სამხრეთ კავკასია, როგორც მნიშვნელოვანი ენერგოდერეფანი

სამაგისტრო ნაშრომში შესწავლილია სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფნის სტრატეგიული მნიშვნელობა, მისი განვითარების პერსპექტივები, არსებული რისკები და საქართველოს როლი თანამედროვე გეოპოლიტიკურ პროცესებში. ნაშრომის მიზანია, წარმოაჩინოს, თუ როგორ ჩამოყალიბდა აღნიშნული დერეფანი ცივი ომის შემდგომ პერიოდში, როგორც დასავლეთის მიერ ინიცირებული გეოპოლიტიკური პროექტი, რომელიც რუსეთისა და ირანის გვერდის ავლით კასპიის ზღვის ენერგორესურსების ევროპის ბაზარზე ტრანსპორტირებას ისახავდა მიზნად.

ნაშრომში გამოყენებულია ანალიტიკური და შეფასებითი მიდგომები, რომლებიც ისტორიული პროცესების, ძირითადი ენერგეტიკული პროექტებისა (ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანი, სამხრეთის გაზის დერეფანი) და გეოპოლიტიკური აქტორების სტრატეგიების ანალიზს ეფუძნება. კვლევამ აჩვენა, რომ ენერგოდერეფნის პროექტებში მონაწილეობამ საქართველოს საკვანძო სატრანზიტო ფუნქცია შესძინა, რამაც განამტკიცა ქვეყნის სუვერენიტეტი, ენერგეტიკული უსაფრთხოება (2007 წლიდან რუსულ გაზზე დამოკიდებულების დასრულება) და საგრძნობი ეკონომიკური სარგებელი მოუტანა პირდაპირი უცხოური ინვესტიციებისა და სატრანზიტო შემოსავლების სახით.

კვლევის თანახმად, დერეფნის ფუნქციონირების მთავარ გამოწვევად რჩება რუსეთის ფედერაციის აგრესიული პოლიტიკა, რომელიც რეგიონული კონფლიქტებისა და ჰიბრიდული ომის მეთოდების გამოყენებით პროექტების დესტაბილიზაციას ცდილობს. აგრეთვე, უკრაინაში მიმდინარე ომმა ერთიორად გაზარდა დერეფნის სტრატეგიული მნიშვნელობა ევროპის ენერგეტიკული დივერსიფიკაციისთვის, რამაც მისი გაფართოებისა და განვითარების ახალი პერსპექტივები შექმნა. კერძოდ, აქტუალური გახდა „მწვანე ენერგიის“ დერეფნისა (შავი ზღვის წყალქვეშა კაბელი) და ტრანსკასპიური მილსადენის იდეები, რაც საქართველოს სატრანზიტო როლს კიდევ უფრო აძლიერებს.

სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფანი ქვეყნის ეროვნული უსაფრთხოებისა და ეკონომიკური კეთილდღეობის ერთ-ერთ მთავარ საყრდენს წარმოადგენს, რომლის მდგრადობა და განვითარება პირდაპირაა დამოკიდებული რეგიონში სტაბილურობის შენარჩუნებასა და დასავლელ პარტნიორებთან მჭიდრო თანამშრომლობაზე.

შესავალი

სამხრეთ კავკასიამ გლობალურ ენერგეტიკულ რუკაზე ადგილი ჯერ კიდევ XIX საუკუნეში დაიმკვიდრა, თუმცა მისი სტრატეგიული მნიშვნელობა განსაკუთრებით საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ გამოიკვეთა (კომახია 2017, 3; ლომია 2021, 124). სწორედ ამ პერიოდიდან იქცა რეგიონი დიდი მოთამაშეების ინტერესთა დაპირისპირების ერთ-ერთ ეპიცენტრად, სადაც მთავარ მამოძრავებელ ძალას ენერგოპოლიტიკა წარმოადგენდა (ლომია 2021, 25, 199). კასპიის ზღვის ენერგორესურსების დასავლეთის ბაზრებზე ტრანსპორტირების საჭიროებამ და აშშ-ის მკაფიო პოლიტიკამ, რომელიც რუსეთისა და ირანის გვერდის ავლით ალტერნატიული სატრანზიტო დერეფნების შექმნას ისახავდა მიზნად, რეგიონის გეოპოლიტიკური ლანდშაფტი რადიკალურად შეცვალა. მართალია, ეკონომიკური თვალსაზრისით, რუსეთის არსებულ ინფრასტრუქტურაზე გამავალი მარშრუტი ყველაზე იაფი ალტერნატივა იყო, მაგრამ დასავლეთი მასში რუსეთის მონოპოლიური კონტროლის გაძლიერების საფრთხეს ხედავდა. ამავე მიზეზით, პოლიტიკურად მიუღებელი აღმოჩნდა ირანის ვარიანტიც, რის შედეგადაც სტრატეგიული არჩევანი ყველაზე ძვირადღირებულ, თუმცა პოლიტიკურად უსაფრთხო, საქართველოსა და თურქეთზე გამავალ დერეფანზე შეჩერდა (komaxia 2017, 7). ამ პოლიტიკის მთავარი მიზანი ხომ ახლადდამოუკიდებელი ქვეყნების, მათ შორის საქართველოსა და აზერბაიჯანის, სუვერენიტეტის გაძლიერება და მათზე რუსული გავლენის შემცირება იყო (komaxia 2017, 7).

სწორედ ამ გეოპოლიტიკურ ჭრილში განხორციელდა ისეთი მსხვილი ენერგეტიკული პროექტები, როგორებიცაა ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ნავთობსადენი და „სამხრეთის გაზის დერეფანი“ (ლომია 2021, 22; თურმანიძე 2019, 99-100). ამ ინფრასტრუქტურამ საქართველოს არსებითი სატრანზიტო ფუნქცია შესძინა და ქვეყნის ენერგოდამოუკიდებლობაც განამტკიცა, რაც 2007 წლიდან რუსულ ბუნებრივ აირზე დამოკიდებულების დასრულებით გამოიხატა (komaxia 2017, 10). საქართველოსთვის ამ პროექტების ეკონომიკური სარგებელიც საგრძნობია: მაგალითად, სამხრეთ კავკასიის მილსადენის გაფართოების პროექტის ფარგლებში ქვეყანაში დაახლოებით 2 მილიარდი დოლარის ინვესტიცია განხორციელდა და 2000-მდე პირდაპირი სამუშაო ადგილი შეიქმნა. ამასთან, საქართველო ტრანზიტის საფასურად სატრანზიტო გაზის 5%-ს იღებს და დამატებითი მოცულობის შეღავათიან ფასად შესყიდვაც შეუძლია (komaxia 2017, 12).

თემის აქტუალობას დღეს განსაკუთრებით ზრდის უკრაინაში მიმდინარე ომი, რომელმაც ევროპის ენერგეტიკული უსაფრთხოება კითხვის ნიშნის ქვეშ დააყენა და რუსულ ენერგორესურსებზე დამოკიდებულების შემცირების აუცილებლობა ცხადი გახადა (Chechelashvili 2023, 1). ამ ფონზე, სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფნის როლი კიდევ უფრო გაიზარდა. ამის ნათელი დადასტურებაა 2022 წლის ივლისში ევროკავშირსა და აზერბაიჯანს შორის გაფორმებული მემორანდუმი, რომელიც ევროპისთვის გაზის მიწოდების საგრძნობ ზრდას ითვალისწინებს (Chechelashvili 2023, 1). ამასვე მოწმობს 2022 წლის დეკემბერში აზერბაიჯანის, საქართველოს, რუმინეთისა და უნგრეთის ლიდერების მიერ ხელმოწერილი შეთანხმება შავი ზღვის ფსკერზე ელექტროენერგიის წყალქვეშა კაბელის პროექტის შესახებ, რომლის განსახორციელებლად ევროკომისიამ 2.3 მილიარდი ევრო გამოყო (Chechelashvili 2023, 1). მიუხედავად დერეფნის მზარდი მნიშვნელობისა, მისი სტაბილურობა კვლავაც მყიფეა ისეთი ფაქტორების გამო, როგორიცაა მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტი, რუსეთის აგრესიული პოლიტიკა და ტერორიზმის საფრთხე (komaxia 2017, 13-15).

აღნიშნული დერეფნის წარმატებული და უსაფრთხო ფუნქციონირება პირდაპირ უკავშირდება საქართველოს ეკონომიკურ სტაბილურობასა და ქვეყნის ევროპულ ინტეგრაციას (Chechelashvili 2023, 3; ლომია 2021, 199). შესაბამისად, კვლევის საგანს წარმოადგენს სამხრეთ კავკასიის ენერგეტიკული დერეფანი და საქართველოს როლი მის ფუნქციონირებასა და განვითარებაში. ნაშრომის მიზანია, გააანალიზოს სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფნის განვითარების პერსპექტივები, არსებული რისკები და შეაფასოს საქართველოს როლი თანამედროვე გეოპოლიტიკურ პროცესებში. კვლევის მიზნის მისაღწევად განისაზღვრა შემდეგი ამოცანები: დერეფნის ფორმირების განმაპირობებელი გეოპოლიტიკური კონტექსტის მიმოხილვა; საქართველოს ენერგეტიკული და ეკონომიკური უსაფრთხოებისთვის ძირითადი ენერგოპროექტების მნიშვნელობის შეფასება; დერეფნის ფუნქციონირებასთან დაკავშირებული არსებული გამოწვევებისა და ახალი შესაძლებლობების იდენტიფიცირება; თანამედროვე გეოპოლიტიკური ვითარების ფონზე დერეფნის სამომავლო პერსპექტივების შეფასება. ნაშრომის სტრუქტურა ლოგიკურად გამომდინარეობს დასახული მიზნიდან და ამოცანებიდან. შესავლის შემდეგ, პირველ თავში განხილული იქნება სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფნის შექმნის ისტორიული და გეოპოლიტიკური წინაპირობები. მეორე თავი დაეთმობა საქართველოს სატრანზიტო როლის ანალიზს და ისეთი პროექტების მნიშვნელობას, როგორიცაა ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანი და სამხრეთის გაზის დერეფანი. მესამე თავში გაანალიზდება დერეფნის წინაშე არსებული გამოწვევები, რისკები და ახალი შესაძლებლობები უკრაინის ომის კონტექსტში. ნაშრომი დასრულდება დასკვნით, სადაც შეჯამდება ძირითადი მიგნებები და შეფასდება საქართველოს როლის განვითარების პერსპექტივები.

გამოყენებული ლიტერატურა

კომახია, მამუკა. 2017. სამხრეთ კავკასიის ენერგო დერეფანი: პერსპექტივები და გამოწვევები. საქართველოს სტრატეგიისა და საერთაშორისო ურთიერთობების კვლევის ფონდი. https://gfsis.org.ge/files/library/opinion-papers/79-expert-opinion-geo.pdf (accessed 29.05.2026).

ლომია, ეკატერინე. 2021. სამხრეთ კავკასია — დიდი მოთამაშეების ინტერესთა დაპირისპირების ობიექტი (საქართველოს მაგალითზე). კავკასიის საერთაშორისო უნივერსიტეტი. https://old-research.ciu.edu.ge/uploads/images/ekaterine_l.pdf (accessed 29.05.2026).

თურმანიძე, ქეთევან, and გაბიძაშვილი, ირაკლი. 2019. "გეოეკონომიკა სამხრეთ კავკასიაში." ეკონომიკა (1-2): 98–101. https://scholar.bpengi.com/ეკონომიკა/2019/01-02/ეკონომიკა_2019_01-02_p098-p106.pdf (accessed 29.05.2026).

ჭურჭელაური, მარიამ. 2024. სატრანსპორტო კლასტერის ფუნქციონირების თავისებურებები საქართველოს ეკონომიკაში. ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. https://digitallibrary.tsu.ge/book/2024/July/dissertations/churchelauri-satransporto-klasteris-disertacia.pdf (accessed 29.05.2026).

Chechelashvili, Valeri. 2023. The Importance of South Caucasus Energy Corridor in the Context of the War in Ukraine. GSAC. https://gsac.ge/wp-content/uploads/2023/02/The-Importance-of-South-Caucasus-Energy-Corridor.pdf (accessed 29.05.2026).

საბჭოთა კავშირის დაშლამ რადიკალურად შეცვალა გეოპოლიტიკური ლანდშაფტი და კასპიის ზღვის რეგიონი, რომელიც ათწლეულების განმავლობაში იზოლირებულ საბჭოთა პერიფერიას წარმოადგენდა, კვლავ საერთაშორისო პოლიტიკის ცენტრში მოაქცია (Badridze 2014, 4-5). საბჭოთა პერიოდში კასპიის ზღვაზე წვდომა მხოლოდ ორ აქტორს - სსრკ-სა და ირანს ჰქონდა. თუმცა, დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ რეგიონში გამოჩნდა სამი ახალი სახელმწიფოც: აზერბაიჯანი, ყაზახეთი და თურქმენეთი, რომლებმაც რუსეთთან და ირანთან ერთად თანაბარი უფლებები მოიპოვეს (Gurbanov n.d., 52). ამ ცვლილებამ წარმოშვა ახალი რეალობა, სადაც გავლენისთვის ბრძოლა და ენერგორესურსების კონტროლი მთავარ მამოძრავებელ ძალად იქცა. ამ პერიოდიდან იწყება პოლიტიკურ ექსპერტებს შორის ტერმინ „დიდი თამაშის“ გამოყენება, რომელიც XIX საუკუნეში ცარისტულ რუსეთსა და ბრიტანეთის იმპერიას შორის არსებულ დაპირისპირებას ეხმიანებოდა (Gurbanov n.d., 53).

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდგომი პერიოდი კასპიის რეგიონის გარდაქმნის თვალსაზრისით, პირობითად, სამ ფაზად იყოფა. პირველი ფაზა, რომელიც 1990-იანი წლების შუა პერიოდამდე გაგრძელდა, პოლიტიკური არასტაბილურობით, ეთნიკური კონფლიქტებითა და რეგიონის ენერგეტიკული პოტენციალის შესახებ ინფორმაციის სიმწირით ხასიათდებოდა (Gurbanov n.d., 52). ეს ის დროა, როდესაც რუსეთი „დაყავი და იბატონეს“ პრინციპით ცდილობდა რეგიონზე გავლენის შენარჩუნებას, რაც აფხაზეთში, სამხრეთ ოსეთსა და ყარაბაღში კონფლიქტების გაღვივებაში გამოიხატა (Badridze 2014, 5). მეორე ფაზა, 1990-იანი წლების შუა პერიოდიდან 2000-იანი წლების დასაწყისამდე, რეგიონის უზარმაზარი ენერგეტიკული სიმდიდრის გამოვლენით იყო გამორჩეული, რამაც დასავლეთსა და რუსეთს შორის კონკურენციის დაწყებას მისცა ბიძგი. მესამე ფაზა კი 2001 წლის 11 სექტემბრის ტერაქტების შემდეგ იწყება, როდესაც დასავლეთის, განსაკუთრებით კი აშშ-ის, ჩართულობა რეგიონში მკვეთრად გაიზარდა და კასპიის ზღვის აუზი ვაშინგტონის სასიცოცხლო ინტერესების ზონად გამოცხადდა, რამაც „დიდი თამაში“ ახალ, უფრო ფართომასშტაბიან ეტაპზე გადაიყვანა, სადაც მთავარ მოთამაშეებად უკვე აშშ, რუსეთი და ჩინეთი მოგვევლინენ (Gurbanov n.d., 52-53).

რეგიონის გეოპოლიტიკური წონის ზრდა პირდაპირ იყო დაკავშირებული მისი ნახშირწყალბადების მარაგების შესახებ მზარდ ინფორმაციასთან. თუ 1990-იანი წლების დასაწყისში რეგიონი „მსოფლიოს უდიდეს შეუსწავლელ და განუვითარებელ ნავთობის პროვინციად“ ითვლებოდა, მალევე მისი პოტენციალი საყოველთაოდ ცნობილი გახდა (Gurbanov n.d., 52). ზოგიერთი შეფასებით, კასპიის ზღვის აუზი, რომელსაც „ახალ სპარსეთის ყურესაც“ კი უწოდებენ, შესაძლოა მსოფლიო ნავთობის მარაგების 16%-ს მოიცავდეს (Labardini 2021, 3). ზბიგნევ ბჟეზინსკი თავის ნაშრომში „დიდი საჭადრაკო დაფა“ აღნიშნავდა, რომ კასპიისა და ცენტრალური აზიის რესურსები „აჭარბებს ქუვეითის, მექსიკის ყურის ან ჩრდილოეთის ზღვის“ მარაგებს (Labardini 2021, 3). ციფრებში ეს ცვლილება ასე გამოიყურება: თუ 1991 წელს კასპიისპირეთის ქვეყნები (რუსეთის გარეშე) მსოფლიოს დადასტურებული ნავთობის მარაგების 0.68%-სა და გაზის 2.11%-ს ფლობდნენ, 2019 წლისთვის ეს მაჩვენებლები შესაბამისად 2.22%-მდე და 13.20%-მდე გაიზარდა (Labardini 2021, 3). აშშ-ის ენერგეტიკული ინფორმაციის ადმინისტრაციის (EIA) 2012 წლის მონაცემებით, რეგიონის დადასტურებული მარაგები 48 მილიარდ ბარელ ნავთობსა და 292 ტრილიონ კუბურ ფუტ გაზს შეადგენდა (Bhaduli 2021, 81).

კასპიის ზღვის ნახშირწყალბადები არათანაბრად არის განაწილებული, რაც დამატებით დაძაბულობას ქმნის რეგიონულ გეოპოლიტიკაში. ყაზახეთი ნავთობის ყველაზე დიდი დადასტურებული მარაგებით გამოირჩევა, თურქმენეთი ბუნებრივი აირის მარაგების ლიდერია, ხოლო აზერბაიჯანი შელფზე ნავთობის მოპოვების პიონერად ითვლება (Labardini 2021, 4). აღსანიშნავია, რომ რუსეთისა და ირანის წილი კასპიის ზღვის ენერგორესურსებში უმნიშვნელოა მათ სხვა, უფრო დიდ საბადოებთან შედარებით. ეს გარემოება განაპირობებს იმას, რომ აზერბაიჯანის, ყაზახეთისა და თურქმენეთისთვის კასპიის ზღვა ენერგეტიკული სიმდიდრის მთავარი წყაროა, რაც მათთვის ენერგოუსაფრთხოებასა და საექსპორტო მარშრუტების დივერსიფიკაციას სასიცოცხლოდ აუცილებელ ამოცანად აქცევს (Labardini 2021, 4). სწორედ ამიტომ, ამ ქვეყნებმა დამოუკიდებლობის მოპოვებისთანავე დაიწყეს რუსული მონოპოლიისგან თავის დაღწევის გზების ძიება, რადგან ენერგეტიკული დამოუკიდებლობა პირდაპირ უკავშირდებოდა მათ პოლიტიკურ სუვერენიტეტს (Badridze 2014, 3).

