიკური გარდაქმნების შედეგადაც, მაგალითად, აჭარულში ხმოვანთკომპლექსების ცვლილებისას: `ყანაები` > `ყანეები` > `ყანიები`, `ციხეები` > `ციხიები`. ზოგჯერ `-იებ` ფორმანტი ერთიანდება და ანალოგიით გადადის სხვა სიტყვებზეც: `ბეგ-იებ-ი` (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 73). იოტაც ჩნდება ნასესხებ სიტყვებში თავკიდურა პოზიციაში ინგილოურში (`იავაშ-იავაშ`), მესხურში (`იარაღი`), აჭარულსა (`იაღი`, `იაშიკი` „ყუთი“) და იმერხეულში (`იეთიმი`) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 74). ამავე ტიპის ფონეტიკურ ვითარებას ქმნის ე.წ. იოტიზებული შემართვა, რომელიც ქართული ენის თითქმის ყველა დიალექტში იჩენს თავს, განსაკუთრებით თავკიდურა `ე` ხმოვნის წინ: `იერთი` (ერთი), `იექვსი` (ექვსი) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 74).

ფონეტიკური ვარიანტობის გარდა, -ი ხშირად მორფოლოგიურ ფუნქციასაც იძენს და სხვადასხვა ბრუნვისა თუ პირის ნიშნის ალომორფად გვევლინება. ეს მოვლენა განსაკუთრებით დამახასიათებელია აღმოსავლეთ საქართველოს ბარის დიალექტებისთვის. ქართლურსა და კახურში იოტა ხმოვნის მომდევნოდ თანხმოვნის წინ ან პაუზის წინ რეგულარულად ენაცვლება ს, ზ, შ სპირანტებსა და ც აფრიკატს. შესაბამისად, ის შესაძლოა იყოს მეორე სუბიექტური და მესამე ობიექტური პირის ნიშნის (ჰ-/ს-/შ-/ზ-) პოზიციური ვარიანტი: ქართლ. `დაიბარამ` (დაჰბარამ), `გაიჭრი` (გასჭრი); კახ. `მიიყავ` (მიჰყავს) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 75). ამავე კანონზომიერებით, იოტა ენაცვლება მიცემითი და ნათესაობითი ბრუნვების -ს ნიშანს: ქართლ. `ნათელაი დაუძახე` (ნათელას), `ხენწიფიი შვილი` (ხელმწიფის); კახ. `იმაი უთხრა` (იმას) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 76). აგრეთვე, მესამე სუბიექტური პირის -ს ნიშანი და მრავლობითი რიცხვის -ეს ფორმანტის -ს ელემენტიც იოტათი რეალიზდება: ქართლ. `დააბრუნოი` (დააბრუნოს), `დაწერეი` (დაწერეს); კახ. `უდგაი` (უდგას), `წაიყვანეი` (წაიყვანეს) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 75).

განსხვავებული, თუმცა ფუნქციურად მსგავსი სურათია ზოგიერთ დიალექტში, სადაც იოტა სახელობითი ბრუნვის ნიშნად გვევლინება ხმოვანზე ფუძედაბოლოებულ სახელებთან. თუ სალიტერატურო ქართულში ამ ტიპის სახელები (დედა, მამა, წყარო) სახელობითში ნიშანს არ დაირთავს, რიგ კილოებში მათ -ი/-ი ფორმანტი ერთვით. ეს მოვლენა დამახასიათებელია იმერხეულისთვის (`ანაი` „დედა“, `ბაბაი` „მამა“, `პაწაი ზროხა`), რაჭულის გლოლური თქმისთვის (`ქალა-ი`, `კლდე-ი`), ქართლურ-კახურისთვის, განსაკუთრებით საკუთარ სახელებთან ან ნათესაობის აღმნიშვნელ ტერმინებთან (`დედა-ი`, `მამა-ი`, `შიოლაი`) (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 577; ჯორბენაძე, 1998, გვ. 648; მარტიროსოვი, 1956, გვ. 73). ამავე დროს, იოტა ხშირად გვხვდება ვითარებით ზმნისართებთან ნართაულ ელემენტად, მაგალითად, იმერხეულში (`ჩქარაი`, `მალეი`), ინგილოურში (`მასხარაი მიგდებსავ`), ქვემოგურულსა (`აქანაი`, `ხანდიხანაი`) და აჭარულში (`ამწახანებაი`, `ჩემდათვინაი`) (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 577; ჯორბენაძე, 1998, გვ. 70; ჯორბენაძე, 1989, გვ. 554). ამ შემთხვევებში იოტა უფუნქციო დანართად ან იოტიზებულ დამართვად განიხილება (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 70, 647).

აღმოსავლეთ საქართველოს დიალექტები

აღმოსავლეთ საქართველოს ბარისა და მთის დიალექტებში იოტას გამოვლენა რამდენიმე განსხვავებულ, თუმცა ხშირად ურთიერთგადამკვეთ კანონზომიერებას ემყარება. ამ ჯგუფში ერთიანდება 10 დიალექტი: ქართლური, კახური, ინგილოური, ფერეიდნული, მთიულური, გუდამაყრული, ფშაური, ხევსურული, თუშური და მოხეური.

ქართლური და კახური: ამ ორ დიალექტში იოტა უმთავრესად სპირანტებისა და ც აფრიკატის პოზიციური ვარიანტია. ის რეგულარულად ცვლის ბრუნვისა და პირის -ს ნიშანს. კახურში, მაგალითად, ემფატიკური -ა ხმოვნით გაფორმებული ბრუნვის ფორმები ხშირად იოტათი ბოლოვდება: `პურსა` → `პურსაი`, `დროსა` → `დროსაი` (მარტიროსოვი, 1956, გვ. 73). აგრეთვე, ხმოვანზე ფუძედაბოლოებულ საკუთარ და საზოგადო სახელებს სახელობითში -ი ერთვის: `ყრუი`, `ცრუი`, `შიოლაი` (მარტიროსოვი, 1956, გვ. 73). ქართლურშიც მსგავსი სურათია: `დედა-ი`, `მამა-ი`, როცა ის საკუთარ სახელთანაა გათანაბრებული (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 644). საყურადღებოა „კონტამინირებული“ ფორმების არსებობაც, სადაც სპირანტიც და მისი პოზიციური ვარიანტი იოტაც ერთად ჩანს, რაც ერთგვარ გარდამავალ საფეხურზე მიუთითებს: `მეფე-ს` // `მეფე-ი` → `მეფეის`, `და-ს-თესამ-ს` // `და-ი-თესამ-ს` → `და-ის-თესამ-ს` (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 77). ეს ფორმები უპირატესად ქართლურსა და კახურში დასტურდება.