კასპიის რეგიონის მთავარი გეოგრაფიული გამოწვევა მსოფლიო ოკეანეზე პირდაპირი გასასვლელის არქონაა, რაც მას მთლიანად სატრანზიტო ქვეყნებსა და მილსადენებზე დამოკიდებულს ხდის (Bhaduli 2021, 81). საბჭოთა კავშირის დაშლის მომენტისთვის რეგიონიდან გამავალი ყველა მილსადენი ჩრდილოეთით, რუსეთისკენ, იყო მიმართული (Badridze 2014, 3). ეს ინფრასტრუქტურული მემკვიდრეობა მოსკოვს კასპიის ენერგორესურსების ექსპორტზე მონოპოლიური კონტროლისა და ენერგიის პოლიტიკური ზეწოლის იარაღად გამოყენების საშუალებას აძლევდა. რუსეთი ნებისმიერ ალტერნატიულ მარშრუტს საკუთარი მონოპოლიური მდგომარეობისთვის საფრთხედ განიხილავდა ევროპის ენერგეტიკულ ბაზარზე (გვაზავა 2024, 34). შესაბამისად, ახლად დამოუკიდებელი სახელმწიფოებისთვის საექსპორტო მარშრუტების დივერსიფიკაციამ ეკონომიკურთან ერთად ეროვნული უსაფრთხოებისა და სუვერენიტეტის განმტკიცების დატვირთვაც შეიძინა. ამ პირობებში განსაკუთრებული დატვირთვა შეიძინა სამხრეთ კავკასიამ, როგორც ევროპისა და აზიის დამაკავშირებელმა ბუნებრივმა დერეფანმა.

ამ გეოპოლიტიკურ ვითარებაში რეგიონში რამდენიმე ძირითადი აქტორის ინტერესები გამოიკვეთა. ზბიგნევ ბჟეზინსკის მიერ რეგიონის „ევრაზიის ბალკანებად“ მონათვლა კარგად ასახავს მის გეოპოლიტიკურ წონას, როგორც ძალაუფლების ვაკუუმსა და დიდი მოთამაშეების კონკურენციის არენას (Gurbanov n.d., 58). ამერიკის შეერთებული შტატების მთავარი მიზანი იყო რეგიონში „გეოპოლიტიკური პლურალიზმის“ დამკვიდრება და იმის უზრუნველყოფა, რომ ევრაზიის კონტინენტზე არც ერთი მტრული სახელმწიფო არ გამხდარიყო დომინანტი (Bhaduli 2021, 81). ვაშინგტონი ცდილობდა გლობალური ენერგომომარაგების დივერსიფიკაციას სპარსეთის ყურის რესურსებზე დამოკიდებულების შესამცირებლად და რეგიონის ქვეყნების გამოყენებას რუსეთისა და ირანის შესაკავებლად. სწორედ აშშ-ის პოლიტიკური მხარდაჭერით გახდა შესაძლებელი დივერსიფიცირებული მილსადენების სტრატეგიის შემუშავება, რომელიც რუსული და ირანული მარშრუტების ალტერნატივას ქმნიდა (Tsereteli 2008, 41).

რუსეთის ფედერაცია კი კასპიის რეგიონს კვლავ თავის „გავლენის ზონად“ ან „უკანა ეზოდ“ განიხილავს და ყველა შესაძლო საშუალებით ცდილობს პოლიტიკური და ეკონომიკური კონტროლის შენარჩუნებას (Gurbanov n.d., 60). კრემლის სტრატეგია მოიცავს ენერგორესურსების წარმოებასა და ტრანსპორტირებაზე კონტროლს, ეთნო-ტერიტორიული კონფლიქტების გამოყენებას პოლიტიკური მიზნებისთვის და ისეთი ორგანიზაციების შექმნას, როგორიცაა ევრაზიის ეკონომიკური კავშირი (EAEU) და კოლექტიური უსაფრთხოების ხელშეკრულების ორგანიზაცია (CSTO), რომლებიც მოსკოვის „რბილი ძალის“ ინსტრუმენტებს წარმოადგენენ (Gurbanov n.d., 60). ევროკავშირისთვის კასპიის რესურსები რუსულ „გაზპრომზე“ დამოკიდებულების შემცირებისა და ენერგომომარაგების დივერსიფიკაციის ყველაზე რეალურ ალტერნატივას წარმოადგენს (Cornell 2008, 10, 146). ამავე დროს, ბოლო წლებში რეგიონში სულ უფრო აქტიური მოთამაშე გახდა ჩინეთი, რომლის ინტერესიც ძირითადად ეკონომიკურია და უკავშირდება „ერთი სარტყელი - ერთი გზის“ ინიციატივას, რომელიც სახმელეთო სავაჭრო დერეფნების შექმნას გულისხმობს აშშ-ის საზღვაო კონტროლისგან დამოუკიდებლად (გვაზავა 2024, 28).

რუსეთის „დაყავი და იბატონეს“ პოლიტიკისა და რეგიონში გაღვივებული კონფლიქტების მიუხედავად, დასავლეთთან თანამშრომლობა სრულად არ შეჩერებულა (Badridze 2014, 5). ამ პროცესში ლიდერობა აზერბაიჯანმა და საქართველომ იკისრეს, რომლებმაც აშშ-ის აქტიური მხარდაჭერით დაიწყეს ალტერნატიული ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის მშენებლობა. აზერბაიჯანი გახდა პირველი და ჯერჯერობით ერთადერთი კასპიისპირა ქვეყანა, რომელმაც სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფნის მეშვეობით სრულად მოახერხა რუსული მონოპოლიისგან თავის დაღწევა როგორც ნავთობის, ისე გაზის ექსპორტის მიმართულებით (Badridze 2014, 3). ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის (BTC) ნავთობსადენისა და სამხრეთ კავკასიის გაზსადენის (SCP) ამუშავებამ კასპიის დასავლეთი სანაპირო პირდაპირ დაუკავშირა ევროპულ ბაზრებს, რითაც რეგიონის გეოპოლიტიკური რუკა სამუდამოდ შეიცვალა (Cornell 2008, 10; სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 51). საყურადღებოა, რომ ამ ისტორიული პროექტების განხორციელება ევროპის ძალისხმევაზე მეტად, თურქეთის, საქართველოსა და აზერბაიჯანის მტკიცე ნებისა და აშშ-ის ძლიერი პოლიტიკური მხარდაჭერის შედეგი იყო (Cornell 2008, 7). ამ პროექტებმა ნათლად აჩვენა, რომ ენერგორესურსები ახალი დამოუკიდებელი სახელმწიფოებისთვის სუვერენიტეტის განმტკიცების ერთ-ერთ მთავარ ინსტრუმენტად იქცა.

სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფნის წარმატებამ საფუძველი ჩაუყარა მის გაფართოებას - პროცესს, რომელიც რუსეთ-უკრაინის ომის ფონზე ევროპისთვის კიდევ უფრო აქტუალური გახდა (აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2025, 233). დერეფნის განვითარების მთავარი პერსპექტივა მისი აღმოსავლეთით გაფართოება და ცენტრალური აზიის რესურსების ჩართვაა. უკვე არსებული ინფრასტრუქტურა თურქმენული გაზის ევროპაში ტრანსპორტირების პერსპექტივას უფრო რეალისტურს ხდის, ვიდრე ოდესმე (Cornell 2008, 146). ამ მიმართულებით გადადგმული კონკრეტული ნაბიჯია აზერბაიჯანსა და თურქმენეთს შორის „დოსტლუქის“ (Dostluk) საბადოს ერთობლივი დამუშავების შესახებ შეთანხმება, რაც თურქმენული გაზისთვის ევროპული გზის გახსნას ისახავს მიზნად (აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2025, 231). ასევე, დერეფნის სტრატეგიული წონა იზრდება ისეთი პროექტებით, როგორიცაა შავი ზღვის წყალქვეშა ელექტრო და ოპტიკურ-ბოჭკოვანი კაბელი, რასაც ევროკავშირი მყარი საინვესტიციო პაკეტით უჭერს მხარს (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 50). მიუხედავად ამისა, რისკები კვლავ მაღალია. მთავარ გამოწვევად რჩება რუსეთი, რომელიც დერეფანს საკუთარი ენერგეტიკული დომინირებისთვის პირდაპირ საფრთხედ აღიქვამს და მის განვითარებას პოლიტიკური ბერკეტებით ეწინააღმდეგება (გვაზავა 2024, 34). ამ პირობებში, საქართველოს, როგორც ცენტრალური სატრანზიტო ქვეყნის, როლი გადამწყვეტია. ეს ფუნქცია ეკონომიკურ სარგებელთან ერთად, ეროვნული უსაფრთხოების განმტკიცების ინსტრუმენტიც არის, რაც საქართველოს საშუალებას აძლევს, გაიმყაროს თავისი სტრატეგიული პოზიცია თანამედროვე გეოპოლიტიკურ პროცესებში (აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2025, 232-233).

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, 90-იანი წლების დასაწყისში, სამხრეთ კავკასიის ახლადდამოუკიდებელი ქვეყნები უმძიმესი პოლიტიკური და ეკონომიკური სირთულეების წინაშე აღმოჩნდნენ. განსაკუთრებით რთული ვითარება იყო აზერბაიჯანში, სადაც პოლიტიკური ქაოსი და არასტაბილურობა ქვეყნის სუვერენიტეტს პირდაპირ საფრთხეს უქმნიდა (Gurbanov n.d., 175). სწორედ ამ კრიზისულ პერიოდში, კასპიის ზღვის ენერგორესურსებმა რეგიონის მიმართ დასავლეთის ყურადღება მიიპყრო, რაც აზერბაიჯანისთვის დამოუკიდებლობის განმტკიცებისა და ეკონომიკური კოლაფსის თავიდან არიდების უნიკალურ შანსს წარმოადგენდა. დასავლეთს სურდა ისეთი ენერგეტიკული პროექტის განხორციელება, რომელიც რუსეთზე ევროპის ენერგოდამოკიდებულებას შეამცირებდა, ხოლო ედუარდ შევარდნაძის მსგავსი ლიდერები ჯერ კიდევ საბჭოთა პერიოდში ფიქრობდნენ „აბრეშუმის გზის“ აღორძინებაზე, რაც ევროპა-აზიის დამაკავშირებელი დერეფნის იდეას გულისხმობდა (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 14).

ამ გეოპოლიტიკური ძვრების კულმინაცია იყო 1994 წლის 20 სექტემბერს ბაქოში, გულისტანის სასახლეში, გაფორმებული შეთანხმება, რომელიც ისტორიაში „საუკუნის კონტრაქტის“ სახელით შევიდა (Gurbanov n.d., 172). ეს სახელწოდება მას პროექტის მასშტაბურობასა და ფინანსურ სარგებელთან ერთად, მისი უდიდესი პოლიტიკური და სტრატეგიული მნიშვნელობის გამოც მიენიჭა, რამაც სამხრეთ კავკასიის გეოპოლიტიკური ლანდშაფტი მთლიანად შეცვალა. 30-წლიანი კონტრაქტი კასპიის ზღვის აზერბაიჯანულ სექტორში მდებარე „აზერის“, „ჩირაგისა“ და „გუნეშლის“ ღრმაწყლოვანი საბადოების ერთობლივ ათვისებას ითვალისწინებდა. თავად დოკუმენტი, რომელიც ოთხ ენაზე მომზადდა, 400 გვერდს მოიცავდა, რაც მის სირთულესა და მნიშვნელობაზე მიუთითებს (Gurbanov n.d., 172).

ხელშეკრულებაში თავდაპირველად 13 უმსხვილესი საერთაშორისო ენერგოკომპანია მონაწილეობდა, რამაც დასაბამი მისცა შემდგომი შეთანხმებების ტალღას. მალევე აზერბაიჯანმა 19 ქვეყნის 41 კომპანიასთან დამატებით 26 კონტრაქტი გააფორმა, რაც რეგიონში დასავლური კაპიტალის უპრეცედენტო შემოდინებას ნიშნავდა (Gurbanov n.d., 172). კონსორციუმის თავდაპირველი შემადგენლობა და წილები ასე ნაწილდებოდა: SOCAR (აზერბაიჯანი) - 20%, „British Petroleum“ (დიდი ბრიტანეთი) - 17,127%, „Amoco“ (აშშ) - 17,01%, „Lukoil“ (რუსეთი) - 10%, „Pennzoil“ (აშშ) - 9,82%, „Unocal“ (აშშ) - 9,52%, „Statoil“ (ნორვეგია) - 8,563% და სხვა კომპანიები (Gurbanov n.d., 173). საყურადღებოა, რომ აშშ-ის კომპანიები, როგორებიც იყვნენ Amoco, Exxon, Pennzoil და Unocal, უცხოური ინვესტიციების თითქმის ნახევარს შეადგენდნენ, რაც ამ პროცესში ვაშინგტონის გადამწყვეტ გავლენაზე მიუთითებს (Center of Analysis of International Relations (AIR Center) 2025, 16).

„საუკუნის კონტრაქტი“ დასავლეთის, განსაკუთრებით კი ამერიკის შეერთებული შტატების, მკაფიოდ გამოხატული სტრატეგიული ინტერესების შედეგი იყო. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ აშშ-ის თავდაპირველი პოლიტიკა ძირითადად მოსკოვზე იყო ორიენტირებული, თუმცა ამერიკულმა ენერგოკომპანიებმა, რუსეთში ბიუროკრატიული და სამართლებრივი ქაოსით იმედგაცრუებულებმა, ყურადღება სამხრეთით, კასპიის აუზისკენ მიმართეს (Barnes 1998, 2). ვაშინგტონის მთავარ მიზნებს რეგიონში წარმოადგენდა: რუსეთის მონოპოლიური პოზიციების შესუსტება პოსტსაბჭოთა სივრცეში, ირანის იზოლაცია, თურქეთის, როგორც დასავლეთის სტრატეგიული მოკავშირის, გავლენის გაზრდა და ამერიკული კომპანიების ინვესტიციების მხარდაჭერა (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 98). აშშ-ის მთავრობისთვის კასპიის ენერგორესურსები ეროვნული ენერგეტიკული უსაფრთხოების ერთ-ერთ მთავარ პრიორიტეტად იქცა (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 99). აზერბაიჯანის მაშინდელი პრეზიდენტი ჰეიდარ ალიევი პირდაპირ აღიარებდა, რომ აშშ-ისა და პირადად პრეზიდენტ ბილ კლინტონის მხარდაჭერის გარეშე, იმ უმძიმესი ზეწოლის ფონზე, რასაც ბაქო განიცდიდა, კონტრაქტის ხელმოწერა და შემდგომი პროექტების განხორციელება შეუძლებელი იქნებოდა (Center of Analysis of International Relations (AIR Center) 2025, 17).

ამერიკის მტკიცე პოზიცია განსაკუთრებით ნათლად გამოჩნდა ირანის საკითხში. თავდაპირველად, 1994 წლის ნოემბერში, აზერბაიჯანმა ირანს კონტრაქტში 5%-იანი წილი შესთავაზა, რაც თეირანის მხარდაჭერის მოპოვების სტრატეგიული ნაბიჯი იყო (Gurbanov n.d., 174). თუმცა, აშშ-ის მთავრობამ ამის კატეგორიული წინააღმდეგობა გამოხატა, რის გამოც ბაქო იძულებული გახდა, ირანისთვის პროექტში მონაწილეობაზე უარი ეთქვა. ეს შემთხვევა ნათლად აჩვენებს ვაშინგტონის დიდ გავლენას პროექტის ფორმირებაზე და იმას, თუ როგორ გამოიყენა მან ეს ბერკეტი ირანის რეგიონული იზოლაციის პოლიტიკის გასატარებლად (Gurbanov n.d., 174).

რუსეთის რეაქცია კონტრაქტზე თავიდანვე უარყოფითი და ორმაგი სტანდარტებით გაჯერებული იყო. ოფიციალურად, კრემლი აცხადებდა, რომ არ იყო დაინტერესებული ამ გარიგებაში მონაწილეობით და მთავარ არგუმენტად კასპიის ზღვის გაურკვეველ სამართლებრივ სტატუსს ასახელებდა (Gurbanov n.d., 174). მოსკოვი აქტიურად ცდილობდა დაერწმუნებინა დასავლეთი, რომ სამხრეთ კავკასია არასტაბილური რეგიონი იყო და ენერგორესურსების უსაფრთხო ტრანზიტს ვერ უზრუნველყოფდა (Pataraia 2015, 3). რუსეთის საგარეო უწყების ოფიციალურ განცხადებაში ნათქვამი იყო, რომ აზერბაიჯანის მცდელობა, დაედო ცალმხრივი კონტრაქტები, ლახავდა რუსეთის ინტერესებს (Gurbanov n.d., 174). თუმცა, ამ მკვეთრი პოზიციის ფონზე, პარადოქსული იყო, რომ რუსეთის უდიდესი ენერგოკომპანია „ლუკოილი“, 10%-იანი წილით, თავად იყო კონტრაქტის ერთ-ერთი მთავარი მონაწილე (Gurbanov n.d., 174). ეს-კი აჩვენებდა, რომ რუსული პოლიტიკური და ეკონომიკური ელიტები ერთიანი პოზიციით არ მოქმედებდნენ. კონტრაქტის ხელმოწერიდან მალევე, 1994 წლის ნოემბერში, ჰეიდარ ალიევი მოსკოვს ეწვია, სადაც რუსეთის პრეზიდენტთან და პრემიერ-მინისტრთან შეხვედრებზე ახალი ენერგეტიკული შეთანხმება განხილვის ერთ-ერთი მთავარი თემა იყო, რაც დიპლომატიური თამაშის სირთულეზე მიუთითებს (Gurbanov n.d., 174).

კონტრაქტის გაფორმებისთანავე დღის წესრიგში დადგა მთავარი ლოგისტიკური ამოცანა: როგორ უნდა მომხდარიყო აზერბაიჯანული ნავთობის ტრანსპორტირება მსოფლიო ბაზრებზე. სწორედ აქედან იღებს სათავეს სამხრეთ კავკასიის, როგორც ენერგეტიკული დერეფნის, კონცეფცია. აშშ-ის პოლიტიკა „მრავალი მილსადენის“ სტრატეგიას ეფუძნებოდა, რომელიც რუსეთის სატრანსპორტო მონოპოლიისგან თავის დაღწევას ისახავდა მიზნად (Tsereteli 2008, 68). თავდაპირველად ორი ძირითადი ვარიანტი განიხილებოდა: ჩრდილოეთის მარშრუტი რუსეთის გავლით (ბაქო-ნოვოროსიისკი) და დასავლეთის მარშრუტი საქართველოს გავლით (Gurbanov n.d., 175). დასავლეთის ქვეყნებისთვის და თავად აზერბაიჯანისთვის პრიორიტეტი სწორედ დასავლეთის მარშრუტი იყო. თეთრი სახლი აქტიურად ეძებდა გზებს რუსული სატრანსპორტო მონოპოლიის დასასრულებლად, ხოლო თურქეთის გავლით დერეფანი ამისთვის საუკეთესო შესაძლებლობას ქმნიდა (Gurbanov n.d., 175). ამ იდეის პირველი პრაქტიკული განხორციელება იყო ბაქო-სუფსის ნავთობსადენი, რომელიც 1999 წელს დასრულდა (Tsereteli 2008, 68). თუმცა, ეს ხომ მხოლოდ დასაწყისი იყო. „საუკუნის კონტრაქტმა“ გზა გაუხსნა ბევრად უფრო მასშტაბურ პროექტებს, როგორებიცაა ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის (ბთჯ) ნავთობსადენი და ბაქო-თბილისი-ერზრუმის (ბთე) გაზსადენი, რომლებმაც საბოლოოდ დაამკვიდრეს სამხრეთ კავკასიის ენერგეტიკული დერეფანი (Pataraia 2015, 4).

ამ პროცესში საქართველო საკვანძო და შეუცვლელი მონაწილე აღმოჩნდა. ქვეყანა, თავისი გეოპოლიტიკური მდებარეობის გამო, ბუნებრივად იქცა კასპიის ენერგორესურსების ევროპისკენ ტრანსპორტირების მთავარ რგოლად (მუხიგულიშვილი 2015, 3). აზერბაიჯანმა, საქართველომ და თურქეთმა, აშშ-ის ძლიერი მხარდაჭერით, შექმნეს ერთიანი გეოპოლიტიკური ღერძი, რომელიც რუსეთისა და ირანის გვერდის ავლით ალტერნატიული დერეფნის განვითარებაზე მუშაობდა (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 98). სატრანზიტო შემოსავლების გარდა, ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანისა და სამხრეთ კავკასიის გაზსადენის პროექტებმა საქართველოს ენერგომომარაგების დივერსიფიკაციის, 2006 წლის ზამთარში რუსული ენერგეტიკული შანტაჟისგან თავის დაღწევისა და ეროვნული უსაფრთხოების განმტკიცების საშუალება მისცა (მუხიგულიშვილი 2015, 3, 6).

მიუხედავად ამ პროექტების წარმატებისა, სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფანი დღემდე მრავალი რისკის წინაშე დგას. უმთავრეს სირთულეს რუსეთის დესტრუქციული პოლიტიკა წარმოადგენს, რომელიც მუდმივად ცდილობს რეგიონი არასტაბილურად წარმოაჩინოს და შეაფერხოს მისი სატრანზიტო პოტენციალის განვითარება (Pataraia 2015, 3). ამის ნათელი მაგალითია საქართველოს ტერიტორიების ოკუპაცია და საოკუპაციო ხაზის სიახლოვეს კრიტიკული ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის არსებობა, რაც მუდმივი სამხედრო-პოლიტიკური ზეწოლის ბერკეტია. 2008 წლის ომის დროს რუსეთმა მიზანმიმართულად დაბომბა სატრანზიტო მილსადენების მიმდებარე ტერიტორია, რითაც ცხადყო, რომ მას ამ ინფრასტრუქტურის განადგურება თავისუფლად შეუძლია (მუხიგულიშვილი 2015, 8). ამას ემატება დივერსიისა და ტერორიზმის საფრთხეები, რაც წარსულში მილსადენებზე მომხდარი აფეთქებებითაც დადასტურდა (komaxia 2017, 18). საქართველოსთვის ცალკე რისკს წარმოადგენს ენერგეტიკული დამოკიდებულება ერთ მომწოდებელზე, კერძოდ, აზერბაიჯანზე, რაც, სტრატეგიული პარტნიორობის მიუხედავად, ქვეყანას მაინც მოწყვლად მდგომარეობაში ტოვებს (მუხიგულიშვილი 2015, 7).

ამ რისკების ფონზე, ბოლო წლების გეოპოლიტიკურმა ძვრებმა, განსაკუთრებით კი უკრაინაში რუსეთის 2022 წლის სრულმასშტაბიანმა შეჭრამ, დერეფნის სტრატეგიული ფასი და მისი განვითარების პერსპექტივები ახალ სიმაღლეზე აიყვანა. ევროპისთვის რუსულ ენერგორესურსებზე უარის თქმა და ალტერნატიული წყაროების მოძიება სასიცოცხლო აუცილებლობად იქცა, რამაც სამხრეთ კავკასიის სტრატეგიული დატვირთვა მკვეთრად გაზარდა (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 13). მთავარ პერსპექტივად ისახება დერეფნის გაფართოება და მასში ცენტრალური აზიის, უპირველეს ყოვლისა, თურქმენეთის ბუნებრივი აირის ჩართვა. ამ მიმართულებით გადადგმული საყურადღებო ნაბიჯია აზერბაიჯანსა და თურქმენეთს შორის კასპიის ზღვის საბადო „დოსტლუკის“ ერთობლივი დამუშავების შესახებ მიღწეული შეთანხმება, რაც ტრანსკასპიური მილსადენის მშენებლობის იდეას აცოცხლებს (აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2025, 231). ამავდროულად, ენერგოდერეფანი განიხილება როგორც უფრო ფართო, ევროპა-აზიის დამაკავშირებელი „შუა დერეფნის“ (Middle Corridor) ნაწილი, რომელიც ლოგისტიკასა და ტვირთების გადაზიდვასაც მოიცავს და რომლის განვითარებითაც თურქეთი და ჩინეთი აქტიურად არიან დაინტერესებულნი (Aydın 2024, 4).

ამრიგად, „საუკუნის კონტრაქტი“ კომერციულ შეთანხმებაზე გაცილებით მეტს ნიშნავდა. ეს იყო 90-იანი წლების გეოპოლიტიკური გარდატეხის სიმბოლო, რომელმაც სამხრეთ კავკასიის რეგიონში დასავლური პოლიტიკური და ეკონომიკური ინტერესები შემოიყვანა და რუსეთის გვერდის ავლით, ალტერნატიული ენერგეტიკული დერეფნის შექმნას ჩაუყარა საფუძველი (Pataraia 2015, 4). დღეს, უკრაინაში მიმდინარე ომისა და დასავლეთსა და რუსეთს შორის გამწვავებული დაპირისპირების ფონზე, ამ დერეფნის სტრატეგიული ფასი კიდევ უფრო გაიზარდა. საქართველოს თანამედროვე ფუნქცია სწორედ ამ თვალსაზრისით უნდა შეფასდეს: ქვეყნის სატრანზიტო დანიშნულება 90-იან წლებში მოპოვებული სუვერენიტეტის გარანტიიდან ევროპის ენერგეტიკული უსაფრთხოების გადამწყვეტ კომპონენტად და აღმოსავლეთ-დასავლეთის „შუა დერეფნის“ საკვანძო რგოლად იქცა (Aydın 2024, 4). ეს პროექტები, რომლებიც თავის დროზე რეგიონის ენერგეტიკულ რუკას ცვლიდა, ახლა მის გეოპოლიტიკურ მომავალს განსაზღვრავს და საქართველოს აძლევს შანსს, დაიმკვიდროს თავი კასპიისა და ევროპის დამაკავშირებელ შეუცვლელ ხიდად, თუმცა ეს ფუნქცია კვლავაც მუდმივ რისკებსა და სირთულეებთანაა დაკავშირებული (komaxia 2017, 16).

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ სამხრეთ კავკასიის ახლად დამოუკიდებელი სახელმწიფოებისთვის, განსაკუთრებით კი აზერბაიჯანისთვის, საკუთარი ენერგორესურსების მსოფლიო ბაზარზე გატანა სუვერენიტეტის განმტკიცებისა და ეკონომიკური განვითარების ერთ-ერთ მთავარ წინაპირობად იქცა. თუმცა ინფრასტრუქტურის არარსებობამ და გეოგრაფიულმა მდებარეობამ, რომელიც რეგიონს ზღვაზე პირდაპირი გასასვლელის გარეშე ტოვებდა, ეს პროცესი საგრძნობლად გაართულა (Bhaduli 2021, 2-5). ერთადერთი არსებული სატრანზიტო მარშრუტი რუსეთის ტერიტორიაზე გადიოდა, რაც მოსკოვს რეგიონზე კონტროლის შენარჩუნების მძლავრ ბერკეტს აძლევდა. სწორედ ამ პერიოდიდან იწყება რთული გეოპოლიტიკური თამაში, რომელშიც ერთმანეთს დაუპირისპირდა რუსეთის მისწრაფება, შეენარჩუნებინა გავლენის სფეროები, და დასავლეთის, კერძოდ, ამერიკის შეერთებული შტატების სტრატეგია, ხელი შეეწყო სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების სუვერენიტეტისა და ენერგორესურსების მიწოდების დივერსიფიკაციისთვის (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 27-30). ეს დაპირისპირება ყველაზე ნათლად პირველი ორი საექსპორტო მილსადენის - ბაქო-ნოვოროსიისკისა და ბაქო-სუფსის - პროექტების გარშემო განვითარებულ მოვლენებში გამოჩნდა.

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, აზერბაიჯანს, რომელიც სამოქალაქო ომის ზღვარზე იყო და მძიმე ეკონომიკურ კრიზისს განიცდიდა, ევროპისა და ჩინეთის ბაზრებზე გასვლის პერსპექტივა ჰქონდა. თუმცა, უშუალო მომავალში ევროპის ბაზარი უფრო რეალისტურად მოჩანდა, რადგან ჩინეთის მიმართულება გაცილებით გრძელ და რთულ პოლიტიკურ შეთანხმებებს მოითხოვდა (Labardini 2021, 5-7). ამ პირობებში, აზერბაიჯანის მთავარი ამოცანა რუსეთზე დამოკიდებულების შემცირება იყო. თავდაპირველად კომპრომისს მიაღწიეს, რომელიც ნავთობის ტრანსპორტირებას ორი მიმართულებით ითვალისწინებდა: რუსეთისკენ, ბაქო-ნოვოროსიისკის მილსადენით (BNP), და საქართველოსკენ, ბაქო-სუფსის მილსადენით (BSP) (Labardini 2021, 5-7). ამ პროცესში აქტიურად ჩაერთო თურქეთი, რომელმაც ვაშინგტონის ძლიერი მხარდაჭერით რეგიონში ენერგეტიკული დერეფნის შექმნის იდეა წამოაყენა, რაც კასპიის ნავთობის ექსპორტზე რუსული კონტროლის შეზღუდვას ისახავდა მიზნად. საბოლოოდ, შვიდი შესაძლო მარშრუტიდან მხოლოდ ერთი დანიშნულების წერტილი - ევროპა - და სამი ძირითადი მიმართულება დარჩა: რუსეთი/შავი ზღვა, საქართველო/შავი ზღვა და საქართველო/თურქეთი (Labardini 2021, 5-7).

ბაქო-ნოვოროსიისკის მილსადენი, იგივე „ჩრდილოეთის დერეფანი“, რუსეთისთვის სასურველ მარშრუტს წარმოადგენდა, რადგან ის მოსკოვს კასპიის რესურსებზე კონტროლს უნარჩუნებდა. 1330 კილომეტრის სიგრძის მილსადენი, რომლის სიმძლავრეც დღეში 105,000 ბარელს შეადგენდა, 1996 წელს დასრულდა და აზერბაიჯანულ ნავთობს რუსეთის შავი ზღვის პორტ ნოვოროსიისკში აწვდიდა (Bhaduli 2021, 2-5). ამ პროექტის უპირატესობა მისი შედარებით დაბალი ღირებულება იყო, რადგან ის საბჭოთა პერიოდის მილსადენის რევერსირებით აშენდა, რომელიც ადრე გროზნოდან ბაქოს ნავთობგადამამუშავებელ ქარხნებს ამარაგებდა (Labardini 2021, 5-7). მიუხედავად ამისა, ამ მარშრუტს აზერბაიჯანისთვის სერიოზული უარყოფითი მხარეები ჰქონდა. პირველ რიგში, ის რუსეთის მონოპოლიას აძლიერებდა. ამავე დროს, ბაქო იძულებული გახდა, თავისი მაღალი ხარისხის, მსუბუქი ნავთობი რუსულ, დაბალი ხარისხის ნავთობში შეერია და გაეყიდა როგორც „ურალსის“ ბრენდი, რაც დაახლოებით 10%-ით ნაკლებ ფასს ნიშნავდა (Labardini 2021, 6-8). ამას ემატებოდა ტექნიკური პრობლემები და გეოპოლიტიკური რისკები, მათ შორის კონფლიქტი ჩეჩნეთში, რის გამოც რუსულმა კომპანია „ტრანსნეფტმა“ მოგვიანებით მილსადენის მარშრუტი ჩეჩნეთის გვერდის ავლით შეცვალა (Bhaduli 2021, 2-5).

რუსული მარშრუტის ალტერნატივად ბაქო-სუფსის მილსადენი, იგივე დასავლეთის მარშრუტი, მოიაზრებოდა. ეს პროექტი დასავლეთის, განსაკუთრებით კი აშშ-ის პოლიტიკური მხარდაჭერით სარგებლობდა, რადგან ის რუსეთისა და ირანის გვერდის ავლით კასპიის რესურსების ტრანსპორტირების პირველი პრეცედენტი იყო (komaxia 2017, 7-13). მილსადენი, რომელიც 1998 წელს აშენდა, ნაწილობრივ აზერბაიჯანში არსებული და ნაწილობრივ საქართველოს ტერიტორიაზე გამოუყენებელი მილსადენების განახლების შედეგად შეიქმნა და საქართველოს შავი ზღვის სანაპიროზე, სუფსაში ახალი საზღვაო ტერმინალის მშენებლობით დასრულდა (Labardini 2021, 6-8). მისი გამტარუნარიანობა თავდაპირველად დღეში 115,000 ბარელს (წლიურად დაახლოებით 6 მილიონი ტონა) შეადგენდა (Tsereteli 2008, 46-49). მიუხედავად იმისა, რომ ბაქო-სუფსის მილსადენიც შავი ზღვის პორტზე იყო დამოკიდებული და საბოლოო ჯამში, ნავთობის ტრანსპორტირება ბოსფორის გადატვირთული სრუტით უნდა მომხდარიყო, მისი მშენებლობა მაინც დიდი პოლიტიკური მნიშვნელობის მოვლენა იყო (Shaffer 2005, 2-3). ამ პროექტით აზერბაიჯანმა და საქართველომ, როგორც სატრანზიტო ქვეყანამ, ღიად დააფიქსირეს თავიანთი პროდასავლური ორიენტაცია.

ბაქო-სუფსის მილსადენის ფუნქციონირებაც არ ყოფილა უპრობლემო. 2006 წლის შუა პერიოდში მილსადენი კოროზიისა და მეწყერის გამო დაიხურა. თუმცა მისი სტრატეგიული მნიშვნელობა კიდევ ერთხელ გამოჩნდა 2008 წლის აგვისტოს რუსეთ-საქართველოს ომის დროს, როდესაც ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენზე მომხდარი აფეთქების და უსაფრთხოების მიზნით მისი დროებითი დახურვის შემდეგ, აზერბაიჯანული ნავთობის ნაწილი სწორედ ბაქო-სუფსის მარშრუტით გადაიტვირთა (Labardini 2021, 6-8; komaxia 2017, 19-20). ამასთან, მილსადენის უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული რისკები მუდმივად აქტუალური რჩებოდა. მაგალითად, 2015 წლის ივლისში რუსულმა საოკუპაციო ძალებმა კონტროლი დაამყარეს ბაქო-სუფსის მილსადენის იმ მონაკვეთზე, რომელიც ოკუპირებული სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიაზე აღმოჩნდა (Labardini 2021, 6-8). ეს ფაქტი კიდევ ერთხელ აჩვენებს იმ დაუცველობას, რომელსაც რუსეთი მუდმივად უქმნიდა და უქმნის აღმოსავლეთ-დასავლეთის ენერგეტიკულ დერეფანს.

რუსეთი თავიდანვე ეწინააღმდეგებოდა ნებისმიერ პროექტს, რომელიც მის ტერიტორიას გვერდს აუვლიდა და მას საკუთარი ენერგეტიკული სისტემის პირდაპირ საფრთხედ განიხილავდა (komaxia 2017, 7-13). მოსკოვისთვის ეს ეროვნული უსაფრთხოების საკითხი იყო, რადგან კრემლში მიიჩნევდნენ, რომ ნებისმიერი ალტერნატიული მილსადენი, მათ შორის ბაქო-სუფსაც, შეარყევდა რუსეთის მონოპოლიას კასპიის რესურსების დასავლურ ბაზრებზე ექსპორტზე (Tsereteli 2008, 33-36). რუსეთის სტრატეგია მოიცავდა როგორც პოლიტიკურ, ასევე ეკონომიკურ და სამხედრო ზეწოლას. ის აქტიურად უჭერდა მხარს სეპარატისტულ მოძრაობებს საქართველოში, რათა ქვეყნის დესტაბილიზაცია მოეხდინა და აიძულებდა მას, დარჩენილიყო რუსეთის გავლენის სფეროში (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 27-30). აგრეთვე, რუსეთი ენერგიას პირდაპირი ზეწოლის ინსტრუმენტად იყენებდა. მაგალითად, 2001 წლის ახალი წლის დღეს რუსეთმა საქართველოს ბუნებრივი აირის მიწოდება შეუწყვიტა, მიუხედავად იმისა, რომ ამერიკულ კომპანია AES-ს, რომელიც თბილისის ენერგოსისტემას მართავდა, თანხა წინასწარ ჰქონდა გადახდილი. ამ ნაბიჯით მოსკოვი ცდილობდა ეჩვენებინა საქართველოსთვის მისი დამოკიდებულებისა და მოწყვლადობის ხარისხი (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 27-30).

დასავლეთის, განსაკუთრებით კი კლინტონის ადმინისტრაციის, პოლიტიკა პირდაპირ უპირისპირდებოდა რუსულ ინტერესებს. ვაშინგტონის ახალი კასპიური პოლიტიკის ქვაკუთხედი კასპიური რესურსების ტრანსპორტირების პროცესიდან რუსეთისა და ირანის მონაწილეობის გამორიცხვა იყო. აშშ-ის სტრატეგია მიზნად ისახავდა ახლად დამოუკიდებელი ქვეყნების, აზერბაიჯანისა და საქართველოს, დასავლურ პოლიტიკურ და ეკონომიკურ სტრუქტურებში ინტეგრაციას, რაც მათზე რუსული გავლენის შემცირების მთავარ წინაპირობად მიიჩნეოდა (komaxia 2017, 7-13; სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 13-16). ამერიკის ენერგეტიკის მდივანმა, ბილ რიჩარდსონმა, 1998 წელს პირდაპირ განაცხადა, რომ ეს პოლიტიკა ამერიკის ენერგეტიკულ უსაფრთხოებას ემსახურებოდა, რომელიც ნავთობისა და გაზის წყაროების მსოფლიო დონეზე დივერსიფიკაციას გულისხმობდა. მისი თქმით, ვაშინგტონის მიზანი იყო ამ ქვეყნების დასავლეთისკენ შემობრუნება, რათა ისინი დასავლურ კომერციულ და პოლიტიკურ ინტერესებზე დაყრდნობილიყვნენ (Shaffer 2005, 2-3). შესაბამისად, ბაქო-სუფსის პროექტი დიდი გეოპოლიტიკური სტრატეგიის ნაწილს წარმოადგენდა და არა უბრალოდ კომერციულ საწარმოს, რომელიც რეგიონის მომავალ ორიენტაციას განსაზღვრავდა.