ინგილოური: ამ კილოში იოტა რამდენიმე ფუნქციით გვხვდება. ერთი მხრივ, ის ზმნისართებს ერთვის დანართად (`მასხარაი მიგდებსავ`), მეორე მხრივ კი ნასესხებ სიტყვებში ჩნდება (`იავაშ-იავაშ`). საინტერესოა, რომ ინგილოურში ლ სონანტის პალატალიზაციის შედეგად მის პოზიციურ ვარიანტად იოტა გვხვდება: `კეიში` (ხელში), `წეიში` (წელში) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 78). ამავე კილოში დადასტურებულია ფშვინვიერი შემართვის იოტიზაციაც (`იეხლა` `ეხლა`), თუმცა პარალელურად საპირისპირო პროცესიც შეინიშნება, როცა ნასესხებ ფორმებში იოტა ფშვინვიერ ჰ-ში გადადის: `იუქ` → `ჰიქ` (საპალნე), `იეთიმ` → `ჰეთიმ` (ობოლი) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 77).

ფერეიდნული: აქ იოტა უმთავრესად ზმნური ი- პრეფიქსის რეფლექსია ხმოვნის შემდეგ: `გაიგებენ`, `ამაიტანა`, `დოიჭერ` (დავიჭერ) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 70). ფერეიდნული იმითაცაა გამორჩეული, რომ აქ იოტა როგორც /ი/ ხმოვნის, ისე სპირანტების პოზიციური ვარიანტიც შეიძლება იყოს (`წაირეკდეს` „წაპრეკდნენ“, `მაიჭრა` „მოსჭრა“), რაც მას ქართლურ-კახურის არეალსაც აახლოებს (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 73, 75).

მთიულურ-გუდამაყრული: ამ დიალექტურ ჯგუფში იოტას გამოვლენა რამდენიმე ნიშნით ხასიათდება. მთიულურში იოტა ხმოვანთგამყარად გვხვდება -ა კითხვითი ნაწილაკის წინ, როცა სიტყვა -ა-ზე ბოლოვდება: `გზა-ი-ა?`, `მიწა-ი-ა?`, `წავიდაია?` (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 285; ჯორბენაძე, 1998, გვ. 78). ამავე დროს, აქაც, ქართლურის გავლენით, იოტა პირის ნიშნის (ჰ-/ს-) ვარიანტია: `მოიყავს` (მოჰყავს), `ვეღარა-იჭამს` (ვეღარა სჭამს) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 75). გუდამაყრულისთვის, როგორც მთიულურის უახლოესი მონათესავე კილოსთვის, დამახასიათებელია ანალოგიური ტენდენციები, თუმცა იოტას ხმარების სიხშირე შედარებით ნაკლებია.

ფშაური: ფშავურშიც, ბარის დიალექტების მსგავსად, იოტა ჰ-/ს- პირის ნიშნების პოზიციურ ვარიანტად გვევლინება, რაც მეზობელი ქართლ-კახეთის გავლენით აიხსნება: `გაითიბს` (გასთიბს), `შაიდებენ` (შასდებენ), `ისტორიასა-იწერს` (ისტორიასა სწერს) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 75).

ხევსურული და თუშური: ამ კილოების მთავარი თავისებურება სახელობითი ბრუნვის -ი ნიშნის მოკვეცაა კონსტრუქციის ბოლოში, პაუზის წინ: ხევს. `ერთ კაც ყოფილ დიკლოს`, თუშ. `წასრულიყვნეს თუშნ სისხლის საძიებლად` (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 647). თუმცა, ეს მოკვეცილი -ი აღდგება ნაწილაკ-მორფემოიდის ან ენკლიტიკის დართვისას: `კაც მავიდ`, მაგრამ `კაც-ი-ვ` (კაციო), `კაც-ი-ღ` (კაციღა) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 647).

მოხეური და თუშური: ამ კილოებში დადასტურებულია ფშვინვიერი შემართვის იოტიზაცია, სადაც იოტა /ჰ/ ფონემის პოზიციური ვარიანტია: თუშ. `იაგრ` (აგრე) < `ჰაგრ`, მოხ. `იეკალი` (ეკალი) < `ჰეკალი` (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 74).

დასავლეთ საქართველოსა და სამხრეთ-დასავლური დიალექტები

ამ ჯგუფის შვიდ დიალექტში (აჭარული, გურული, იმერული, რაჭული, იმერხეული, მესხური, ჯავახური) იოტა უმეტესწილად /ი/ ხმოვნის პოზიციური ვარიანტია და ნაკლებად უკავშირდება სპირანტების ვოკალიზაციას.

აჭარული: ეს კილო იოტას ხმარების სიხშირითა და რეგულარულობით გამოირჩევა. აქ იოტა უხვად გვხვდება ვითარებით ზმნისართებთან და თანდებულებთან, როგორც უფუნქციო დანართი: `ამწახანებაი`, `გულგარაი` (გულისგარეთ), `დუკითხავაი` (დაუკითხავად), `ჩემდათვინაი` (ჩემთვის) (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 554; ჯორბენაძე, 1998, გვ. 70). ზოგჯერ მისი წარმოშობა -ს სპირანტის პოზიციურ ვარიანტობას უკავშირდება, რასაც პარალელური ფორმებიც ადასტურებს: `ერსალაკას` // `ერსალაკაი` (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 70). აჭარულში რეგულარულია აგრეთვე /ი/ ხმოვნის იოტათი ჩანაცვლება ხმოვნის წინ, რაც აღმავალი დიფთონგების წარმოქმნას იწვევს, როგორც პირველად ფორმებში (`წოლიარე`), ისე ფონეტიკური გარდაქმნების შედეგად მრავლობით რიცხვში (`ღელეები` → `ღელიები`, `ეზოები` → `ეზუები`) (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 556; ჯორბენაძე, 1998, გვ. 73).

გურული: გურულში იოტას ხმარება კილოკავების მიხედვით განსხვავდება. ქვემოგურულში, აჭრულის მსგავსად, იოტა ჩნდება ზმნისართებთან (`აქანაი`, `მაქანაი`, `ხანდიხანაი`) და იოტიზებული დამართვის სახით (`განგება-ი`), მაშინ როცა ზემოგურულში ამავე პოზიციაში `ე` ხმოვანია (`აქანე`, `მაქანე`) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 70, 647). ქვემოგურულში იოტას შეუზღუდავად ენაცვლება სრულხმოვანი `ი`-ც, რაც მათ მჭიდრო კავშირზე მიუთითებს (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 70).