შედეგად, ბაქო-ნოვოროსიისკისა და ბაქო-სუფსის მილსადენების შედარება ნათლად აჩვენებს ორ რადიკალურად განსხვავებულ ხედვას რეგიონის მომავალზე. ბაქო-ნოვოროსიისკი განასახიერებდა რუსეთის სურვილს, შეენარჩუნებინა პოსტსაბჭოთა სივრცეზე კონტროლი და ემართა ენერგეტიკული ნაკადები, რაც მას საშუალებას მისცემდა, გავლენა მოეხდინა როგორც მწარმოებელ, ისე მომხმარებელ ქვეყნებზე. ეს იყო ეკონომიკურად იაფი, მაგრამ პოლიტიკურად ძვირი გზა, რომელიც აზერბაიჯანს კვლავ რუსეთის ორბიტაზე ტოვებდა. ხოლო ბაქო-სუფსა წარმოადგენდა პოლიტიკურ ინვესტიციას დამოუკიდებლობაში. ეს მარშრუტი, თუნდაც თავისი შეზღუდული სიმძლავრითა და ლოგისტიკური გამოწვევებით, იყო პირველი პრაქტიკული ნაბიჯი რუსული მონოპოლიისგან თავის დასაღწევად და დასავლეთთან დასაახლოებლად. ამ ორ ადრეულ მილსადენს შორის არჩევანი მხოლოდ ეკონომიკური გათვლების შედეგი არ ყოფილა; ეს იყო ცივილიზაციური არჩევანი, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა შემდგომ, უფრო მასშტაბურ პროექტს - ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანს და სამხრეთ კავკასიის, როგორც აღმოსავლეთ-დასავლეთის სტრატეგიული დერეფნის, ჩამოყალიბებას.

ამ პროექტების მიერ ჩაყრილმა საფუძველმა სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფნის განვითარების შემდგომი ეტაპი განაპირობა, რომელიც „სამხრეთის გაზის დერეფნის“ სახელითაა ცნობილი. ეს პროექტი, რომელიც სამხრეთ კავკასიის მილსადენის გაფართოებას (SCPX), ტრანსანატოლიურ (TANAP) და ტრანსადრიატიკულ (TAP) მილსადენებს აერთიანებს, ისტორიაში პირველად უზრუნველყოფს კასპიური, კერძოდ, აზერბაიჯანული ბუნებრივი აირის პირდაპირ ევროპულ ბაზრებზე მიწოდებას, რითაც ძირს უთხრის რუსეთის მონოპოლიას (komaxia 2017, 9-10; სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 14-15). ამ პროცესში საქართველოს, როგორც მთავარი სატრანზიტო ქვეყნის, როლი კიდევ უფრო გაიზარდა. სატრანზიტო მოსაკრებლებიდან მიღებული პირდაპირი ეკონომიკური სარგებლისა და ადგილობრივი მოსახლეობის დასაქმების გარდა, ქვეყანამ გადამწყვეტი სარგებელი მიიღო ენერგოდამოუკიდებლობის კუთხით. 2007 წლიდან, მას შემდეგ, რაც საქართველომ, როგორც სატრანზიტო ქვეყანამ, მიიღო უფლება, შეღავათიან ფასად შეეძინა გატარებული გაზის 5%, პრაქტიკულად დასრულდა მისი სრული დამოკიდებულება რუსულ ენერგომატარებლებზე, რამაც ქვეყნის პოლიტიკური წონა საგრძნობლად გაზარდა (komaxia 2017, 10). თუმცა დერეფნის განვითარებას თან სდევს მუდმივი რისკები, რომელთა მთავარი წყარო კვლავ რუსეთია. კრემლი განაგრძობს რეგიონში „გაყინული კონფლიქტების“ გამოყენებას პოლიტიკური ბერკეტის სახით, რაც პირდაპირ საფრთხეს უქმნის ენერგეტიკულ ინფრასტრუქტურას და ზოგადად, სატრანზიტო ქვეყნების სტაბილურობას (Bhaduli 2021, 2-5). 2008 წლის ომი და 2015 წელს მილსადენის მონაკვეთის ფაქტობრივი ოკუპაცია ამ სტრატეგიის ნათელი მაგალითებია (Labardini 2021, 6-8). შესაბამისად, საქართველოს თანამედროვე გეოპოლიტიკური როლი ორმაგია: ქვეყანა აღმოსავლეთ-დასავლეთის დამაკავშირებელი შეუცვლელი რგოლი და დასავლეთის სტრატეგიული პარტნიორია, თუმცა, ამავდროულად, მუდმივი რუსული ზეწოლის ობიექტია, რომლის სტაბილურობაზეც პირდაპირ არის დამოკიდებული ენერგეტიკული დერეფნის უსაფრთხო და გრძელვადიანი ფუნქციონირება.

ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის (ბთჯ) ნავთობსადენის პროექტი არასდროს ყოფილა მხოლოდ კომერციული წამოწყება. ცივი ომის შემდგომ პერიოდში გაჩენილი ეს იდეა, რომელიც კასპიის ზღვის ენერგორესურსების დასავლეთის ბაზრებზე ტრანსპორტირებას ითვალისწინებდა, თავიდანვე გეოპოლიტიკური ქვეტექსტით იყო დატვირთული. ბევრი ექსპერტი და პოლიტიკოსი მას თავდაპირველად არარეალისტურად და ეკონომიკურად გაუმართლებლად მიიჩნევდა, თუმცა, როგორც დრომ აჩვენა, სწორედ პოლიტიკური ნება და სტრატეგიული ინტერესები გახდა მისი განხორციელების მთავარი მამოძრავებელი ძალა (Shaffer 2005, 1). პროექტის ირგვლივ გაჩაღებული პოლიტიკური დებატები და ლობირება იმდენად ინტენსიური იყო, რომ ის კასპიის რეგიონში ახალი გეოპოლიტიკური წესრიგის ჩამოყალიბების სიმბოლოდ იქცა (Shaffer 2005, 1-2).

პროექტის მთავარი გეოპოლიტიკური მიზანი სამხრეთ კავკასიისა და ცენტრალური აზიის პოსტსაბჭოთა ქვეყნების რუსეთის გავლენისგან გათავისუფლება და მათი დასავლურ სტრუქტურებთან დაახლოება იყო. ამერიკის შეერთებული შტატები, რომელიც პროექტის ყველაზე აქტიური პოლიტიკური მხარდამჭერი გახლდათ, მიზნად ისახავდა რეგიონიდან რუსეთისა და ირანის გამოთიშვას, რათა მათი გავლენა ახლად დამოუკიდებელ ქვეყნებზე, როგორიცაა აზერბაიჯანი და საქართველო, შემცირებულიყო (komaxia 2017, 7). 1998 წელს აშშ-ის ენერგეტიკის მდივანმა ბილ რიჩარდსონმა პირდაპირ განაცხადა, რომ პოლიტიკის მიზანი იყო ამ ქვეყნების დასავლეთისკენ შემობრუნება და მათი დასავლურ კომერციულ და პოლიტიკურ ინტერესებზე დამოკიდებულების უზრუნველყოფა (Shaffer 2005, 2). აშშ-ის სტრატეგია, რომელიც „მრავალმხრივი მილსადენების“ პოლიტიკის სახელით არის ცნობილი, რამდენიმე მიზანს ემსახურებოდა: კასპიის რეგიონის ქვეყნების სუვერენიტეტის განმტკიცებას, მათ შორის და თურქეთთან ეკონომიკური თანამშრომლობის ხელშეწყობას, ენერგორესურსების დივერსიფიკაციასა და ამერიკული ინვესტიციების მხარდაჭერას (Tsereteli 2008, 68). ამგვარად, ბთჯ-ს მშენებლობა რეგიონში აშშ-ის გეოსტრატეგიული მიზნების განხორციელების პირდაპირი ინსტრუმენტი იყო (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია 2023, 15).

პროექტის მონაწილე რეგიონულ ქვეყნებსაც საკუთარი, მკაფიოდ ჩამოყალიბებული ინტერესები ამოძრავებდათ. თურქეთისთვის ბთჯ წარმოადგენდა შესაძლებლობას, გამხდარიყო მთავარი ენერგეტიკული კვანძი, რომელიც კასპიისა და ცენტრალური აზიის რესურსებს ევროპას დაუკავშირებდა, რაც მის სტრატეგიულ როლს დასავლეთისთვის, განსაკუთრებით კი ევროკავშირისთვის, გააძლიერებდა (Karaosmanoglu 2000, 8). ამასთან, ანკარისთვის არსებითი იყო ეკოლოგიური პრობლემის მოგვარება, რომელიც ბოსფორის სრუტეში ნავთობის ტანკერების ინტენსიურ მოძრაობას უკავშირდებოდა, რადგან ეს პირდაპირ საფრთხეს უქმნიდა მრავალმილიონიან სტამბოლს (komaxia 2017, 7; Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 41). აზერბაიჯანისა და საქართველოსთვის კი პროექტი სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობისა და უსაფრთხოების განმტკიცების გარანტიას წარმოადგენდა. მათთვის ეს იყო გზა, შეემცირებინათ დამოკიდებულება რუსეთსა და ირანზე და დაემყარებინათ მტკიცე სტრატეგიული კავშირები დასავლეთთან (Shaffer 2005, 2-3). აღსანიშნავია, რომ საქართველოს მთავრობა იმდენად იყო დაინტერესებული პროექტის განხორციელებით, რომ აზერბაიჯანსა და საერთაშორისო ნავთობკომპანიებს დაბალი სატრანზიტო ტარიფებიც კი შესთავაზა, რათა ბთჯ კომერციულად მიმზიდველი გამხდარიყო (Shaffer 2005, 2). სატრანზიტო მოსაკრებლიდან მიღებული შემოსავალი, რომელიც, მაგალითად, საქართველოსთვის 20 წლის განმავლობაში დაახლოებით 508 მილიონ დოლარად შეფასდა, საგრძნობი იყო, მაგრამ მთავარ მოტივაციას მაინც პოლიტიკური და უსაფრთხოების მიზნები წარმოადგენდა (Shaffer 2005, 2).

ბთჯ-ს მარშრუტის შერჩევა რთული გეოპოლიტიკური და ეკონომიკური დებატების ფონზე მიმდინარეობდა. განხილული სამი ძირითადი ვარიანტიდან - რუსეთის, ირანისა და საქართველო-თურქეთის მარშრუტებიდან - წმინდა ეკონომიკური გათვლებით, ყველაზე იაფი რუსეთის გზა იყო, რომელსაც უკვე არსებული ვრცელი ინფრასტრუქტურა გააჩნდა (komaxia 2017, 7). ირანის ვარიანტი მეორე ადგილზე იდგა, ხოლო საქართველო-თურქეთის მარშრუტი ყველაზე ძვირადღირებულ ალტერნატივად ითვლებოდა (komaxia 2017, 7). თუმცა, გადაწყვეტილების მიღებისას პოლიტიკურმა ფაქტორებმა ეკონომიკური მოსაზრებები გადაწონა (Karaosmanoglu 2000, 8). რუსეთის მარშრუტი დასავლეთისთვის მიუღებელი იყო, რადგან ეს მოსკოვს ენერგომომარაგებაზე ზედმეტი კონტროლის ბერკეტებს მისცემდა და მიწოდების უსაფრთხოებას სერიოზულ რისკს შეუქმნიდა (komaxia 2017, 7). ირანის ვარიანტი კი აშშ-ირანის დაძაბული ურთიერთობებისა და ვაშინგტონის შეკავების პოლიტიკის გამო თავიდანვე გამოირიცხა (komaxia 2017, 7; Karaosmanoglu 2000, 8). აზერბაიჯანიც თავს არიდებდა ისეთ ძლიერ და არაპროგნოზირებად მეზობელზე დამოკიდებულებას, როგორიც ირანია, რომელთანაც ბაქოს ისედაც რთული ურთიერთობები ჰქონდა (Shaffer 2005, 3). შედეგად, მიუხედავად მაღალი ღირებულებისა, საქართველო-თურქეთის მარშრუტი ერთადერთ მისაღებ გეოპოლიტიკურ ალტერნატივადღა დარჩა.

პროექტის განხორციელებას თავიდანვე სერიოზული წინააღმდეგობა შეხვდა. რუსეთი ნებისმიერ მილსადენს, რომელიც მის ტერიტორიას გვერდს აუვლიდა, საკუთარი ეროვნული უსაფრთხოებისა და ეკონომიკური ინტერესების პირდაპირ საფრთხედ აღიქვამდა (komaxia 2017, 7; Pataraia 2015, 2). კრემლი აქტიურად ცდილობდა, დაერწმუნებინა დასავლეთი, რომ სამხრეთ კავკასია არასტაბილური რეგიონი იყო და ვერ შეძლებდა ენერგორესურსების უსაფრთხო ტრანზიტს (Pataraia 2015, 2). 2002 წელს მოსკოვი ამტკიცებდა, რომ ბთჯ კომერციულად წამგებიანი იქნებოდა, რადგან აზერბაიჯანს მილსადენის შესავსებად საკმარისი ნავთობი არ გააჩნდა, და პროექტის რეალურ მიზნად „რუსეთის რეგიონიდან გაძევებას“ ასახელებდა (komaxia 2017, 7). წინააღმდეგობა იყო პროექტის მონაწილე დასავლური ნავთობკომპანიების მხრიდანაც, რომლებიც პროექტის მაღალი ღირებულებისა და 1990-იანი წლების ბოლოს ნავთობზე დაბალი ფასების გამო სკეპტიკურად იყვნენ განწყობილნი (komaxia 2017, 8; Karaosmanoglu 2000, 6). კლინტონის ადმინისტრაციის პერიოდში, თეთრ სახლში გამართულ ერთ-ერთ შეხვედრაზე, კომპანიებმა პროექტში მონაწილეობაზე უარიც კი განაცხადეს და ალტერნატივად ბაქო-სუფსის არსებული მილსადენის გაფართოებას განიხილავდნენ (komaxia 2017, 8).

გარდამტეხი მომენტი 1999 წელს დადგა, როდესაც რამდენიმე მოვლენამ პროექტის ბედი საბოლოოდ შეცვალა. პირველი, ეს იყო კომპანია „BP“-ის გაერთიანება ამერიკულ „Amoco“-სთან, რის შედეგადაც ახლადშექმნილმა გიგანტმა პროექტს აქტიური მხარდაჭერა გამოუცხადა და მასში წამყვანი როლის შესრულება დაიწყო (komaxia 2017, 8). მეორე და, შესაძლოა, ყველაზე გადამწყვეტი ფაქტორი, 1999 წლის ივლისში კასპიის ზღვის აზერბაიჯანულ სექტორში შაჰ-დენიზის გიგანტური გაზის საბადოს აღმოჩენა იყო (Shaffer 2005, 3). ამ აღმოჩენამ კომერციულად სიცოცხლისუნარიანი გახადა ბთჯ-ს პარალელურად სამხრეთ კავკასიის გაზსადენის (ბაქო-თბილისი-ერზრუმის) მშენებლობა, რაც საგრძნობლად ამცირებდა ბთჯ-ს ინფრასტრუქტურის დამატებით ხარჯებს და მთლიან პროექტს ეკონომიკურად მიმზიდველს ხდიდა (Shaffer 2005, 3). აგრეთვე, თურქეთი, რომელიც შაჰ-დენიზის გაზის მთავარი მყიდველი უნდა გამხდარიყო, კიდევ უფრო მეტად დაინტერესდა მთლიანი ენერგეტიკული დერეფნის განვითარებით (Shaffer 2005, 3). საბოლოოდ, ვაშინგტონის აქტიური დიპლომატიური ძალისხმევის, ანკარის გარანტიებისა (რომელიც მზად იყო დაეფარა მშენებლობის ხარჯების 1,4 მილიარდ დოლარზე მეტი ნაწილი) და ახალი კომერციული რეალობის პირობებში, პროექტმა მწვანე შუქი მიიღო (Karaosmanoglu 2000, 8).

მილსადენის მშენებლობას საფუძველი 2002 წლის სექტემბერში, ბაქოს მახლობლად, სანგაჩალის ტერმინალზე ჩაეყარა, ხოლო მისი ინაუგურაცია 2006 წლის ივლისში თურქეთის პორტ ჯეიჰანში გაიმართა (komaxia 2017, 8). 1768 კილომეტრი სიგრძის მილსადენის ექსპლუატაციაში შესვლამ, რომლის გამტარუნარიანობაც დღეში 1 მილიონ ბარელს შეადგენს, რეგიონის გეოპოლიტიკური რუკა სამუდამოდ შეცვალა (Shaffer 2005, 1; komaxia 2017, 8). ამ პროექტმა შექმნა მყარი „ჰორიზონტალური ღერძი“, რომელმაც აზერბაიჯანი, საქართველო და თურქეთი ერთმანეთთან და, შესაბამისად, დასავლეთთან (აშშ-სა და ევროკავშირთან) დააკავშირა (Ditrych 2011, 5). ამით ჩამოყალიბდა სტრატეგიული პარტნიორობა, რომელიც საერთო ეკონომიკურ და უსაფრთხოების ინტერესებს ეფუძნება და რეგიონში რუსული გავლენის საპირწონეს წარმოადგენს. საქართველოსა და აზერბაიჯანისთვის მილსადენების არსებობამ მათი სუვერენიტეტისა და ენერგოდამოუკიდებლობის ხარისხი მკვეთრად გაზარდა. კერძოდ, 2007 წლიდან პრაქტიკულად დასრულდა საქართველოს დამოკიდებულება რუსულ ბუნებრივ აირზე (komaxia 2017, 10; სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია 2023, 15). პროექტის წყალობით, საქართველომ და აზერბაიჯანმა შეძლეს დასავლეთთან თანამშრომლობის გაღრმავება და საკუთარი სატრანზიტო პოტენციალის რეალიზება, რაც ევროპის ენერგეტიკული უსაფრთხოების სისტემის ერთ-ერთ მთავარ ნაწილად იქცა (Pataraia 2015, 4).

ბთჯ-ს პროექტმა საფუძველი ჩაუყარა „სამხრეთის გაზის დერეფნის“ განვითარებას, რომელიც ევროკავშირის ენერგეტიკული უსაფრთხოების პოლიტიკის ქვაკუთხედად იქცა, განსაკუთრებით 2006 და 2009 წლების რუსეთ-უკრაინის გაზის კრიზისების შემდეგ (Pataraia 2015, 5-6). ბაქო-თბილისი-ერზრუმის გაზსადენის წარმატებულმა ფუნქციონირებამ, რომელიც ბთჯ-ს მარშრუტს მიუყვება, გზა გაუხსნა უფრო მასშტაბურ პროექტებს, როგორიცაა ტრანსანატოლიური (TANAP) და ტრანსადრიატიკული (TAP) მილსადენები (komaxia 2017, 9). ეს ინფრასტრუქტურა უზრუნველყოფს აზერბაიჯანული გაზის პირდაპირ ტრანსპორტირებას ევროპის ბაზარზე (იტალიამდე), თურქეთისა და საბერძნეთის გავლით, რითაც ხელს უწყობს ევროპის ენერგომომარაგების დივერსიფიკაციას და რუსეთზე დამოკიდებულების შემცირებას (komaxia 2017, 9, 17). მიუხედავად იმისა, რომ აზერბაიჯანული გაზის წილი ევროპის მთლიან მოხმარებაში ჯერჯერობით მოკრძალებულია, სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფანი დასავლეთისთვის სტრატეგიულ მნიშვნელობას ინარჩუნებს, როგორც რუსული მონოპოლიის ალტერნატივა (komaxia 2017, 17; Asatryan 2015, 23). ამრიგად, ბთჯ იყო პირველი და საკვანძო ნაბიჯი იმ ინფრასტრუქტურული ქსელის შექმნაში, რომელიც დღეს ევროპის ენერგეტიკული უსაფრთხოების ერთ-ერთ საყრდენს წარმოადგენს.

სამხრეთის ენერგოდერეფნის შემდგომი განვითარების პერსპექტივები დიდწილად დამოკიდებულია როგორც რესურსების ბაზის გაფართოებაზე, ისე გეოპოლიტიკურ ფაქტორებზე. ამჟამად დერეფნის ფუნქციონირება ძირითადად აზერბაიჯანულ რესურსებს, კერძოდ კი, შაჰ-დენიზის საბადოს ეფუძნება (komaxia 2017, 12). მიუხედავად იმისა, რომ ცენტრალური აზიიდან, კერძოდ, თურქმენეთიდან, დამატებითი გაზის მოცულობების ტრანსკასპიური მილსადენით მოზიდვის იდეა არსებობს, მის განხორციელებას ხელს უშლის როგორც კასპიის ზღვის გაურკვეველი სამართლებრივი სტატუსი, ასევე რუსეთის აქტიური წინააღმდეგობა, რომელიც ნებისმიერ ასეთ პროექტს საკუთარი ინტერესებისთვის საფრთხედ განიხილავს (Pataraia 2015, 2). ამასთან, დერეფანი მუდმივი უსაფრთხოების რისკების ქვეშ იმყოფება. რუსეთი მუდმივად ცდილობს, წარმოაჩინოს სამხრეთ კავკასია არასტაბილურ რეგიონად, რომელიც ვერ უზრუნველყოფს ენერგორესურსების უსაფრთხო ტრანზიტს (Pataraia 2015, 2). ამ სტრატეგიის ნაწილია რეგიონში არსებული კონფლიქტების, მათ შორის მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტისა და საქართველოს ტერიტორიების ოკუპაციის, საკუთარი მიზნებისთვის გამოყენება (Pataraia 2015, 2). ინფრასტრუქტურის ფიზიკური უსაფრთხოების მოწყვლადობა ნათლად გამოჩნდა 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის დროს, როდესაც მილსადენების ფუნქციონირება დროებით შეჩერდა, ასევე თურქეთის ტერიტორიაზე მომხდარი აფეთქებებისა და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიების სიახლოვეს ე.წ. „საზღვრის“ გადმოწევის მცდელობების ფონზე, რაც პირდაპირ საფრთხეს უქმნის დერეფნის მდგრადობას (komaxia 2017, 19; Pataraia 2015, 2).

ამ რთულ გეოპოლიტიკურ ვითარებაში, საქართველოს, როგორც მთავარი სატრანზიტო ქვეყნის როლს, თანამედროვე პროცესებში კიდევ უფრო დიდი დატვირთვა აქვს. ენერგოდერეფანმა საქართველოს საერთაშორისო პოლიტიკური წონაც შესძინა და გადამწყვეტი გავლენაც მოახდინა მის ენერგოდამოუკიდებლობაზე, რის შედეგადაც 2007 წლიდან პრაქტიკულად დასრულდა ქვეყნის დამოკიდებულება რუსულ ბუნებრივ აირზე (komaxia 2017, 10). სატრანზიტო მოსაკრებლის გარდა, ქვეყანა საგრძნობ ეკონომიკურ სარგებელს იღებს მასშტაბური ინვესტიციებით (მაგალითად, სამხრეთ კავკასიის მილსადენის გაფართოების პროექტის ფარგლებში განხორციელებული 2 მილიარდი დოლარის ინვესტიცია), ადგილობრივი კომპანიების ჩართულობითა და ათასობით სამუშაო ადგილის შექმნით (komaxia 2017, 10-11). ეს როლი ამყარებს საქართველოს სტრატეგიულ კავშირს დასავლეთთან და ხელს უწყობს მის ინტეგრაციას ევროპულ სტრუქტურებში, რისი დასტურიცაა ევროკავშირთან ასოცირების ხელშეკრულება და ენერგეტიკულ გაერთიანებაში გაწევრიანებისკენ სწრაფვა (Pataraia 2015, 6). შესაბამისად, საქართველოსთვის სატრანზიტო ფუნქციის შენარჩუნება და განვითარება მისი უსაფრთხოებისა და სუვერენიტეტის განმტკიცების გადამწყვეტი ფაქტორია, რაც მჭიდროდ არის დამოკიდებული დასავლელი პარტნიორების, კერძოდ აშშ-ისა და ევროკავშირის, მტკიცე პოლიტიკურ მხარდაჭერაზე (Pataraia 2015, 4).

ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ნავთობსადენი გაცილებით მეტია, ვიდრე ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურა. ეს პროექტი იქცა კატალიზატორად, რომელმაც სამხრეთ კავკასიაში გეოპოლიტიკური ძალთა ბალანსი შეცვალა, შეასუსტა რეგიონის პოსტსაბჭოთა დამოკიდებულება რუსეთზე და მყარად დააკავშირა აზერბაიჯანი და საქართველო დასავლურ სამყაროსთან. მან დაამტკიცა, რომ პოლიტიკურ ნებას და სტრატეგიულ ხედვას შეუძლია ეკონომიკური სირთულეებისა და გეოგრაფიული ბარიერების დაძლევა. ბთჯ-ს წარმატებამ მონაწილე ქვეყნების ეკონომიკური სარგებელი და ენერგეტიკული უსაფრთხოებაც უზრუნველყო და ახალი სტრატეგიული რეალობაც შექმნა, სადაც სამხრეთ კავკასია მსოფლიო ენერგეტიკულ რუკაზე ერთ-ერთ მთავარ მოთამაშედ ჩამოყალიბდა.

სამხრეთის გაზის დერეფნის (SGC) იდეა და მისი განხორციელების პირველი ნაბიჯები პირდაპირ უკავშირდება სამხრეთ კავკასიის გაზსადენის (SCP) პროექტს, რომელიც შაჰ-დენიზის გაზის საბადოს პირველი ფაზის ათვისების შედეგად გახდა შესაძლებელი. ამ გაზსადენის ამუშავებამ გაზარდა საქართველოს ენერგეტიკული დამოუკიდებლობის ხარისხი და საფუძველი ჩაუყარა ევროპის ენერგეტიკული ბაზრის დივერსიფიკაციის გრძელვადიან სტრატეგიას, რომელიც საბოლოოდ სამხრეთის გაზის დერეფნის სახელით ჩამოყალიბდა. ამიტომ SCP-ის განხილვა სამხრეთის გაზის დერეფნისგან განცალკევებით შეუძლებელია, რადგან სწორედ ის წარმოადგენდა ამ მასშტაბური გეოპოლიტიკური პროექტის საწყის, ძირითად ნაწილს.

2006 წელს რუსეთ-საქართველოს შორის მომხდარმა „ენერგოომმა“, როდესაც რუსეთიდან გაზის მოწოდება შეიზღუდა და ქვეყანა ორკვირიანი კრიზისის წინაშე დადგა, ნათლად აჩვენა ერთი მომწოდებლისგან მომდინარე საფრთხეები (მუხიგულიშვილი 2015, 6). სწორედ ამ პერიოდში საქართველოსთვის სასიცოცხლოდ აუცილებელი გახდა ენერგომომარაგების წყაროების დივერსიფიკაცია. ამ ფონზე, სამხრეთ კავკასიის გაზსადენის (SCP) ამოქმედება, რომელიც ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის (BTC) ნავთობსადენის წარმატებულ მაგალითს ეფუძნებოდა, გადამწყვეტი ნაბიჯი აღმოჩნდა. პროექტის მშენებლობა 2006 წელს დაიწყო და მისი მთავარი მიზანი კასპიის ზღვაში, აზერბაიჯანის სექტორში მდებარე შაჰ-დენიზის საბადოდან ბუნებრივი აირის მოპოვება და მისი ტრანსპორტირება იყო (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 14). ეს მილსადენი, რომელსაც ასევე ბაქო-თბილისი-ერზრუმის გაზსადენად მოიხსენიებენ, საქართველოსა და თურქეთისთვის გაზის მიწოდებას ისახავდა მიზნად, ხოლო გრძელვადიან პერსპექტივაში ევროპის ბაზარზე გასვლასაც გულისხმობდა (Miniconi 2022, 7).

შაჰ-დენიზის საბადო, რომელიც ბაქოდან დაახლოებით 70 კილომეტრის დაშორებით მდებარეობს, სამხრეთის გაზის დერეფნის ერთადერთ რესურსულ წყაროს წარმოადგენს (Miniconi 2022, 7). პროექტის განვითარება ორ ძირითად ფაზად დაიყო: შაჰ-დენიზი 1 (SD1) და შაჰ-დენიზი 2 (SD2). სწორედ პირველი ფაზის ფარგლებში დაიწყო გაზის მოპოვება, რომლის წლიური წარმადობა თავდაპირველად 9 მილიარდ კუბურ მეტრს შეადგენდა, მოგვიანებით კი 11 მილიარდ კუბურ მეტრამდე გაიზარდა (komaxia 2017, 13; Miniconi 2022, 7). ამ მოცულობის გაზი სრულად უზრუნველყოფდა სამხრეთ კავკასიის მილსადენის საწყის დატვირთვას და შესაძლებლობას იძლეოდა, დაკმაყოფილებულიყო საქართველოსა და თურქეთის მოთხოვნები და დასავლეთისთვის ეჩვენებინა, რომ კასპიის რესურსები რეალურ და საიმედო ალტერნატივას წარმოადგენდა.

სამხრეთ კავკასიის გაზსადენის ტექნიკური პარამეტრები და მარშრუტი სტრატეგიულად იყო გათვლილი. მისი საერთო სიგრძე 692 კილომეტრია და მარშრუტი აზერბაიჯანში მდებარე სანგაჩალის ტერმინალიდან იწყება, კვეთს საქართველოს ტერიტორიას და თურქეთის ქალაქ ერზრუმში სრულდება, სადაც თურქეთის ეროვნულ გაზგამანაწილებელ ქსელს უერთდება (Miniconi 2022, 7). აღსანიშნავია, რომ SCP-ის ტრასა თითქმის მთლიანად მიუყვება ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ნავთობსადენის დერეფანს, რაც პროექტის განხორციელებას როგორც ტექნიკურად, ისე უსაფრთხოების თვალსაზრისით ამარტივებდა (Miniconi 2022, 7). გაზსადენის მართვაზე პასუხისმგებელია კონსორციუმი, რომელშიც რამდენიმე მსხვილი საერთაშორისო კომპანიაა გაერთიანებული. ამ კომპანიებს შორისაა BP (28.83%), TPAO (19%), SOCAR (16.67%), Petronas (15.5%), Lukoil (10%) და ირანული Naftiran Intertrade (10%), რაც პროექტის მიმართ მრავალი მხარის ინტერესსა და მის საერთაშორისო ხასიათს ადასტურებს (Miniconi 2022, 7).

საქართველოსთვის, როგორც სატრანზიტო ქვეყნისთვის, სამხრეთ კავკასიის მილსადენის პროექტს დიდი ეკონომიკური და პოლიტიკური სარგებელი მოჰქონდა. სატრანზიტო ხელშეკრულების თანახმად, საქართველო ტრანზიტის გადასახადის სახით იღებდა მილსადენში გატარებული გაზის მთლიანი მოცულობის 5%-ს. ასევე, ქვეყანას ეძლეოდა შესაძლებლობა, ყოველწლიურად დამატებით 0.5 მილიარდი კუბური მეტრი ბუნებრივი აირი შეეძინა შეღავათიან ფასად, რამაც საგრძნობლად შეამცირა დამოკიდებულება რუსულ გაზზე და იმპორტი გააიაფა (komaxia 2017, 12). 2007 წლიდან საქართველოს დამოკიდებულება რუსულ „ცისფერ საწვავზე“ მკვეთრად შემცირდა, რაც პირდაპირ იყო დაკავშირებული აზერბაიჯანიდან შედარებით იაფი გაზის მიღებასთან (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 15).

მიუხედავად იმისა, რომ SCP თავდაპირველად რეგიონული მასშტაბის პროექტად მოიაზრებოდა, მისი გეოპოლიტიკური მნიშვნელობა მალევე გასცდა სამხრეთ კავკასიის ფარგლებს. რუსეთ-უკრაინის 2006 და 2009 წლების „ენერგოომებმა“, რომლებმაც ევროპაში რუსული გაზის მიწოდებას საფრთხე შეუქმნა, ევროკავშირში ალტერნატიული მარშრუტების ძიების პროცესი დააჩქარა (komaxia 2017, 13). ამ ფონზე, 2008 წელს ევროკომისიამ ოფიციალურად წამოიწყო ინიციატივა, რომელიც „სამხრეთის გაზის დერეფნის“ სახელითაა ცნობილი. ეს ტერმინი პირველად სწორედ ევროკომისიის დოკუმენტში „მეორე სტრატეგიული ენერგეტიკული მიმოხილვა - ევროკავშირის ენერგეტიკული უსაფრთხოებისა და სოლიდარობის სამოქმედო გეგმა“ გაჩნდა (Miniconi 2022, 6; Sartori 2011, 9). ინიციატივის მიზანი იყო კასპიის ზღვისა და ახლო აღმოსავლეთის რესურსებზე პირდაპირი წვდომის უზრუნველყოფა ევროპულ ბაზარზე, რუსეთის გვერდის ავლით.

სწორედ ამ სტრატეგიის ფარგლებში, სამხრეთ კავკასიის მილსადენი უკვე მხოლოდ საქართველოსა და თურქეთის მომამარაგებელ ხაზად კი აღარ, არამედ უფრო დიდი სისტემის, სამხრეთის გაზის დერეფნის, საწყის და აუცილებელ ნაწილად განიხილებოდა. SGC-ის სტრუქტურა სამი ძირითადი, ერთმანეთთან დაკავშირებული მილსადენისგან შედგება: პირველია თავად სამხრეთ კავკასიის მილსადენის გაფართოება (SCPx), მეორე - ტრანსანატოლიური მილსადენი (TANAP), რომელიც თურქეთის ტერიტორიას კვეთს, და მესამე - ტრანსადრიატიკული მილსადენი (TAP), რომელიც თურქეთიდან საბერძნეთის, ალბანეთისა და ადრიატიკის ზღვის გავლით იტალიამდე აღწევს (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 14). ამგვარად, SCP იქცა იმ საფუძვლად, რომელსაც შემდგომში მთელი დერეფანი დაეშენა.

SCP-ის გაფართოების პროექტი (SCPx) შაჰ-დენიზის მეორე ფაზის (SD2) ათვისებასთან ერთად დაიგეგმა, რომელიც დამატებით 16 მილიარდი კუბური მეტრი გაზის მოპოვებას ითვალისწინებდა (komaxia 2017, 13). გაფართოება გულისხმობდა ახალი მილსადენების დამატებას აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე და ორი ახალი საკომპრესორო სადგურის მშენებლობას საქართველოში, რათა მილსადენის გამტარუნარიანობა წელიწადში 20-23 მილიარდ კუბურ მეტრამდე გაზრდილიყო (Gurbanov n.d., 188; Miniconi 2022, 7). ეს მასშტაბური სამუშაოები საქართველოს ეკონომიკისთვის დამატებით სარგებელს ნიშნავდა: პროექტის ფარგლებში დაახლოებით 2 მილიარდი დოლარის ინვესტიცია განხორციელდა, საიდანაც 400 მილიონი დოლარი ადგილობრივი კომპანიებისგან საქონლისა და მომსახურების შესყიდვას მოხმარდა, ხოლო მშენებლობის პიკურ ფაზაში 2000-მდე პირდაპირი სამუშაო ადგილი შეიქმნა (komaxia 2017, 12).

სამხრეთის გაზის დერეფნის განვითარების პერსპექტივები შაჰ-დენიზის რესურსებითა და არსებული ინფრასტრუქტურით არ შემოიფარგლება. აზერბაიჯანი ვარაუდობს, რომ მომავალში, შაჰ-დენიზის გარდა, სხვა ოფშორული საბადოების ათვისებით, 2025 წლისთვის გაზის მთლიანი წარმოება 40-45 მილიარდ კუბურ მეტრს მიაღწევს, რაც დერეფნის შემდგომი გაფართოების პოტენციალს ქმნის (komaxia 2017, 12). თუმცა, დერეფნის განვითარების ყველაზე ამბიციური და სტრატეგიული პერსპექტივა თურქმენული გაზის ტრანზიტს უკავშირდება. ტრანსკასპიური მილსადენის იდეა, რომელიც თურქმენულ რესურსებს სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფანს დაუკავშირებდა, წლებია განიხილება და მისი განხორციელება დერეფნის მნიშვნელობასა და გამტარუნარიანობას მკვეთრად გაზრდიდა (komaxia 2017, 12; აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2025, 231). მიუხედავად იმისა, რომ კასპიის ზღვის სამართლებრივი სტატუსის გაურკვევლობა, რუსეთისა და ირანის წინააღმდეგობა და თურქმენეთის მხრიდან ჩინეთის ბაზარზე ორიენტაცია ამ პროექტის განხორციელებას ართულებს, გრძელვადიან პერსპექტივაში, პოლიტიკური გარემოს ცვლილების პირობებში, მისი რეალიზაცია კვლავაც შესაძლებლად რჩება (komaxia 2017, 12-13).

მიუხედავად დიდი პოტენციალისა, პროექტის განვითარება და ფუნქციონირება არაერთ არსებით რისკთანაა დაკავშირებული. უსაფრთხოების კუთხით, მთავარ გამოწვევად რეგიონში არსებული „გაყინული“ და აქტიური კონფლიქტები რჩება. 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის დროს რუსულმა ავიაციამ ბომბები მილსადენების სიახლოვეს ჩამოყარა, რითაც ცხადი გახდა ინფრასტრუქტურის მოწყვლადობა პირდაპირი სამხედრო აგრესიის პირობებში (komaxia 2017, 14; Meister 2014, 4). ასევე, მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტის ზონა მილსადენებიდან სახიფათოდ მცირე მანძილითაა დაშორებული, ხოლო 2016 წლის აპრილის შეტაკებების დროს სომხური მხრიდან აზერბაიჯანის ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის სამიზნედ გამოყენების მუქარაც გაისმა (komaxia 2017, 15). ამას ემატება ტერორიზმის საფრთხე, განსაკუთრებით თურქეთის ტერიტორიაზე, სადაც 2015 წელს SCP-ის მონაკვეთზე აფეთქება მოხდა, რომელიც, სავარაუდოდ, ქურთთა მუშათა პარტიის მიერ იყო ორგანიზებული (komaxia 2017, 14; Khachatryan 2018, 7). ეკონომიკური რისკები კი უკავშირდება აზერბაიჯანული გაზის ფასის კონკურენტუნარიანობას, რადგან ოფშორული მოპოვებისა და გრძელ მანძილზე ტრანსპორტირების მაღალი ხარჯები მას სხვა მომწოდებლებთან შედარებით აძვირებს (komaxia 2017, 13).