იმერული: ამ დიალექტში იოტა სპორადულად დასტურდება. ოკრიბულ და ბაღდათურ თქმებში ის ზმნისწინისეული `ი`-ს რეფლექსია (`მიართვა`, `მიეტანა`), აგრეთვე დისიმილაციის შედეგად მიღებული მეორეული `ი`-ს ვარიანტი: `შეატყო` → `შიატყო`, `გაეტანა` → `გეეტანა` → `გიეტანა` (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 73). იმერულისთვის დამახასიათებელია `ე` ხმოვნის იოტიზებული შემართვაც (`იერთი`, `იექვსი`) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 74).

რაჭული: რაჭულში იოტას გამოჩენა ძირითადად გლოლურ კილოკავს უკავშირდება. აქ სპორადულად ფიქსირდება ზმნური `ი-` პრეფიქსის იოტად ქცევა (`წაიყვანა`, `დაიფიცა`) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 70). უფრო საყურადღებოა ის, რომ გლოლურში, სხვა რაჭული თქმებისგან განსხვავებით, ხმოვანფუძიანი სახელები სახელობით ბრუნვაში -ი (`-ი`) ნიშანს დაირთავს: `ქალა-ი`, `კლდე-ი`, `დურო-ი` (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 648).

იმერხეული: ეს დიალექტი იოტას გამოყენების ერთ-ერთი უმდიდრესი არეალია. აქ იოტა მრავალფეროვანი ფუნქციით გვხვდება: როგორც სახელობითი ბრუნვის ნიშანი ხმოვანფუძიან სახელებთან (`ანაი` (დედა), `ბაბაი` (მამა), `კოლოფაი`) (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 577); როგორც ნართაული ელემენტი ვითარებით ზმნისართებთან (`ჩქარაი`, `მალეი`, `უჩუმალაი`) (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 577); როგორც კვეცადი ზმნის ბოლოკიდურა ხმოვნის რეფლექსი (`წადი` → `წაი`, `მოდი` → `მოი`) (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 577); და როგორც ზმნური `ი-` პრეფიქსის რეფლექსი (`აიღე` → `ეიღე`, `გაიგონა` → `გეიგონა`, `წაიყვანა` → `წეიყვანა`) (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 577). ის აგრეთვე გვხვდება ნასესხებ სიტყვებში (`იეთიმი`, `იაილაი`), კავშირებში (`რავაი`) და ენკლიტიკებშიც (`რა იქნა` → `რე-იქნა`) (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 578).

მესხური (სამცხური): მესხურში იოტა სპორადულად დასტურდება, როგორც ზმნის `ი-` პრეფიქსის რეფლექსი (`წაიღებს`, `დაიმალა`). ისევე, როგორც სხვა სამხრეთულ კილოებში, აქაც ფიქსირდება იოტიზებული `ე` (`იეხლა`, `იეზო`) და იოტიანი ნასესხები სიტყვები (`იარაღი`, `გიაური`) (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 70, 74). მესხური ერთ-ერთია იმ დიალექტთაგანი, სადაც იოტა შეიძლება იყოს როგორც /ი/ ხმოვნის, ასევე სპირანტების პოზიციური ვარიანტი, რაც მას აღმოსავლურ და დასავლურ არეალებს შორის გარდამავალ მდგომარეობაში აყენებს (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 75).

ჯავახური: ამ კილოში მიცემითი ბრუნვის `-ს` ნიშანი ხშირად `-ჰ`-ში გადადის (`რას` > `რაჰ`, `ძმას` > `ძმაჰ`), რაც სპირანტის დასუსტების იმავე ტენდენციის გამოვლინებაა, რომელიც ქართლურ-კახურში იოტას წარმოშობას განაპირობებს. ეს მოვლენა ჯავახურს აღმოსავლურ არეალთან აახლოებს (ჯორბენაძე, 1998, გვ. 650; თედორაძე, 2018, გვ. 173).

-ი სუფიქსის, ანუ იოტას იზოგლოსა ქართულ დიალექტებში საკმაოდ რთულ და არაერთგვაროვან სურათს ქმნის. ის არ წარმოადგენს მკაფიო საზღვარს დიალექტურ ჯგუფებს შორის, არამედ კვეთს მათ და ქმნის იზოგლოსების კონებს. იოტას ორმაგი ბუნება - მისი, როგორც სხვადასხვა ფონემის (ი, ს, ზ, შ, ც, ჰ, ლ) პოზიციური ვარიანტისა და ამავდროულად დამოუკიდებელი მორფოლოგიური დანართის არსებობა - ქართული კილოების ისტორიული განვითარების რთულ პროცესებზე მიუთითებს. აღმოსავლურ დიალექტებში (ქართლური, კახური) იოტა უმეტესად სპირანტების დასუსტების შედეგია, ხოლო დასავლურ და სამხრეთ-დასავლურ კილოებში (აჭარული, იმერხეული) ის უფრო /ი/ ხმოვნის პოზიციური რეალიზაცია და პროდუქტიული მორფოლოგიური ელემენტია. ამგვარად, ერთი და იმავე ფორმის (`-ი`) მიღმა სხვადასხვა დიალექტში სხვადასხვა ენობრივი პროცესი დგას, რაც კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ დიალექტების კლასიფიკაცია ერთი ენობრივი მოვლენის საფუძველზე პირობითი ხასიათისაა.

ენობრივ მოვლენათა გეოგრაფიული გავრცელების შესწავლა, ანუ არეალური ლინგვისტიკა, დიალექტოლოგიის ერთ-ერთი მთავარი მიმართულებაა. ამ კვლევის ცენტრალური ცნებაა იზოგლოსა, რომელიც რუკაზე კონკრეტული ენობრივი მოვლენის გავრცელების საზღვარს აღნიშნავს (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 123). თუმცა, დიალექტური სინამდვილე იშვიათად არის მარტივი. მკვლევრების დაკვირვებით, სხვადასხვა ენობრივი მოვლენის ამსახველი იზოგლოსები ხშირად ერთმანეთს კვეთენ და რთულ, ზოგჯერ კი ქაოსურ სურათს ქმნიან, რასაც „იზოგლოსების ანარქიას“ უწოდებენ (თედორაძე, 2018, გვ. 172). ერთი და იგივე კილოც კი ერთი ნიშნის მიხედვით შეიძლება ერთ ჯგუფში მოხვდეს, ხოლო მეორე ნიშნით - სრულიად სხვაში. ამიტომ დიალექტების კლასიფიკაცია მხოლოდ ერთი ნიშნით პირობითია და უფრო საინტერესოა კონკრეტული ენობრივი მოვლენის გასააზრებლად, ვიდრე ზოგადი დაჯგუფებისთვის (თედორაძე, 2018, გვ. 172). ამ პრინციპით განვიხილავთ შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებელი სუფიქსების მიხედვით შედგენილ იზოგლოსებს, შევადარებთ მათ და გამოვავლენთ დაჯგუფებისა თუ დაპირისპირების ტენდენციებს.