პროექტის გეოპოლიტიკური მნიშვნელობა თავიდანვე ნათელი იყო. ამერიკის შეერთებული შტატების ადმინისტრაციამ, ჯერ კიდევ კლინტონის პრეზიდენტობის დროს, აქტიურად დაუჭირა მხარი რუსეთისა და ირანის გვერდის ავლით ენერგოდერეფნის შექმნას, რადგან ეს ასუსტებდა ამ ქვეყნების გავლენას რეგიონზე და აძლიერებდა პოსტსაბჭოთა ქვეყნების, კერძოდ, აზერბაიჯანისა და საქართველოს, სუვერენიტეტსა და ენერგოდამოუკიდებლობას (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 15; komaxia 2017, 18). აზერბაიჯანისთვის ეს იყო სტრატეგიული შესაძლებლობა, თავი დაეღწია რუსეთის სატრანზიტო მონოპოლიისგან და პირდაპირ გასულიყო ევროპულ ბაზარზე, რაც ქვეყნის ეკონომიკის მთავარ მამოძრავებელ ძალად იქცა (Meister 2014, 4).

საბოლოოდ, სამხრეთ კავკასიის გაზსადენი უბრალო ენერგეტიკულ ინფრასტრუქტურაზე მეტი აღმოჩნდა. ის იქცა პოლიტიკურ ინსტრუმენტად, რომელმაც შეცვალა სამხრეთ კავკასიის გეოპოლიტიკური ლანდშაფტი, დააკავშირა კასპიის რეგიონი ევროპასთან და საფუძველი ჩაუყარა სამხრეთის გაზის დერეფანს - პროექტს, რომელიც დღეს ევროპის ენერგეტიკული უსაფრთხოების ერთ-ერთ მთავარ საყრდენად ითვლება. SCP-ის წარმატებამ დაამტკიცა, რომ რთულ გეოპოლიტიკურ გარემოშიც შესაძლებელია მასშტაბური პროექტების განხორციელება, თუკი არსებობს მონაწილე მხარეების პოლიტიკური ნება და საერთო სტრატეგიული ინტერესები. ამ პროექტში მონაწილეობით საქართველომ ისტორიული შანსი გამოიყენა, განემტკიცებინა თავისი სატრანზიტო როლი და დაემკვიდრებინა ადგილი მსოფლიო ენერგეტიკულ რუკაზე. ქვეყნის, როგორც საიმედო პარტნიორის, ფუნქციაა დერეფნის უსაფრთხო მუშაობის უზრუნველყოფა და მისი სამომავლო გაფართოების ხელშეწყობა, რაც ზრდის მის სტრატეგიულ დანიშნულებას აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 14).

სამხრეთ კავკასიის ენერგეტიკული დერეფნის პროექტებს, კერძოდ ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანისა (BTC) და სამხრეთ კავკასიის მილსადენის (SCP) მსგავს ინიციატივებს, საქართველოს ეკონომიკისთვის სტრატეგიულთან ერთად პირდაპირი, გაზომვადი ფინანსური სარგებელიც მოაქვს. ამ პროექტების ეკონომიკური გავლენა განსაკუთრებით თვალსაჩინოა სამი ძირითადი მიმართულებით: სატრანზიტო მოსაკრებლებიდან მიღებული პირდაპირი საბიუჯეტო შემოსავლები, ქვეყანაში შემოსული პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების მოცულობა და დასაქმების ბაზარზე შექმნილი შესაძლებლობები. სწორედ ამ ეკონომიკური ეფექტების ანალიზი გვაძლევს საშუალებას, შევაფასოთ, თუ რა კონკრეტული სარგებელი მიიღო საქართველომ, როგორც სატრანზიტო ქვეყანამ, ამ გლობალური მნიშვნელობის ენერგეტიკულ პროექტებში მონაწილეობით (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 51).

საქართველოსთვის ენერგოპროექტების ერთ-ერთი ყველაზე პირდაპირი და ხელშესახები სარგებელი სატრანზიტო მოსაკრებლებიდან მიღებული შემოსავლებია. ჯერ კიდევ ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის პროექტის საწყის ეტაპზე, 2000-იანი წლების დასაწყისში ჩატარებული კვლევებით, საქართველოს ბიუჯეტისთვის მოსალოდნელი შემოსავლების დიაპაზონი 2005-დან 2024 წლამდე პერიოდში საგრძნობლად იყო შეფასებული (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 88). ეს მოლოდინები ეფუძნებოდა ნავთობის ტრანსპორტირების ტარიფების ზრდას, რომელიც საქართველოს ტერიტორიაზე ერთი ტონის გადაზიდვაზე 0,89-დან 1,86 აშშ დოლარამდე უნდა გაზრდილიყო (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 88). მაშინდელი პროგნოზით, 40-წლიან პერსპექტივაში საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტი ამ პროექტიდან ჯამურად 2,5 მილიარდი აშშ დოლარით უნდა შევსებულიყო, რაც საშუალოდ წლიურად 62,5 მილიონ დოლარს შეადგენდა (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 88). აღსანიშნავია, რომ უფრო ადრეულ დასავლეთის საექსპორტო მილსადენსაც (WREP) კი, 2005 წლამდე ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში, ყოველწლიურად 8 მილიონ დოლარზე მეტი შემოსავალი მოჰქონდა საქართველოსთვის სატრანზიტო მოსაკრებლის სახით (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 52).

მოგვიანებით, პიკური დატვირთვისას, საქართველოს შემოსავალი BTC-ის ტრანზიტიდან წლიურად 50-60 მილიონი დოლარით შეფასდა, რაც, მართალია, აბსოლუტურ ციფრებში თურქეთის შემოსავალზე ნაკლებია, თუმცა კილომეტრზე გათვლით საქართველო მეზობელ აზერბაიჯანსა და თურქეთზე დაახლოებით ორჯერ მეტ ანაზღაურებას იღებდა (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 52). ამასთან, საქართველოს ეკონომიკური სარგებელი მხოლოდ ნავთობსადენებით არ შემოიფარგლება, რადგან სამხრეთ კავკასიის გაზსადენის (SCP) შემთხვევაში, საქართველო ტრანზიტის საფასურის სახით ტრანსპორტირებული გაზის 5%-ს იღებს და, აგრეთვე, აქვს შესაძლებლობა, ყოველწლიურად დამატებით 0,5 მილიარდი კუბური მეტრი გაზი შეღავათიან ფასად შეიძინოს (komaxia 2017, 12; Miniconi 2022, 9). ეს შეთანხმება, რომელიც 2068 წლამდეა ძალაში, ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოებისთვისაც არსებით ფაქტორს წარმოადგენს (Miniconi 2022, 9). უფრო ზოგადი გათვლით, ყოველ მილიონ ტონა სატრანზიტო ტვირთზე ქვეყანა საშუალოდ 5 მილიონ დოლარს იღებს მოსაკრებლის სახით, რაც ამ დერეფნის პირდაპირ ფისკალურ ეფექტს ნათლად აჩვენებს (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 51).

სატრანზიტო შემოსავლებთან ერთად, ენერგეტიკული პროექტები საქართველოში პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების (FDI) უმსხვილეს წყაროდ იქცა, განსაკუთრებით მათი განხორციელების საწყის ეტაპზე. ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის ქართული მონაკვეთის მშენებლობისთვის თავდაპირველად 514,670 მილიონი აშშ დოლარის ოდენობის ინვესტიცია იყო ბიუჯეტირებული, რაც იმ დროისთვის ქვეყანაში მიმდინარე საინვესტიციო აქტივობებს შორის უპრეცედენტო მასშტაბს წარმოადგენდა (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 51, 88). ეს თანხა ნაწილდებოდა შემდეგნაირად: არანაკლებ 221 მილიონი დოლარი უშუალოდ სამშენებლო სამუშაოებზე, 120 მილიონი დოლარი მიწის მესაკუთრეთათვის კომპენსაციების გადასახდელად (მოსავლის ჩათვლით), 88 მილიონ დოლარზე მეტი მილების შესაძენად და 85 მილიონ დოლარზე მეტი სხვა კაპიტალურ დანახარჯებზე (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 88). 2002-2004 წლებში განხორციელებული ინვესტიციების მოცულობა, რომელიც 60 მილიონიდან 218 მილიონ დოლარამდე გაიზარდა, ნათლად აჩვენებს პროექტის ეკონომიკურ პულსს ჯერ კიდევ მის ამოქმედებამდე (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 88). ამ პირდაპირი ინვესტიციების გარდა, BTC-ის კომპანიამ დამატებითი ვალდებულებებიც აიღო, მათ შორის 2010 წლამდე საქართველოს ბიუჯეტისთვის 40 მილიონი დოლარის გრანტის გამოყოფა სოციალურ-ეკონომიკური განვითარებისთვის, ხოლო BP-მ, როგორც ოპერატორმა, ცალმხრივად გამოყო 10 მილიონი დოლარის გრანტი საგანმანათლებლო და ეკონომიკური პროგრამებისთვის (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 51-52).

ინვესტიციების ეს ტალღა არ შეჩერებულა და სამხრეთ კავკასიის მილსადენის გაფართოების პროექტის (SCPX) ფარგლებში საქართველოში დაახლოებით 2 მილიარდი აშშ დოლარის ღირებულების კაპიტალდაბანდება განხორციელდა (komaxia 2017, 12). აღსანიშნავია, რომ ამ კაპიტალდაბანდების დაახლოებით 20%, ანუ 400 მილიონი აშშ დოლარი, ადგილობრივი მომწოდებლებისგან საქონლისა და მომსახურების შესყიდვაზე დაიხარჯა, რამაც დამატებითი ბიძგი მისცა ადგილობრივ ეკონომიკას (komaxia 2017, 12). ასეთი მასშტაბური, თუმცა ერთჯერადი პროექტების გავლენა ქვეყნის საინვესტიციო სტატისტიკაზე აშკარად ჩანს. მაგალითად, 2014-2017 წლებში FDI-ის მაღალი მაჩვენებლები სწორედ თბილისი-სუფსის მილსადენსა და ბაქო-თბილისი-ყარსის რკინიგზაში განხორციელებულ მსხვილ ინვესტიციებს უკავშირდება (l Research 2020, 1). ეს ცხადყოფს საქართველოს პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების ნაკადების მგრძნობელობას მსგავსი დიდი, ინდივიდუალური პროექტების მიმართ. ენერგეტიკის სექტორის წილი მთლიან FDI-ში 2016-2019 წლებში 8,8%-დან 15,3%-მდე გაიზარდა, მაშინ როდესაც სატრანსპორტო სექტორის წილი, ბაქო-თბილისი-ყარსის რკინიგზის პროექტის დასრულების გამო, იმავე პერიოდში 34,9%-დან 5,6%-მდე შემცირდა (l Research 2020, 2). ეს დინამიკა ადასტურებს, რომ ენერგეტიკული დერეფნის პროექტები ქვეყნის საინვესტიციო ლანდშაფტის ერთ-ერთ მთავარ განმსაზღვრელ ფაქტორად რჩება.

ასევე გასათვალისწინებელია ინვესტიციების ხარისხობრივი მხარეც. ჯერ კიდევ 2000-იანი წლების ბოლოს ექსპერტები აღნიშნავდნენ, რომ დასავლური ქვეყნებიდან შემოსული ინვესტიციები, გარდა ფინანსური რესურსისა, ქვეყანაში მართვის მაღალ კულტურას, თანამედროვე ტექნოლოგიებს, გაზრდილ გამჭვირვალობასა და სამუშაო ადგილების უკეთეს ხარისხს ნერგავდა (Tsereteli 2008, 84). ეს თვისებრივი სარგებელი, რომელიც ადგილობრივი კადრების მომზადებასა და განათლებასაც მოიცავდა, არსებითად განასხვავებდა ამ პროექტებს სხვა, ნაკლები ტექნოლოგიური და მმართველობითი განვითარების მქონე ინვესტიციებისგან, რომლებიც ხშირად კორუფციულ რისკებთან იყო დაკავშირებული (Tsereteli 2008, 84). BTC და SCP პროექტების ფარგლებში დასაქმებულმა მუშაკებმა გაიარეს ტრენინგები და მიიღეს კვალიფიკაცია ჯანდაცვის, უსაფრთხოებისა და გარემოს დაცვის იმ სტანდარტების მიხედვით, რომლებიც თანამედროვე კომპანიებისთვისაა დამახასიათებელი და რომელთა დანერგვაც მანამდე საქართველოში ფართოდ არ ხდებოდა (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 52). ამგვარად, ენერგოდერეფანმა, ფინანსურ სარგებელთან ერთად, ქვეყანაში ადამიანური კაპიტალის განვითარებასა და თანამედროვე ბიზნესპრაქტიკის დამკვიდრებასაც შეუწყო ხელი.

ინვესტიციებისა და სატრანზიტო შემოსავლების გარდა, ენერგეტიკულმა პროექტებმა საგრძნობი, თუმცა მეტწილად დროებითი, გავლენა მოახდინეს დასაქმების ბაზარზეც. ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენის მშენებლობის ფაზაში საქართველოში 2,500 პირდაპირი სამუშაო ადგილი შეიქმნა, ხოლო საოპერაციო ფაზისთვის ეს რიცხვი 250-მდე შემცირდა (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 88). BTC და SCP პროექტების მშენებლობის პერიოდში კი, ჯამურად 6,000 ადამიანი დასაქმდა, რომელთაგან დაახლოებით 4,500 საქართველოს მოქალაქე იყო (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 52). მოგვიანებით, სამხრეთ კავკასიის მილსადენის გაფართოების პროექტის (SCPX) მშენებლობის პიკურ პერიოდში, დამატებით 2000-მდე პირდაპირი სამუშაო ადგილი შეიქმნა (komaxia 2017, 12). თუმცა, ხაზგასასმელია, რომ ეს სამუშაო ადგილები გრძელვადიანი ხასიათის არ იყო, რადგან მილსადენების ოპერირება კაპიტალტევადი და არა შრომატევადი პროცესია (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 51). მიუხედავად ამისა, მშენებლობის ფაზაში შექმნილმა დასაქმების შესაძლებლობებმა დადებითი გავლენა იქონია ადგილობრივ მოსახლეობაზე, განსაკუთრებით იმ რეგიონებში, სადაც მილსადენი გადიოდა.

პირდაპირი ეკონომიკური ეფექტების მიღმა, პროექტებს არაპირდაპირი, მულტიპლიკატორული გავლენაც ჰქონდა ქვეყნის ეკონომიკაზე. პროექტების საწყის ეტაპზე ეკონომიკური ეფექტის გაზომვა ორი ძირითადი ინდიკატორით ხდებოდა: მიკროეკონომიკურ დონეზე მაქსიმალური წმინდა მოგების ინდექსით, ხოლო მაკროეკონომიკურ დონეზე - საინვესტიციო დანახარჯების მულტიპლიკატორით (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 88). სწორედ მულტიპლიკატორი აჩვენებს პროექტის არაპირდაპირ ეფექტს. მაშინდელი კონსერვატიული შეფასებით, საქართველოსთვის ეს მაჩვენებელი, აზერბაიჯანის მსგავსად, 1.43-ს შეადგენდა, თუმცა სხვა კვლევები 1.5-დან 3-ზე ოდნავ მეტ დიაპაზონსაც კი უჩვენებდა (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 89). BTC მილსადენის მშენებლობის არაპირდაპირი ეფექტების სპეციალურმა შეფასებამ აჩვენა, რომ პროექტს შეეძლო უმუშევრობის დონე 33.3%-ით შეემცირებინა, ხოლო დასაქმების, თვითდასაქმების, შინამეურნეობების შემოსავლებისა და ხარჯების მაჩვენებლები, შესაბამისად, 7.3%-ით, 7.0%-ით, 7.1%-ით და 7.1%-ით გაეზარდა (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 89). ამავე პროგნოზით, მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ) ზრდა 6.6%-ს მიაღწევდა (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 89). ეს ციფრები, მართალია, 2000-იანი წლების დასაწყისის პროგნოზებს ეფუძნება, მაგრამ ნათლად მეტყველებს იმ უზარმაზარ მოლოდინებსა და პოტენციალზე, რომელიც ამ პროექტებს საქართველოს ეკონომიკის სტიმულირებისთვის გააჩნდა. ამას ემატებოდა სოციალური პროგრამებიც, როგორიცაა თემთა საინვესტიციო პროგრამა (CIP), რომელიც მილსადენის მახლობლად მდებარე 70-მდე სოფელში ახორციელებდა პროექტებს და მიზნად ისახავდა სოციალური ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესებასა და თემების შესაძლებლობების გაძლიერებას (Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 51, 88).

სტრატეგიული პერსპექტივები, რისკები და გეოპოლიტიკური როლი

ეკონომიკური სარგებლის პარალელურად, სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფანმა საქართველოსთვის საკვანძო გეოპოლიტიკური როლი განაპირობა. ეს პროექტები დასავლეთის, კერძოდ, აშშ-ის იმ სტრატეგიის ნაწილი იყო, რომელიც რუსეთისა და ირანის გვერდის ავლით კასპიის რესურსების ევროპისთვის მიწოდებას ისახავდა მიზნად (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 15). ამ პოლიტიკამ განამტკიცა საქართველოს, როგორც სატრანზიტო ქვეყნის, პოზიციები, შეამცირა მისი პოლიტიკური და ეკონომიკური დამოკიდებულება რუსეთზე და ევროპის ენერგეტიკული უსაფრთხოების უზრუნველყოფის პროცესში ჩართვით, ქვეყნის საგარეო პოლიტიკისთვის სტრატეგიულ უპირატესობად იქცა (komaxia 2017, 17; Miniconi 2022, 9). ამგვარად, საქართველომ დაიმკვიდრა ადგილი მსოფლიო პოლიტიკურ რუკაზე, როგორც ევროპისა და აზიის დამაკავშირებელმა სანდო პარტნიორმა (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 51).