შუალობითი კონტაქტის საწარმოებლად ქართულ ენასა და მის კილოებში რამდენიმე სუფიქსი გამოიყენება: -ინ, -ევ, -ევინ, -ივ და სხვა. ამ სუფიქსთა გავრცელების არეალები ერთმანეთს არ ემთხვევა და რამდენიმე, ერთმანეთისგან განსხვავებულ, იზოგლოსს ქმნის. მათი შედარებითი ანალიზი ქართული დიალექტური სივრცის სირთულესა და ისტორიულ სიღრმეს გვიჩვენებს. თითოეული იზოგლოსა ენის ისტორიის კონკრეტული ფენის ანარეკლია და მათი ერთმანეთზე დადება ენის ისტორიული ფონის სურათს ქმნის (Kabatek, 2023, p. 74). ყველაზე მკაფიოდ ჩანს დაპირისპირება სალიტერატურო ენის ფორმასა და დიალექტურ, ხშირად არქაულ, ფორმებს შორის. -ინ სუფიქსი, რომელიც თანამედროვე სალიტერატურო ქართულის ძირითადი მაწარმოებელია ზმნათა უმრავლესობისთვის (შანიძე, 1943, გვ. 84), გავრცელებულია თითქმის მთელი საქართველოს მასშტაბით, განსაკუთრებით ბარში. მისი იზოგლოსი სალიტერატურო ენის გავლენის არეალს ემთხვევა. მას უპირისპირდება -ევ სუფიქსის იზოგლოსი. ეს სუფიქსი, რომელიც ძველ და საშუალ ქართულში გაცილებით ფართოდ გამოიყენებოდა, დღეს უმთავრესად აღმოსავლეთ საქართველოს მთის კილოებში, განსაკუთრებით ხევსურულშია შემორჩენილი (შანიძე, 1972, გვ. 343). მაგალითად, ზმნები, როგორიცაა „მოაკვლევინა“, ძველ ქართულშიც დასტურდება და დღესაც ხევსურულში იხმარება (შანიძე, 1972, გვ. 343; შანიძე, 1943, გვ. 84-85). ამრიგად, -ინ და -ევ იზოგლოსების დაპირისპირება გვიჩვენებს დიაქრონიულ შრეს, სადაც ერთმანეთს უპირისპირდება ინოვაციური, სალიტერატურო ნორმა და არქაული, რელიქტური არეალი.

სურათს კიდევ უფრო ართულებს სხვა, უფრო ლოკალური გავრცელების მქონე სუფიქსები. მაგალითად, რთული სუფიქსი -ევინ, რომელიც -ევ და -ინ აფიქსების შეერთებითაა მიღებული (შანიძე, 1943, გვ. 85), საკუთარ, შედარებით ვიწრო იზოგლოსს ქმნის. მისი ფშაური ვარიანტია -ეინ (მაგ. „ახვნ-ეინ-ებს“) (შანიძე, 1972, გვ. 344). ასევე, დასავლეთ საქართველოში, კერძოდ, გურულ კილოში, -ინ სუფიქსის ნაცვლად გვხვდება -ივ სუფიქსი, რომელიც მისი ხმოვანშეცვლილი ვარიანტია (მაგ. „აწერ-ი-ებს“, „ათქმ-ევი-ებს“) (შანიძე, 1972, გვ. 344). ამ მონაცემების ერთ რუკაზე დატანის შემთხვევაში, მივიღებთ რამდენიმე გადამკვეთ და ნაწილობრივ თანმხვედრ არეალს: -ინ იზოგლოსი საქართველოს უდიდეს ნაწილს მოიცავს, როგორც სალიტერატურო ენის ნორმა; -ევ იზოგლოსი მკაფიოდ ლოკალიზებულია აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთში (ხევსურეთი); -ეინ იზოგლოსი ფშავითაა შემოსაზღვრული, რომელიც ხევსურეთის მოსაზღვრეა, და ეს ორი იზოგლოსი (-ევ და -ეინ) ერთგვარ „კონას“ ქმნის აღმოსავლეთის მთაში; -ივ იზოგლოსი კი დასავლურ არეალს (გურია) ქმნის, რომელიც მკვეთრად გამიჯნულია აღმოსავლური ფორმებისგან. ამგვარი განაწილება კარგად აჩვენებს, რომ ერთი გრამატიკული კატეგორიის ფარგლებშიც კი, მაწარმოებელ ფორმანტებს განსხვავებული გეოგრაფია აქვთ, რაც ენის შიდა დიფერენციაციის სხვადასხვა ეტაპზე მიუთითებს.

იზოგლოსების გადაკვეთის პრობლემა დიალექტოლოგიაში კარგადაა ცნობილი. -ავ თემისნიშნიანი ზმნების ნამყო უსრულისა და I შედეგობითის ფორმების მაგალითზე ნაჩვენებია, თუ როგორ შეიძლება ორმა სხვადასხვა მორფოლოგიურმა ნიშანმა სრულიად განსხვავებული დაჯგუფებები მოგვცეს (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 66-67). მაგალითად, ფორმა „მალ-ევ-დ-ა“ აკავშირებს ხევსურულსა და ზემოიმერულს, მაგრამ I შედეგობითის ფორმები („და-უ-მალ-ავ-(ი-ს)“ და „და-უ-მალ-ი-ა“) მათ ერთმანეთისგან აცალკევებს (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 67). იგივე პრინციპი მოქმედებს შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებლებთან მიმართებაშიც. თუ ავიღებთ -ევ სუფიქსს, ის ხევსურულისთვისაა დამახასიათებელი. თუმცა, თუ სხვა ენობრივ მოვლენას დავაკვირდებით, ხევსურული შეიძლება დაჯგუფდეს არა დასავლურ კილოებთან (როგორც, მაგალითად, ზემოიმერული), არამედ აღმოსავლეთ საქართველოს სხვა მთის კილოებთან (ფშაური, თუშური). I შედეგობითის „და-უ-მალ-ავ-(ი-ს)“ ფორმა სწორედ ხევსურეთს, ფშავსა და თუშეთს აერთიანებს ერთ იზოგლოსში (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 66). შესაბამისად, შუალობითი კონტაქტის -ევ სუფიქსის იზოგლოსი ნაწილობრივ ემთხვევა I შედეგობითის ამ ფორმის იზოგლოსს, რაც ამ ტერიტორიაზე იზოგლოსების „კონის“, ანუ თავისებური შეჯგუფების, არსებობაზე მიუთითებს (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 123; თედორაძე, 2018, გვ. 172). ეს კონები ხშირად იმ ტერიტორიებზე ჩნდება, რომლებიც ისტორიულად გარკვეული კულტურულ-ეკონომიკური ცენტრებისკენ მიისწრაფოდნენ (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 123).