მიუხედავად წარმატებისა, ენერგოდერეფნის ფუნქციონირება და განვითარება არაერთ რისკთან არის დაკავშირებული. უსაფრთხოების მთავარ გამოწვევად რჩება რუსეთის ფედერაციის აგრესიული პოლიტიკა, რაც 2008 წლის ომის დროს მილსადენების სიახლოვეს საჰაერო დარტყმებითა და ბაქო-სუფსის მილსადენის 1605-მეტრიანი მონაკვეთის ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მოქცევით გამოვლინდა (komaxia 2017, 14; Asatryan 2015, 19). საფრთხეს ქმნის ასევე რეგიონული არასტაბილურობა, კერძოდ მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტი, რომლის ესკალაციის შემთხვევაშიც მილსადენები შესაძლოა სამხედრო სამიზნედ იქცეს, და ტერორისტული აქტები, როგორიცაა მილსადენებზე მომხდარი აფეთქებები თურქეთის ტერიტორიაზე (komaxia 2017, 14-15; Pataraia 2015, 3). ეკონომიკურ რისკებს შორისაა აზერბაიჯანული გაზის მოცულობის საკითხი, რადგან დერეფნის შემდგომი გაფართოება ახალი საბადოების ათვისებაზეა დამოკიდებული (komaxia 2017, 13).

ამ გამოწვევების ფონზე, სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფნის განვითარების პერსპექტივები კვლავ აქტუალურია. „სამხრეთის გაზის დერეფნის“ შემდგომი ფაზები ითვალისწინებს სატრანზიტო მოცულობების ზრდას. გრძელვადიან პერსპექტივაში დერეფნის გაძლიერება შესაძლებელია თურქმენული გაზის ტრანსკასპიური მილსადენით ტრანსპორტირებით, რისკენაც წინგადადგმულ ნაბიჯად განიხილება აზერბაიჯანსა და თურქმენეთს შორის „დოსტლუკის“ საბადოს ერთობლივი დამუშავების შესახებ შეთანხმება (აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2025, 231; komaxia 2017, 12). გარდა ამისა, საქართველოს როლი, როგორც ენერგეტიკული ჰაბის, ახალ განზომილებას იძენს შავი ზღვის წყალქვეშა ელექტროგადამცემი კაბელის პროექტით, რომელიც სამხრეთ კავკასიიდან „მწვანე ენერგიის“ ევროკავშირში, კერძოდ რუმინეთში, ექსპორტს ისახავს მიზნად. ეს პროექტი ევროკავშირის ერთ-ერთ ფლაგმანურ ინიციატივას წარმოადგენს და საქართველოს სატრანზიტო ფუნქციას ენერგორესურსების დივერსიფიკაციის კუთხით კიდევ უფრო აძლიერებს (გვარამაძე 2009, 2; სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 51).

ევროკავშირის ენერგეტიკული უსაფრთხოების სტრატეგიის ერთ-ერთ ქვაკუთხედს სამხრეთის გაზის დერეფანი წარმოადგენს, რომლის მიზანიც ევროპისთვის გაზის მიწოდების წყაროების, მომწოდებლებისა და მარშრუტების დივერსიფიკაციაა (Khachatryan 2018, 2). ამ პროექტის დატვირთვა განსაკუთრებით 2006 და 2009 წლების რუსეთ-უკრაინის „გაზის ომების“ შემდეგ გამოიკვეთა, რომლებმაც ევროპის ქვეყნებში გაზის მიწოდების შეფერხება გამოიწვია და რუსულ ენერგორესურსებზე გადაჭარბებული დამოკიდებულების საფრთხეები ნათლად აჩვენა (Karagianni 2022, 3; Koranyi 2014, 2). სამხრეთის გაზის დერეფნის კონცეფციაც სწორედ ამ გამოწვევების საპასუხოდ შემუშავდა და ის ევროკავშირს კასპიისა და ახლო აღმოსავლეთის რესურსებთან პირდაპირი წვდომის შესაძლებლობას აძლევს, რითაც რუსეთის მონოპოლიურ პოზიციას ასუსტებს (Koranyi 2014, 3). ეს დერეფანი, ფაქტობრივად, ევროპისთვის მეოთხე მთავარ გაზის დერეფნად იქცა ნორვეგიის/ჩრდილოეთის ზღვის, ჩრდილოეთ აფრიკისა და რუსეთის მარშრუტების შემდეგ (Koranyi 2014, 3).

დერეფნის ცენტრალური და ყველაზე გრძელი ნაწილი ტრანს-ანატოლიური მილსადენია (TANAP), რომელიც 1814 კილომეტრზეა გადაჭიმული და აზერბაიჯანულ გაზს საქართველოს გავლით თურქეთის აღმოსავლეთ საზღვრიდან დასავლეთ საზღვრამდე ატარებს (Miniconi 2022, 9). პროექტი, რომლის მშენებლობაც დაახლოებით 11 მილიარდი დოლარი დაჯდა, 2018 წელს გაიხსნა და მისი ამჟამინდელი გამტარუნარიანობა წელიწადში 16 მილიარდ კუბურ მეტრს შეადგენს. ამ მოცულობიდან 6 მილიარდი კუბური მეტრი თურქეთის შიდა ბაზრისთვისაა განკუთვნილი, ხოლო დანარჩენი 10 მილიარდი კუბური მეტრი ევროპისკენ მიემართება (Miniconi 2022, 9; Tsereteli 2013, 26). პროექტში მთავარ როლს აზერბაიჯანის სახელმწიფო ნავთობკომპანია SOCAR-ი ასრულებს, რომელიც TANAP-ის კაპიტალის 51%-ს ფლობს. ეს აზერბაიჯანის სახელმწიფოს პირდაპირ ჩართულობასა და სტრატეგიულ ინტერესს უსვამს ხაზს, რაც ქვეყნის ეკონომიკური და პოლიტიკური უსაფრთხოებისთვის გადამწყვეტია (Miniconi 2022, 8). TANAP-ი თურქეთს რეგიონული ენერგეტიკული ჰაბის როლს უმტკიცებს და ამცირებს მის დამოკიდებულებას რუსულ და ირანულ გაზზე (Miniconi 2022, 9).

სამხრეთის გაზის დერეფნის ევროპული სექცია ტრანს-ადრიატიკული მილსადენია (TAP), რომელიც 2020 წლიდან ფუნქციონირებს. ეს მილსადენი TANAP-ს თურქეთ-საბერძნეთის საზღვარზე, მდინარე მარიცას სანაპიროზე უერთდება და აზერბაიჯანულ გაზს საბერძნეთისა და ალბანეთის გავლით იტალიამდე აწვდის (Miniconi 2022, 9-10). TAP-ის წლიური გამტარუნარიანობა 10 მილიარდი კუბური მეტრია, საიდანაც დაახლოებით 8 მილიარდი იტალიას მიეწოდება, ხოლო თითო მილიარდი კუბური მეტრი - საბერძნეთსა და ბულგარეთს (Miniconi 2022, 11). თავდაპირველად პროექტის სიმძლავრე 20 მილიარდ კუბურ მეტრამდე გაზრდის პერსპექტივით დაიგეგმა (Tsereteli 2013, 27). TAP-ის პროექტის განხორციელება არსებითი გეოპოლიტიკური გადაწყვეტილება იყო, რადგან მან კონკურენციაში ორი სხვა ამბიციური პროექტი - „ნაბუქო“ და „სამხრეთის ნაკადი“ - დაამარცხა (Miniconi 2022, 10).

„ნაბუქოს“ პროექტი, რომელსაც ევროკავშირი და აშშ უჭერდნენ მხარს, პოლიტიკურად მიმზიდველი იყო, რადგან ის თურქეთიდან ავსტრიამდე მილსადენის გაყვანას ითვალისწინებდა ბულგარეთის, რუმინეთისა და უნგრეთის გავლით. ეს მრავალი სატრანზიტო ქვეყნის ენერგოუსაფრთხოებას გააძლიერებდა, თუმცა პროექტი ეკონომიკურად წამგებიანი აღმოჩნდა. თითოეულ ქვეყანასთან ტარიფებსა და პირობებზე მოლაპარაკებების სირთულემ ინვესტორები დააფრთხო (Miniconi 2022, 10). „ნაბუქოს“ მთავარი კონკურენტი რუსული „სამხრეთის ნაკადი“ იყო, რომელსაც რუსული გაზი შავი ზღვის გავლით პირდაპირ ევროპისთვის უნდა მიეწოდებინა და უკრაინა, როგორც სატრანზიტო ქვეყანა, თამაშგარე მდგომარეობაში დაეტოვებინა (Meister 2014, 4). ეს პროექტი რუსეთმა 2014 წელს, ყირიმის ანექსიის გამო დაწესებული ევროპული სანქციების ფონზე, თავადვე გააუქმა (Miniconi 2022, 10). ამ კონკურენტული პროექტების წარუმატებლობამ გზა გაუხსნა TAP-სა და TANAP-ს, რომლებიც უფრო რეალისტურ და კომერციულად გამართლებულ ალტერნატივად იქცა (Meister 2014, 5).

მიუხედავად იმისა, რომ სამხრეთის გაზის დერეფნის საწყისი სიმძლავრე, 10 მილიარდი კუბური მეტრი წელიწადში, ევროკავშირის მთლიანი მოხმარების მხოლოდ 2%-ს შეადგენს და რუსეთიდან იმპორტირებული გაზის მოცულობას (მაგალითად, 158.5 მილიარდი კუბური მეტრი 2020 წელს) ვერ შეედრება, მისი სტრატეგიული დატვირთვა გაცილებით დიდია (Koranyi 2014, 3; Miniconi 2022, 12). პროექტი ევროპას რუსეთთან ენერგეტიკულ მოლაპარაკებებში ბერკეტს აძლევს. ისეთი ქვეყნებისთვის, როგორიცაა იტალია, საბერძნეთი და ბულგარეთი, რომლებიც ისტორიულად დიდად იყვნენ დამოკიდებული „გაზპრომზე“, აზერბაიჯანული გაზის ალტერნატიული წყარო უკეთესი კონტრაქტების დადების შესაძლებლობას ქმნის (Miniconi 2022, 11). მაგალითად, ბულგარეთი, რომელიც გაზის იმპორტის 80%-ს რუსეთიდან იღებდა, TAP-ის მეშვეობით წელიწადში 1 მილიარდ კუბურ მეტრ აზერბაიჯანულ გაზს იღებს, რაც მისი წლიური მოთხოვნის მესამედს ფარავს. ამან ბულგარეთს საშუალება მისცა, უფრო მყარად დამდგარიყო 2022 წელს, როდესაც „გაზპრომმა“ გაზის რუბლებში გადახდა მოითხოვა და უარის შემდეგ მიწოდება შეუწყვიტა (Miniconi 2022, 11).

2022 წელს უკრაინაში რუსეთის სრულმასშტაბიანმა შეჭრამ სამხრეთის გაზის დერეფნის დატვირთვა ახალ საფეხურზე აიყვანა. ევროკავშირი იძულებული გახდა, დაეჩქარებინა რუსულ ენერგორესურსებზე დამოკიდებულების შემცირების პროცესი, რამაც დერეფნის გაფართოების პერსპექტივები უფრო რეალური გახადა (Karagianni 2022, 3). 2022 წლის ივლისში ევროკომისიასა და აზერბაიჯანს შორის ხელი მოეწერა ურთიერთგაგების მემორანდუმს, რომელიც დერეფნის გამტარუნარიანობის გაორმაგებას ითვალისწინებს. გეგმის მიხედვით, 2027 წლისთვის ევროკავშირი აზერბაიჯანისგან წელიწადში სულ მცირე 20 მილიარდ კუბურ მეტრ გაზს მიიღებს. ამ შეთანხმების ფონზე, აზერბაიჯანმა უკვე დაიწყო მიწოდების გაზრდა: 2021 წლის 8.1 მილიარდი კუბური მეტრიდან 2022 წელს 12 მილიარდი კუბური მეტრის მიწოდება იყო მოსალოდნელი (Miniconi 2022, 12).

აზერბაიჯანის ოფიციალური პირების განცხადებით, ქვეყანას საკმარისი რეზერვები გააჩნია, რომ TANAP-ის სიმძლავრე 16-დან 31 მილიარდ კუბურ მეტრამდე, ხოლო TAP-ის სიმძლავრე 10-დან 20 მილიარდ კუბურ მეტრამდე გაზარდოს (Miniconi 2022, 12). თუმცა, ექსპერტულ წრეებში ამ ოპტიმიზმს სკეპტიციზმითაც უყურებენ. აზერბაიჯანის დამტკიცებული გაზის მარაგი 1.1 ტრილიონ კუბურ მეტრს შეადგენს, რაც მსოფლიო მარაგების მხოლოდ 0.6%-ია (Khachatryan 2018, 5). ზოგიერთი ანალიტიკოსის აზრით, ეს მოცულობა საკმარისი არ არის, რომ დერეფანი ევროპის ენერგეტიკულ რუკაზე მართლაც „თამაშის წესების შემცვლელად“ იქცეს. მათი შეფასებით, სამხრეთის გაზის დერეფანი სერიოზულ ფაქტორად მხოლოდ იმ შემთხვევაში შეიძლება ჩაითვალოს, თუ მას თურქმენული ან ირანული გაზი დაემატება (Meister 2014, 5).

თურქმენული გაზის ტრანსკასპიური მილსადენით დერეფანში ჩართვის იდეა დიდი ხანია არსებობს, თუმცა მისი განხორციელება რამდენიმე მიზეზით რთულდება. მთავარი დაბრკოლებებია კასპიის ზღვის გაურკვეველი სამართლებრივი სტატუსი, ასევე რუსეთისა და ირანის პოლიტიკური წინააღმდეგობა, რომლებიც რეგიონში კონკურენტი მილსადენების გამოჩენით დაინტერესებულნი არ არიან (komaxia 2017, 12; Meister 2014, 4). გარდა ამისა, თურქმენეთმა ბოლო წლებში თავისი საექსპორტო პოლიტიკა ძირითადად ჩინეთზე ააწყო, რაც დასავლეთის მიმართულებით გაზის ექსპორტის პერსპექტივას ამცირებს (komaxia 2017, 13). ამიტომ, მოკლევადიან პერსპექტივაში, თურქმენული გაზის დერეფანში ჩართვა ნაკლებად სავარაუდოა.

ამ პროექტების განხორციელებაში საქართველოს როლი საკვანძოა. თავისი გეოგრაფიული მდებარეობით, შავ და კასპიის ზღვებს შორის, საქართველო ბუნებრივ სატრანზიტო ღერძს წარმოადგენს აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით (Miniconi 2022, 8). აშშ-მა და ევროკავშირმა საქართველო თავიდანვე განიხილეს რუსეთის ალტერნატიულ სატრანზიტო მარშრუტად. ქვეყნის პროდასავლური ორიენტაცია და რუსეთისგან პოლიტიკური დამოუკიდებლობა სამხრეთის გაზის დერეფნის მსგავსი პროექტების განხორციელების წინაპირობა გახდა (Miniconi 2022, 8). ეს პროექტები, ამავდროულად, აძლიერებს საქართველოს კავშირებს ევროკავშირისა და ნატოს წევრ ქვეყნებთან, როგორიცაა იტალია, საბერძნეთი და ბულგარეთი, რაც ქართული საგარეო პოლიტიკისთვის სტრატეგიული მონაპოვარია (Miniconi 2022, 8).

საქართველოსთვის პროექტს კონკრეტული ეკონომიკური სარგებელიც მოაქვს. სამხრეთ კავკასიის მილსადენის პროექტის შესაბამისად დადებული ხელშეკრულებებით, საქართველო სატრანზიტო მომსახურების სანაცვლოდ იღებს მის ტერიტორიაზე გატარებული გაზის 5%-ს და ამასთან, აქვს უფლება, შეღავათიან ფასად დამატებითი მოცულობები შეიძინოს (komaxia 2017, 12; Miniconi 2022, 8). სამხრეთ კავკასიის მილსადენის გაფართოების პროექტმა (SCPX) ქვეყანაში დაახლოებით 2 მილიარდი დოლარის პირდაპირი უცხოური ინვესტიცია მოიზიდა, საიდანაც 400 მილიონი დოლარი ადგილობრივი კომპანიებისგან საქონლისა და მომსახურების შესყიდვაზე დაიხარჯა, ხოლო მშენებლობის პიკურ ფაზაში 2000-მდე სამუშაო ადგილი შეიქმნა (Tsereteli 2013, 28; komaxia 2017, 12). ამასთან, საქართველო იმპორტირებული გაზის 94%-ს სწორედ აზერბაიჯანიდან იღებს, რაც, მართალია, ერთ მომწოდებელზე მაღალ დამოკიდებულებას ქმნის, მაგრამ ამავდროულად, სტაბილური და პროგნოზირებადი პარტნიორობის შედეგია (Miniconi 2022, 8).

მიუხედავად სტრატეგიული დატვირთვისა, სამხრეთის გაზის დერეფანი სერიოზული უსაფრთხოების რისკების წინაშე დგას. მილსადენის მარშრუტი პოლიტიკურად არასტაბილურ რეგიონებში გადის. ერთ-ერთი მთავარი საფრთხე ტერორიზმია, განსაკუთრებით თურქეთის ტერიტორიაზე. 2008 წლის აგვისტოში ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ნავთობსადენზე მომხდარი აფეთქების გამო მილსადენი 19 დღით გაჩერდა, რაზეც პასუხისმგებლობა ქურთ სეპარატისტებს დაუკავშირეს, თუმცა მოგვიანებით გამოითქვა ვერსია რუსული სპეცსამსახურების მიერ ორგანიზებული კიბერშეტევის შესახებაც (komaxia 2017, 13; მუხიგულიშვილი 2015, 13). აფეთქებები სამხრეთ კავკასიის მილსადენის თურქეთის მონაკვეთზე 2015 წელსაც მოხდა (komaxia 2017, 13). გარდა ამისა, სერიოზულ საფრთხეს წარმოადგენს მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტი, რადგან მილსადენი კონფლიქტის ზონიდან სულ რამდენიმე კილომეტრში გადის (komaxia 2017, 14). 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომმაც ცხადყო, თუ რამდენად მოწყვლადია ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურა პირდაპირი სამხედრო აგრესიის პირობებში (Pataraia 2015, 3).

დასასრულ, სამხრეთის გაზის დერეფანი, TANAP-ისა და TAP-ის ჩათვლით, ევროკავშირის ენერგეტიკული დივერსიფიკაციის პოლიტიკის წარმატებული, თუმცა შეზღუდული მასშტაბის პროექტია. ის სრულად ვერ ჩაანაცვლებს რუსულ გაზს, მაგრამ ევროპას საგრძნობ პოლიტიკურ და ეკონომიკურ ბერკეტს აძლევს. უკრაინის ომის ფონზე მისი სტრატეგიული ღირებულება კიდევ უფრო გაიზარდა და გაფართოების პროექტები, რომლებიც ადრე ნაკლებად რეალისტურად გამოიყურებოდა, ახლა აქტიურად განიხილება. პროექტის მომავალი წარმატება დამოკიდებული იქნება აზერბაიჯანის უნარზე, გაზარდოს მოპოვება, რეგიონში უსაფრთხოების გარემოს სტაბილურობასა და სხვა მწარმოებლების, მაგალითად თურქმენეთის, პროექტში ჩართვის პოლიტიკურ შესაძლებლობაზე. საქართველოსთვის კი ეს დერეფანი ქვეყნის ევროატლანტიკურ სტრუქტურებში ინტეგრაციის, ეკონომიკური განვითარებისა და რეგიონში სტრატეგიული როლის შენარჩუნების ერთ-ერთ მთავარ ინსტრუმენტად რჩება.