ამავე დროს, ქართველური ენა-კილოების დაჯგუფებამ შეიძლება სრულიად განსხვავებული სურათი გვიჩვენოს სხვა ნიშნების მიხედვით. ამის მაგალითად, მიცემითი ბრუნვის ნიშნისა და IV სერიის ფორმათა გავრცელების არეალები განიხილება. მიცემითი ბრუნვის ძირითადი ფორმანტი -ს სუფიქსი საერთოქართველური მონაცემია, თუმცა მისი ფონეტიკური ვარიანტები (-ჰ, -~, -ც, 0) კილოებს სხვადასხვანაირად აჯგუფებს (თედორაძე, 2018, გვ. 173-174). IV სერიის (აწმყოს თურმეობითის) ფორმების მიხედვით კი ქართველური კილოები ორ დიდ ჯგუფად იყოფა: ერთ ჯგუფშია მეგრული, იმერული, ლეჩხუმური, რაჭული და სვანური, რომლებსაც ეს ფორმები ახასიათებს, ხოლო მეორეშია ყველა დანარჩენი კილო, რომლებსაც ეს ფორმები არ გააჩნია (თედორაძე, 2018, გვ. 176). თუ ამ დაჯგუფებას შევადარებთ შუალობითი კონტაქტის სუფიქსების გავრცელებას, საინტერესო სურათს დავინახავთ. მაგალითად, გურული, რომელსაც შუალობითი კონტაქტის საწარმოებლად სპეციფიკური -ივ სუფიქსი აქვს, IV სერიის ფორმების მიხედვით მეორე ჯგუფში ხვდება, ანუ იმ კილოთა რიცხვში, რომელთაც აწმყოს თურმეობითი არ გააჩნიათ. იმერული და რაჭული კი, რომლებიც IV სერიის ქონის მიხედვით ერთ ჯგუფში არიან, შუალობითი კონტაქტის ფორმების მიხედვით, სავარაუდოდ, განსხვავდებიან. ეს ფაქტები კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ ენის სხვადასხვა დონე - მორფოლოგია (ბრუნვა, უღვლილება), სინტაქსი, ლექსიკა - შეიძლება სხვადასხვაგვარ იзოგლოსებს ქმნიდეს, რომლებიც განსხვავებულ ისტორიულ შრეებსა და კონტაქტებს ასახავენ (Kabatek, 2023, p. 74).

იზოგლოსების ვიზუალიზაცია დიალექტოლოგიურ რუკებზე თანამედროვე ენათმეცნიერების არსებითი ნაწილია. მართალია, ცალკეულ ფორმათა კარტოგრაფირებამ შეიძლება წაშალოს ზღვარი ეთნიკურ დიალექტებს შორის, მაგრამ ფორმათა სისტემის კარტოგრაფირება, პირიქით, დიალექტური ნაირსახეობების გავრცელების რეგიონებს უფრო აკონკრეტებს (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 66-67). შუალობითი კონტაქტის სუფიქსების სრული დიალექტოლოგიური ატლასის შექმნა ამ ეტაპზე რთულია, რადგან ყველა კილოსთვის არ არსებობს სრული ლექსიკონები და ტექსტების კორპუსები, განსაკუთრებით საქართველოს ფარგლებს გარეთ არსებული ქართული კილოებისთვის (ფუტკარაძე, 2020, გვ. 38). მიუხედავად ამისა, არსებული მონაცემების საფუძველზე შესაძლებელია შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებელთა განაწილების შეჯამება: -ინ სუფიქსი სალიტერატურო ენის ნორმაა და უმეტეს კილოშია გავრცელებული (შანიძე, 1943, გვ. 84); -ევ სუფიქსი ძველ ქართულსა და ხევსურულისთვისაა დამახასიათებელი (შანიძე, 1972, გვ. 343); რთული -ევინ ფორმა ზოგადად გვხვდება (შანიძე, 1943, გვ. 85), მისი ვარიანტი -ეინ კი - ფშავში (შანიძე, 1972, გვ. 344); -ივ სუფიქსი კი გურულ კილოს ახასიათებს (შანიძე, 1972, გვ. 344). თანამედროვე ტექნოლოგიები, როგორიცაა გეოგრაფიული საინფორმაციო სისტემები (GIS), იძლევა ასეთი რთული მონაცემების დამუშავებისა და რამდენიმე დონის რუკების შექმნის საშუალებას, სადაც შესაძლებელია არა მხოლოდ ცალკეული ფორმების, არამედ მათი პროცენტული თანაფარდობის ჩვენებაც კი (Teerarojanarat & Tingsabadh, 2011, გვ. 65-67).

საბოლოოდ, შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებელი სუფიქსების იზოგლოსების შედარებითი ანალიზი გვიჩვენებს, რომ ქართული დიალექტური ლანდშაფტი რთული და არაერთგვაროვანია. აქ ერთმანეთს ენაცვლება ისტორიული (არქაული ფორმები მთაში), გეოგრაფიული (აღმოსავლეთ-დასავლეთის დაპირისპირება) და სტრუქტურული (სხვადასხვა გრამატიკული მოვლენის იზოგლოსების გადაკვეთა) ფაქტორები. ერთი კონკრეტული სუფიქსის გავრცელება არ არის საკმარისი დიალექტის სრული სურათის შესაქმნელად, მაგრამ სწორედ ამ იზოგლოსების „ანარქიული“ გადაკვეთებისა და „კონებად“ შეკვრის ანალიზი გვაძლევს საშუალებას, უფრო ღრმად ჩავწვდეთ ქართული ენის დიალექტების ფორმირებისა და განვითარების ისტორიას. ცალკეული ფორმების შესწავლიდან ფორმათა სისტემების ანალიზზე გადასვლა კვლევის უფრო ზუსტ და შედეგიან გზას წარმოადგენს (ჯორბენაძე, 1989, გვ. 67).

წინამდებარე სამაგისტრო ნაშრომის მიზანი იყო შუალობითი კონტაქტის (კაუზატივის) მაწარმოებელი სუფიქსების გავრცელების შესწავლა ქართული ენის დიალექტებში, მათი იზოგლოსების დადგენა და ამის საფუძველზე დიალექტური დაჯგუფების ტენდენციების გამოვლენა. კვლევის მთავარი ამოცანა იყო, გვეჩვენებინა, როგორ ასახავს ერთი გრამატიკული კატეგორიის ფარგლებში არსებული მორფოლოგიური ნაირგვარობა ენის ისტორიული განვითარების სხვადასხვა ეტაპს, დიალექტთაშორის კონტაქტებსა და იზოლირებული განვითარების შედეგებს. ამ მიზნის მისაღწევად, გაანალიზდა ქართულ ენათმეცნიერებაში არსებული დიალექტოლოგიური ლიტერატურა, ლექსიკონები და ტექსტური კორპუსები. კვლევის შედეგად განისაზღვრა შუალობითი კონტაქტის ძირითადი მაწარმოებლებისა (-ინ, -ევ, -ევინ) და მათი დიალექტური ვარიანტების (-ივ, -ი, -ეინ, -ევი, -ოვ და სხვ.) გავრცელების არეალები და დადგინდა შესაბამისი იზოგლოსები.

კვლევამ ცხადყო, რომ შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებელთა იზოგლოსები ქართულ დიალექტურ სივრცეში არაერთგვაროვან სურათს ქმნის. არ არსებობს ერთი უნივერსალური იზოგლოსი, რომელიც ყველა დიალექტს მკაცრად დაყოფდა. პირიქით, სხვადასხვა სუფიქსის გავრცელების არეალი ხშირად ერთმანეთს კვეთს და იზოგლოსების „კონებსა“ და გარდამავალ ზონებს ქმნის. ამის მიუხედავად, კვლევამ რამდენიმე ძირითადი და კანონზომიერი ტენდენცია გამოავლინა, რომელთაგან უმთავრესი აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს დიალექტების დაპირისპირებაა. ეს დაყოფა ყველაზე მკაფიოდ -ინ და -ევინ სუფიქსების ფონეტიკურ ქცევაში ჩანს.

-ინ სუფიქსის იზოგლოსი ერთ-ერთ ყველაზე ნათელ საზღვარს ავლებს: აღმოსავლეთ საქართველოს დიალექტების უმრავლესობისთვის (ქართლური, კახური, ფშაური, მთიულური, მოხეური) დამახასიათებელია სუფიქსის ფონეტიკური მდგრადობა და მისი შემადგენელი -ნ თანხმოვნის სრულად შენარჩუნება. ამის საპირისპიროდ, დასავლეთ საქართველოს დიალექტებში (იმერული, რაჭული, ლეჩხუმური, გურული, აჭარული, იმერხეული) -ნ თანხმოვნის დაკარგვა სისტემური და კანონზომიერი პროცესია, რის შედეგადაც -ინ სუფიქსი -ი- ფორმანტად რეალიზდება. მაგალითად, სალიტერატურო „და-ა-წერ-ინ-ებ-ს“ ფორმა დასავლეთში „და-ა-წერ-ი-ებ-ს“ სახეს იღებს. ეს ფონეტიკური მოვლენა მკაფიო იზოგლოსს ქმნის, რომელიც, ფაქტობრივად, ლიხის ქედის პარალელურად გადის და ამ ორი დიდი დიალექტური ჯგუფის ერთ-ერთი მთავარი მორფოფონოლოგიური მარკერია.

ანალოგიური დაპირისპირება -ევინ სუფიქსის შემთხვევაშიც ვლინდება. დასავლურ კილოებში, -ნ თანხმოვნის დაკარგვის ზოგადი ტენდენციის შესაბამისად, -ევინ ფორმანტი -ევი- ფორმანტად გარდაიქმნება. აღმოსავლეთში კი, სადაც -ნ შენარჩუნებულია, ხშირად საპირისპირო პროცესი ხდება: ამ სტრუქტურაში -ე ხმოვანი იკარგვის და სუფიქსი -ვინ- ფორმას იღებს. ამ ზოგადი აღმოსავლური მოდელიდან გამონაკლისს ფშაური დიალექტი ქმნის, სადაც -ევინ ფორმანტის ლოკალური ვარიანტი, -ეინ სუფიქსი, ფიქსირდება. ამგვარად, ეს ორი სუფიქსი (-ინ და -ევინ) ერთობლივად საკმაოდ მყარ იზოგლოსურ სურათს ქმნის, რომელიც აღმოსავლურ და დასავლურ დიალექტებს ერთმანეთისგან მიჯნავს.

კვლევამ ასევე გამოავლინა, რომ -ევ სუფიქსისა და მისი II სერიის ვარიანტის, -ივ-ის, იზოგლოსები უფრო ძველ, არქაულ ფენას ასახავს. -ევ სუფიქსი, როგორც კაუზატივის დამოუკიდებელი მაწარმოებელი, უპირატესად აღმოსავლეთ საქართველოს მთის დიალექტებში, განსაკუთრებით კი ხევსურულშია შემორჩენილი, რაც ამ კილოების არქაულ ბუნებაზე მიუთითებს. ამავე სუფიქსის, როგორც აორისტის მაწარმოებლის, კვალი („ვნახევი“ ტიპის ფორმებში) სამხრულ (ზემოაჭარული) და ცენტრალურ (ზემოიმერული, ქართლური) დიალექტებშია დაცული, რაც ამ გეოგრაფიულად დაშორებული კილოების ისტორიულ კავშირზე შეიძლება მიგვანიშნებდეს. -ივ სუფიქსის, კონკრეტულად კი მისი „ვ“ კომპონენტის, შენარჩუნება-დაკარგვის საკითხიც, ძირითადად, აღმოსავლურ-დასავლურ დაყოფას ემთხვევა: აღმოსავლურ და სამხრულ კილოებში „ვ“ თანხმოვანი ხშირად შენარჩუნებულია, განსაკუთრებით თანხმოვნის წინ, მაშინ როცა დასავლეთში მისი დაკარგვა სრულად განზოგადებულია.

დადგინდა, რომ ზოგიერთი დიალექტი ამ ზოგად დაყოფაში არ ჯდება და საკუთარ, სპეციფიკურ მახასიათებლებს ავლენს, რაც მათ გარდამავალ ან განსაკუთრებულად ინოვაციურ/არქაულ სტატუსზე მიუთითებს. მაგალითად, აღმოსავლეთ საქართველოს მთის კილოები (ხევსურული, თუშური) ხშირად საკუთარ იზოგლოსს ქმნიან: ხევსურული, სადაც -ევ სუფიქსი კაუზატივის ძირითადი მაწარმოებელია, და თუშური, სადაც -ინ სუფიქსი -ი- ფორმანტად გარდაიქმნება, მკვეთრად არის გამიჯნული ბარის დიალექტებისგან. დასავლურ დიალექტთა ჯგუფშიც ჩანს შიდა დიფერენციაცია: ლეჩხუმური და გურული მკვეთრი ფონეტიკური ინოვაციით გამოირჩევა, სადაც -ევ სუფიქსი -ოვ- ფორმანტად გადაიქცა. გურულში კი კაუზატივის წარმოების უნიკალური, არასუფიქსური მოდელიც დადასტურდა („აჭუმს“ - „აჭმევს“), რაც ამ კილოს თავისებურებას განაპირობებს. სამხრული დიალექტები (მესხურ-ჯავახური, აჭარული, კლარჯული, შავშური) ყველაზე რთულ და გარდამავალ სურათს ქმნიან. ისინი ერთდროულად ინახავენ უძველეს არქაიზმებს (მაგალითად, აორისტის -ევ სუფიქსი ზემოაჭარულში), იზიარებენ როგორც აღმოსავლურ, ისე დასავლურ ნიშნებს და, ამავე დროს, ავლენენ საკუთარ, ლოკალურ ინოვაციებს (მაგალითად, რეგრესული დისიმილაცია მესხურ-ჯავახურში). ისტორიული ტაო-კლარჯეთის კილოებში კი -ინ და -ევინ სუფიქსები თითქმის არ გვხვდება, რაც კაუზატივის წარმოების განსხვავებულ, უფრო ანალიზურ მოდელზე მიუთითებს.

-ი სუფიქსის იზოგლოსი ყველაზე არაერთგვაროვანი აღმოჩნდა. ანალიზმა აჩვენა, რომ გარეგნულად იდენტური ფორმის უკან სხვადასხვა დიალექტში განსხვავებული ფონეტიკური თუ მორფოლოგიური პროცესი დგას. თუ დასავლეთსა და სამხრეთ-დასავლეთში იოტა უმეტესად /ი/ ხმოვნის პოზიციური ვარიანტია, აღმოსავლეთში (ქართლურ-კახური) ის სპირანტი თანხმოვნების დასუსტებისა და ვოკალიზაციის შედეგია. ამიტომ მისი იზოგლოსი მკაფიო საზღვარს არ ქმნის, სამაგიეროდ კვეთს სხვა იზოგლოსებს და ქართული დიალექტური სივრცის სტრუქტურულ სირთულეს წარმოაჩენს.

კვლევის შედეგად დადგინდა, რომ შუალობითი კონტაქტის მაწარმოებელი სუფიქსების გავრცელება ქართულ დიალექტებში გადამკვეთ იზოგლოსთა რთულ სისტემას ქმნის. ამ სისტემაში ყველაზე მყარი და კანონზომიერი აღმოსავლეთ და დასავლეთ დიალექტების დაპირისპირებაა, რომელიც, უპირველეს ყოვლისა, -ნ თანხმოვნის შენარჩუნება-დაკარგვის პრინციპს ემყარება. აგრეთვე, გამოიკვეთა მთისა და სამხრეთის დიალექტების სპეციფიკური, გარდამავალი და ხშირად არქაული ბუნება. კვლევამ დაადასტურა, რომ ერთი ენობრივი ნიშნით დიალექტების კლასიფიკაცია პირობითია და სრული სურათის შესაქმნელად მრავალი იზოგლოსის შედარებითი ანალიზია საჭირო. ნაშრომში წარმოდგენილია ქართული ზმნის მორფოლოგიის ამ სფეროს დიალექტოლოგიური სურათი, რომელიც შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ქართული დიალექტოლოგიური ატლასის შემდგომი მუშაობისას.

გამოყენებული ლიტერატურა

გიგაშვილი, მ. (2012). მოქმედებითი გვარის ზმნათა მორფოლოგიის საკითხები XIX საუკუნის I ნახევრის ძეგლთა ენის მიხედვით. იაკობ გოგებაშვილის სახელობის თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. http://tesau.edu.ge/failebi/xarisxi%20uzrunvelyofa/normatiuli%20dokumentebi/disertaciebi/mzia.pdf (19.06.2026) გოგოლაშვილი, გ. (2010). ქართული ზმნა (ფორმაწარმოების საკითხები). გამომცემლობა „მერიდიანი“. https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/462029/1/Qartuli_Zmna_2010.pdf (19.06.2026) გოგოლაშვილი, გ. (Ed.). (2017). დიალექტოლოგიური კრებული: 37-ე დიალექტოლოგიური სამეცნიერო სესიის მასალები. თსუ არნოლდ ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტი. https://ice.tsu.ge/wp-content/uploads/2017/11/dialeqtologiuri-2017.pdf (19.06.2026) თედორაძე, მ. (2018). ენობრივი ერთეულის სტატუსის განმსაზღვრელი კრიტერიუმები (საუკუნოვანი დისკუსია ქართველური ენობრივი სამყაროს სეგმენტაციის შესახებ). აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. https://old.atsu.ge/images/pdf/disertaciebi/M.TedoradzisDisertacia.pdf (19.06.2026) მარკოიძე, გ. (2019). სიტყვაწარმოება სამხრულ კილოებში. ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. https://bsu.ge/text_files/ge_file_12700_1.pdf (19.06.2026) მარტიროსოვი, ა., & იმნაიშვილი, გ. (1956). ქართული ენის კახური დიალექტი. საქართგელოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის გამომცემლობა. https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/403962/1/Qartuli_Enis_Kaxuri_Dialeqti_1956.pdf (19.06.2026) მელიქიშვილი, დ. (2014). ქართული ზმნის სისტემური მორფო- სინტაქსური ანალიზი. ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ქართული ენის სასწავლო-სამეცნიერო ინსტიტუტი. http://kartvelologybooks.tsu.ge/uploads/book/Saleqcio-kursi-magistratua_2015_01_29_10_50_47_087%20(1).pdf (19.06.2026) პაპუნიძე, ვ. (Ed.). (2016). შრომები. საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის რეგიონული სამეცნიერო ცენტრი. http://science.org.ge/newsite/ajara/ajara-works-1.pdf (19.06.2026) ტუსკია, მ. (2004). სახელთა აფიქსური წარმოება ახალ სალიტერარურო ქართულსა და დიალექტებში. თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა. https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/454733/1/SaxeltaAfiqsuriWarmoebaAxalSaliteraturoQartulsaDaDialeqtshi.pdf (19.06.2026) ფაღავა, მ., & ცეცხლაძე, ნ. (2017). სამხრული კილოები - ბრუნებისა და უღლების ძირითადი პარადიგმები (პირველი გამოცემა). გამომცემლობა „ივერიონი“. https://openlibrary.ge/bitstream/123456789/8469/1/Pagava,%20Tsetskladze%202017.pdf (19.06.2026) ფაღავა, მ., ცინცაძე, მ., & ბარამიძე, მ. (2022). ქართული ენის შავშური დიალექტი (გამოკვლევა, მასალები, ლექსიკონი) (პირველი გამოცემა). გამომცემლობა. https://cu.edu.ge/files/Docs/2024/ქართული%20ენის%20შავშური%20დიალექტი%20(ფაღავა,%20ცინცაძე...).pdf (19.06.2026) ფუტკარაძე, ი. (2020). შინაურ ცხოველებთან დაკავშირებული ქართველური ლექსიკის გავრცელების გეოგრაფია. საქართველოს საპატრიარქოს წმიდა ანდრია პირველწოდებულის სახელობის ქართული უნივერსიტეტი. https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/318813/1/Avtoreferati.pdf (19.06.2026) ფუტკარაძე, ტ., დადიანი, ე., & ხაჭაპურიძე, ლ. (2009). ქართველურ ენა-კილოთა განდასების საკითხები. აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ქართველური დიალექტოლოგიის ინსტიტუტი; ქუთაისის სასწავლო უნივერსიტეტი „ლამპარისი“ გამომცემლობა. https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/315611/1/QartvelurEna-KilotaGandasebisSakitxebi_XXIX_Samecniero_Sesia.pdf (19.06.2026) ქურდაძე, რ. (2005). ხმოვანმონაცვლე ზმნები ქართულში. თბილისი. https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/400322/1/XmovanmonacvleZmnebiTanamedroveQartulshi_2005.pdf (19.06.2026) საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ენათმეცნიერების ინსტიტუტი. (1961). ვნებითის სუფიქსური ტიპის გენეზისის საკითხი ქართველურ ენებში. საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ენათმეცნიერების ინსტიტუტი. http://kartvelologybooks.tsu.ge/uploads/book/008.pdf (19.06.2026) შანიძე, ა. (1943). ქართული გრამატიკის თარგმანი. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/437736/1/Qartuli_Gramatikus_Targmani_1943_Nakv_II.pdf (19.06.2026) შანიძე, ა. (1972). ქართული ენის გრამატიკის საფუძვლები (მეორე გამოცემა). თბილისის უნივერსიტეტის გამოცემა. http://akakishanidze.tsu.ge/Content/books/library/shanidze_3.pdf (19.06.2026) ჩოხარაძე, თ. (2017). სახელი სამხრულ კილოებში. ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. https://bsu.edu.ge/text_files/ge_file_7555_1.pdf (19.06.2026) ცეცხლაძე, თ. (2021). აკა მორჩილაძის „მადათოვის“ ციკლის მოთხრობების დისკურსის თავისებურებანი. ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. https://bsu.ge/text_files/ge_file_14706_2.pdf (19.06.2026) ჯორბენაძე, ბ. (1989). ქართული დიალექტოლოგია I. მეცნიერება. http://sml.corpora.co/files/texts/14.pdf (19.06.2026) ჯორბენაძე, ბ. (1989). ქართული დიალექტოლოგია. ტომი I. მეცნიერება. https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/401684/1/Qartuli_Dialeqtologia_1989_Tomi_I.pdf (19.06.2026) ჯორბენაძე, ბ. (1998). ქართული დიალექტოლოგია. ტომი II. თბილისი. https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/401685/1/Qartuli_Dialeqtologia_1998_Tomi_II.pdf (19.06.2026)

2019 წლის მასწავლებელთა საგნობრივი და პროფესიული კომპეტენციების დადასტურების ტესტირების შეფასების სქემა ქართულ ენასა და ლიტერატურაში. (2019). naec.ge. https://naec.ge/uploads/postData/PED-2019/test/kartuli-ena-da-literatura-2019-VII-XII-shepasebis%20skema.pdf (19.06.2026) ზოგადი და გამოყენებითი ენათმეცნიერების სამაგისტრო პროგრამაზე მისაღები სასპეციალიზაციო გამოცდა. (2003). tsu.ge. https://www.tsu.ge/assets/media/files/87/ზოგადი%20და%20გამოყენებითი%20ენათმეცნიერება/სასპეციალიზაციო%20გამოცდის%20საკითხები.pdf (19.06.2026) ელექტრონული კორპუსები: ისტორია, ტიპოლოგია, მნიშვნელობა, გამოყენება. (n.d.). margaliti.com. https://margaliti.com/members2/corpuslinguistics.pdf (19.06.2026) ქართველური ენათმეცნიერება. (2010). old.atsu.ge. https://old.atsu.ge/images/samagistrosakitxebi/qartvelurienatmecniereba.pdf (19.06.2026) საკითხები ქართულ ენაში მაგისტრანტთათვის. (n.d.). bsu.ge. https://bsu.ge/text_files/ge_file_389_3.pdf (19.06.2026)

Braunmüller, K., & House, J. (Eds.). (2009). Convergence and Divergence in Language Contact Situations. John Benjamins Publishing Company. https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9789027288820_A24763387/preview-9789027288820_A24763387.pdf (19.06.2026)

Burkette, A. (n.d.). Dialectology and the Linguistic Atlas Project. Cambridge University Press & Assessment. https://assets.cambridge.org/97810095/39388/excerpt/9781009539388_excerpt.pdf (19.06.2026)

Dunn, J., & Adams, B. (2020). Geographically-Balanced Gigaword Corpora for 50 Language Varieties. Proceedings of the 12th Conference on Language Resources and Evaluation (LREC 2020), 2528–2536. https://aclanthology.org/2020.lrec-1.308.pdf (19.06.2026)

Grant, A. P. (Ed.). (n.d.). The Oxford Handbook of Language Contact. Oxford. https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780199945108_A39129779/preview-9780199945108_A39129779.pdf (19.06.2026)

Kabatek, J. (2023). What is an isogloss? Energeia, 8, 55–81. https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/9207377.pdf (19.06.2026)

Makihara, M., & Rodriguez, J. L. (2020). Anthropology of Language Contact and its Sociocultural Contexts. Anthropology. https://doi.org/10.1093/OBO/9780199766567-0231 (19.06.2026)

Teerarojanarat, S., & Tingsabadh, K. (2011). A GIS-BASED APPROACH FOR DIALECT BOUNDARY STUDIES. Dialectologia, 6, 55–75. https://www.arts.chula.ac.th/geography/wp-content/uploads/2026/01/1.7_2011_A-GIS-BASED-APPROACH-FOR-DIALECT-BOUNDARY-STUDIES.pdf (19.06.2026)

Thomason, S. G. (1999). Linguistic areas and language history. University of Michigan. https://www-personal.umich.edu/~thomason/papers/areas.pdf (19.06.2026)

Thomason, S. G. (2001). Language Contact. Edinburgh University Press. https://digitallibrary.tsu.ge/book/2022/Jul/books/Thomason_Language_Contact_an_Introduction.pdf (19.06.2026)

Vozenilek, V., Ireinova, M., Vondrakova, A., & Konicek, J. (2021). Mapping, synthesis and visualization of Czech dialects. atlas.icaci.org. https://atlas.icaci.org/wp-content/uploads/2021_icc_vozenilek_czech_dialects_paper.pdf (19.06.2026)

Zhang, J., & Peng, W. (2018). Theory and Method of Language Contact. Advances in Social Science, Education and Humanities Research, 205, 445–448. https://www.atlantis-press.com/article/25893957.pdf (19.06.2026)