სამხრეთ კავკასიის, როგორც ენერგოდერეფნის, ფუნქციონირებისთვის ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევას რეგიონში არსებული გადაუჭრელი კონფლიქტები წარმოადგენს. ეს კონფლიქტები პირდაპირ საფრთხეს უქმნის ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის ფიზიკურ უსაფრთხოებას და, ამავე დროს, ქმნის პოლიტიკური და ეკონომიკური მანიპულაციების შესაძლებლობას გარე აქტორებისთვის, რაც დერეფნის გრძელვადიან სტაბილურობას კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს. გასული საუკუნის 90-იანი წლებიდან მოყოლებული, საქართველოში აფხაზეთისა და ცხინვალის რეგიონის კონფლიქტები, აგრეთვე სომხეთ-აზერბაიჯანის დაპირისპირება მთიანი ყარაბაღის გამო, რეგიონის სატრანზიტო პოტენციალის სრულად ათვისების მთავარ შემაფერხებელ ფაქტორად რჩება (აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2025, 229). შესაბამისად, ამ კონფლიქტების დინამიკის ანალიზი აუცილებელია დერეფნის წინაშე მდგარი რისკებისა და შესაძლებლობების შესაფასებლად.

რუსეთის ფედერაცია, რომელიც სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების ენერგოდამოუკიდებლობასა და დასავლეთთან მათ დაახლოებას მუდმივად ეწინააღმდეგებოდა, აქტიურად იყენებდა ამ კონფლიქტებს საკუთარი გეოპოლიტიკური მიზნების მისაღწევად. 90-იანი წლებიდან მოსკოვის სტრატეგია იმაში მდგომარეობდა, რომ ენერგორესურსების მომხმარებელი ქვეყნები სამხრეთ კავკასიის რეგიონის არასტაბილურობაში დაერწმუნებინა, რითაც ის ენერგორესურსების ტრანსპორტირებაზე საკუთარ მონოპოლიას შეინარჩუნებდა (Pataraia 2015, 2). ამ სტრატეგიის ნაწილი იყო საქართველოს ტერიტორიაზე, აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში, კონფლიქტების გაღვივება და მხარდაჭერა, რაც პირდაპირ საფრთხეს უქმნიდა და უქმნის სატრანზიტო ინფრასტრუქტურას. ამის ნათელი მაგალითია 2008 წლის აგვისტოს ომი, როდესაც რუსეთმა მიზანმიმართულად დაბომბა ძირითადი სატრანზიტო მილსადენების მიმდებარე ტერიტორია (მუხიგულიშვილი 2015, 8). მართალია, მილსადენები არ დაზიანებულა, მაგრამ ამ მოვლენამ ნათლად აჩვენა ის რისკები, რომლებიც ათასობით კილომეტრზე გადაჭიმულ მილსადენებს ემუქრება ისეთ რეგიონში, სადაც მოთამაშეების სტრატეგიული ინტერესები რადიკალურად განსხვავდება (Pataraia 2015, 2). ომის შედეგად ბაქო-სუფსის მილსადენის მცირე მონაკვეთი, დაახლოებით 1605 მეტრი, „სამხრეთ ოსეთის“ დე ფაქტო რესპუბლიკის მიერ ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მოექცა, რაც დღემდე პოტენციურ საფრთხედ რჩება (komaxia 2017, 14).

აფხაზეთის კონფლიქტი კიდევ ერთ სერიოზულ ენერგეტიკულ გამოწვევას ქმნის ენგურჰესის მაგალითზე. ენგურის ჰიდროელექტროსადგური, რომელიც საქართველოს ელექტროენერგიის მიწოდების დაახლოებით 40%-ს უზრუნველყოფს, გაყოფილია: კაშხალი საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზეა, ხოლო თავად ელექტროსადგური - აფხაზეთის მხარეს (მუხიგულიშვილი 2015, 8). მართალია, ქართული მხარე სადგურის ოპერირებას ახდენს, მაგრამ პოლიტიკური დაძაბულობის გამწვავების შემთხვევაში, რუსეთს შეუძლია ეს ბერკეტი საქართველოს ენერგომომარაგებისთვის სერიოზული პრობლემების შესაქმნელად გამოიყენოს (მუხიგულიშვილი 2015, 8). მიუხედავად იმისა, რომ ენგურჰესის ერთობლივი მართვა ქართულ-აფხაზური თანამშრომლობის დადებით მაგალითად განიხილება, ეს მოდელი მაინც მყიფეა და დიდწილად კონფლიქტის ზოგად დინამიკაზეა დამოკიდებული (Niculescu 2016, 2).

რეგიონის სტაბილურობისთვის არანაკლებ სერიოზულ საფრთხეს წარმოადგენდა სომხეთ-აზერბაიჯანის კონფლიქტი მთიანი ყარაბაღის გამო, რომელიც ათწლეულების განმავლობაში გადაუჭრელ პრობლემად რჩებოდა და პირდაპირ გავლენას ახდენდა ენერგეტიკული პროექტების განვითარებაზე. სომხეთი, რუსეთის წაქეზებით, თავიდანვე გამოეთიშა რეგიონულ სატრანზიტო პროექტებს, რადგან მისი მონაწილეობა ეწინააღმდეგებოდა მოსკოვის ინტერესებს, რომელიც ცდილობდა, სამხრეთ კავკასიაში თურქეთის, აშშ-ისა და ევროკავშირის გავლენის ზრდა არ დაეშვა (აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2025, 228). რუსეთი აქტიურად იყენებდა ყარაბაღის გაყინულ კონფლიქტს, როგორც მანიპულირების საგანს, რათა სომხეთი საკუთარი გავლენის სფეროში შეენარჩუნებინა და რეგიონული თანამშრომლობისთვის ხელი შეეშალა (Pataraia 2015, 3). კონფლიქტის გამო სომხეთს არ აქვს დიპლომატიური ურთიერთობა თურქეთთან და დაძაბული ურთიერთობა აქვს აზერბაიჯანთან, რის გამოც ის სრულად იზოლირებული აღმოჩნდა კასპიის ენერგორესურსების ტრანსპორტირების პროცესისგან (Pataraia 2015, 3; Tsereteli 2008, 88).

მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტი პირდაპირ ფიზიკურ საფრთხესაც უქმნიდა ენერგეტიკულ ინფრასტრუქტურას. მილსადენები კონფლიქტის ზონასთან სახიფათოდ ახლოს გადის, მაგალითად, ზოგიერთ მონაკვეთზე მანძილი ცეცხლის შეწყვეტის ხაზამდე სულ რაღაც 13 კილომეტრს შეადგენდა (komaxia 2017, 14), სხვა მონაცემებით კი, სომხეთის საზღვრამდე 30 კილომეტრს (Cornell 2005, 75). ეს გარემოება მილსადენებს პოტენციურ სამხედრო სამიზნედ აქცევდა. თეორიული საფრთხე რეალური გახდა 2016 წლის აპრილის „ოთხდღიანი ომის“ დროს, როდესაც მთიანი ყარაბაღის დე ფაქტო თავდაცვის მინისტრმა პირდაპირ განაცხადა, რომ საბრძოლო მოქმედებების გამწვავების შემთხვევაში, ისინი აზერბაიჯანის ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის წინააღმდეგ შეტევას განახორციელებდნენ (komaxia 2017, 14). მართალია, ასეთი ნაბიჯი სომხეთისთვის პოლიტიკურად დამანგრეველი იქნებოდა, მაგრამ კონფლიქტის უკიდურესი ესკალაციის პირობებში ამგვარი სცენარის გამორიცხვა შეუძლებელი იყო.

სიტუაცია რადიკალურად შეიცვალა 2020 წლის ომისა და რუსეთ-უკრაინის ომის დაწყების შემდეგ. აზერბაიჯანმა, ისარგებლა რა რუსეთის უკრაინაში დაკავებით, ფაქტობრივად აღიდგინა ტერიტორიული მთლიანობა, რამაც რეგიონში ძალთა ბალანსი შეცვალა (აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2025, 229). მართალია, ამან შესაძლოა შეამცირა პირდაპირი სამხედრო თავდასხმის რისკი მილსადენებზე ყარაბაღის მხრიდან, მაგრამ რეგიონში რუსეთის გავლენის შემცირებამ და თურქეთის როლის გაზრდამ ახალი გეოპოლიტიკური რეალობა შექმნა (Aydın 2024, 5). მიუხედავად აზერბაიჯანის წარმატებისა, რეგიონში ფართომასშტაბიანი ომის საშიშროება ბოლომდე მოხსნილი არ არის, რაც კვლავაც დერეფნის სტაბილურობის გამოწვევად რჩება (აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2025, 229).

რუსეთ-უკრაინის ომმა და ევროპაში დაწყებულმა ენერგეტიკულმა კრიზისმა სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფნის მნიშვნელობა ერთიორად გაზარდა. 2006 და 2009 წლებში რუსეთსა და უკრაინას შორის მომხდარმა „ენერგოომებმა“ ევროპას ალტერნატიული მარშრუტების ძიებისკენ უბიძგა (komaxia 2017, 12), ხოლო 2022 წლის შეჭრამ ეს პროცესი შეუქცევადი გახადა. ევროკავშირისთვის რუსულ გაზზე დამოკიდებულების შემცირება უმთავრეს პრიორიტეტად იქცა, რის გამოც „სამხრეთის გაზის დერეფანი“, რომელიც ადრე რუსული პროექტების მხოლოდ ალტერნატივად განიხილებოდა, ევროპის ენერგეტიკული უსაფრთხოების ერთ-ერთ მთავარ კომპონენტად გადაიქცა (Karagianni 2022, 3; Meister 2014, 3). შედეგად, გაიზარდა მოთხოვნა აზერბაიჯანულ გაზზე და ბაქომ 2023 წლისთვის ევროპისთვის 11 მილიარდი კუბური მეტრი გაზის მიწოდების გეგმა დააანონსა, რაც დერეფნის სატრანზიტო როლს კიდევ უფრო აძლიერებს (Miniconi 2022, 7).

გაზრდილ მნიშვნელობასთან ერთად, დერეფნის წინაშე ახალი ტიპის უსაფრთხოების გამოწვევებიც გაჩნდა. ინფრასტრუქტურის დაცვა ფიზიკური დაზიანების, კიბერშეტევებისა და ტერორისტული აქტებისგან კიდევ უფრო აქტუალური გახდა (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 16). ამ მხრივ საყურადღებოა წარსული გამოცდილება, მაგალითად, 2008 წლის 6 აგვისტოს თურქეთის ტერიტორიაზე ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის მილსადენზე მომხდარი აფეთქება, რომლის გამოც მილსადენი 19 დღით გაჩერდა (komaxia 2017, 13). მოგვიანებით, 2014 წელს, გამოითქვა საფუძვლიანი ვარაუდი, რომ ეს აფეთქება დისტანციურად, კიბერშეტევის გზით იყო ორგანიზებული და მის უკან რუსეთთან დაკავშირებული ჯგუფები იდგნენ (Pataraia 2015, 2; komaxia 2017, 13). ასევე, 2015 წელს სამხრეთ კავკასიის გაზსადენის თურქეთის მონაკვეთზე მომხდარი აფეთქებები, რომლებზეც პასუხისმგებლობა თურქეთის მთავრობამ „ქურთთა მუშათა პარტიას“ დააკისრა, აჩვენებს, რომ ტერორისტული საფრთხე მუდმივად არსებობს (komaxia 2017, 13).

ამრიგად, სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფანი რთულ და მუდმივად ცვალებად გეოპოლიტიკურ გარემოში ფუნქციონირებს, სადაც რეგიონული კონფლიქტები და გარე აქტორების ინტერესები ერთმანეთს კვეთს. მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტმა და საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე არსებულმა ვითარებამ ათწლეულების განმავლობაში ინფრასტრუქტურისთვის პირდაპირი ფიზიკური და პოლიტიკური საფრთხეები შექმნა. რუსეთ-უკრაინის ომმა, მართალია, გაზარდა დერეფნის სტრატეგიული მნიშვნელობა ევროპის ენერგოუსაფრთხოებისთვის, მაგრამ კიდევ უფრო ცხადი გახადა რუსეთის აგრესიულ პოლიტიკასთან დაკავშირებული რისკები. დერეფნის უსაფრთხოების უზრუნველყოფა მოითხოვს არა მხოლოდ ფიზიკურ დაცვას, არამედ აქტიურ თანამშრომლობას დასავლელ პარტნიორებთან, როგორიცაა ევროკავშირი და ნატო, რათა მოხდეს რისკების შემცირება და რეგიონის სტაბილურობის განმტკიცება.

სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფნის განვითარების ერთ-ერთ უმთავრეს პერსპექტივას დღეს „მწვანე ენერგიის“ მიმართულება წარმოადგენს, რაც რეგიონის ტრადიციული, ნახშირწყალბადებზე დაფუძნებული სატრანზიტო ფუნქციის გარდაქმნას გულისხმობს. ამ მიმართულების ფლაგმანია „შავი ზღვის წყალქვეშა კაბელის“ (BSSC) პროექტი, რომლის იდეაც საქართველოს ეკუთვნის და ქვეყნისთვის დიდი ეკონომიკური და პოლიტიკური ღირებულება აქვს (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 43). 2022 წლის 17 დეკემბერს ბუქარესტში საქართველოს, აზერბაიჯანის, რუმინეთისა და უნგრეთის მთავრობებმა ხელი მოაწერეს სტრატეგიული თანამშრომლობის შეთანხმებას სამხრეთ კავკასიიდან ევროპაში „მწვანე ენერგიის“ ექსპორტის მიზნით (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 43). პროექტს სრულად უჭერს მხარს ევროკავშირიც, რომელმაც მის განსახორციელებლად 2.3 მილიარდი ევროს გამოყოფის მზადყოფნა გამოთქვა, რადგან ეს ინიციატივა სრულად შეესაბამება ბრიუსელის სტრატეგიულ მიზნებს - ენერგომომარაგების დივერსიფიკაციას, რუსულ ენერგორესურსებზე დამოკიდებულების შემცირებასა და 2050 წლისთვის ნახშირბად-ნეიტრალურობის მიღწევას (İbrahimov 2025, 7).

პროექტში მონაწილე თითოეულ ქვეყანას საკუთარი სტრატეგიული ინტერესი აქვს. საქართველოსთვის შავი ზღვის კაბელი ქვეყნის რეგიონულ მწვანე ენერგეტიკულ ჰაბად გადაქცევის შესაძლებლობაა და კასპიის რეგიონსა და ევროკავშირს შორის დამაკავშირებელი ხიდი გახდება (İbrahimov 2025, 6). აღსანიშნავია, რომ საქართველოს უკვე გააჩნია 2013 წელს დასრულებული, თურქეთთან დამაკავშირებელი მაღალი ძაბვის (700 მგვტ) ინფრასტრუქტურა, რომელიც ქვეყნის ჰიდრორესურსების ექსპორტის პოტენციალის რეალიზებას ემსახურება (გვარამაძე 2009, 2). ახალი პროექტი კი ამ პოტენციალს უფრო აფართოებს და საქართველოს საშუალებას აძლევს, გამოიყენოს თავისი ჰიდროელექტროსადგურების რეზერვუარები როგორც საკუთარი, ისე მეზობელი აზერბაიჯანის არასტაბილური განახლებადი ენერგიის (მზე, ქარი) დასაბალანსებლად, რაც ქსელის სტაბილურობასა და მიწოდების საიმედოობას ზრდის (İbrahimov 2025, 6). ამასთან, საქართველოს ეროვნული წყალბადის სტრატეგიის სამუშაო ვერსიაც კი ითვალისწინებს მწვანე წყალბადის წარმოებასა და ექსპორტს, რაშიც ახალ დერეფანს გადამწყვეტი ფუნქცია დაეკისრება (İbrahimov 2025, 6-7).

აზერბაიჯანისთვის პროექტი ენერგოექსპორტის დივერსიფიკაციისა და ნახშირწყალბადების მიღმა, ევროპის მწვანე ენერგიის ბაზარზე შესვლის საშუალებაა (İbrahimov 2025, 4). ქვეყანას ქარისა და მზის ენერგიის უზარმაზარი ტექნიკური პოტენციალი აქვს, რომელიც 135 გიგავატს ხმელეთზე და 157 გიგავატს კასპიის ზღვის შელფზე შეადგენს (İbrahimov 2025, 4-5). ამ რესურსის ასათვისებლად კი აუცილებელია ტრანსსასაზღვრო ინფრასტრუქტურა, რასაც სწორედ შავი ზღვის კაბელი უზრუნველყოფს. უფრო მეტიც, აზერბაიჯანმა, უზბეკეთმა და ყაზახეთმა უკვე გააფორმეს მემორანდუმი ენერგოსისტემების დაკავშირების შესახებ, რაც მომავალში ცენტრალური აზიის სუფთა ენერგიის ევროპაში ექსპორტის პერსპექტივას ქმნის და აზერბაიჯანს სატრანზიტო ჰაბის ფუნქციას უმყარებს (İbrahimov 2025, 5). რუმინეთი პროექტის ევროპული კარიბჭე ხდება, რაც ზრდის მის გეოპოლიტიკურ მნიშვნელობას სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში, ხოლო უნგრეთისთვის, რომელიც ზღვაზე გასასვლის არმქონე და ენერგორესურსებით ღარიბი ქვეყანაა, ეს კავკასიურ განახლებად ენერგიაზე პირდაპირი წვდომისა და რუსულ გაზზე დამოკიდებულების შემცირების უმთავრესი შესაძლებლობაა (İbrahimov 2025, 6-7).

პროექტის ტექნიკური პარამეტრები მასშტაბურია. იგი გულისხმობს 1195 კმ-მდე სიგრძის, 1000 მეგავატი სიმძლავრის მაღალი ძაბვის კაბელის მშენებლობას, რომლის 1100 კმ შავი ზღვის ფსკერზე განთავსდება. კაბელი ანაკლიასთან ახლოს „ჯვარი 500“ ქვესადგურს დაუკავშირდება, ხოლო მისი ბოლო წერტილი რუმინეთის პორტი კონსტანცა იქნება (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 44). წინასწარი გათვლებით, პროექტის ბიუჯეტი 2.3 მილიარდ დოლარს შეადგენს (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 45). თუმცა, ასეთი მასშტაბური წამოწყება სერიოზულ რისკებსაც შეიცავს. ერთ-ერთი მთავარი ტექნიკური გამოწვევა კაბელის სიგრძეა - რაც უფრო გრძელია ხაზი, მით მეტია ელექტროენერგიის დანაკარგი გადაცემისას. მაგალითად, ნორვეგია-დიდი ბრიტანეთის დამაკავშირებელი 750 კმ-იანი „North Sea Link“ კაბელი ენერგიის დაახლოებით 3.4%-ს კარგავს, შესაბამისად, 1100 კმ-იან კაბელზე ეს დანაკარგი პროპორციულად უფრო მაღალი იქნება (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 45). გაცილებით სერიოზულია ფიზიკური უსაფრთხოების რისკი, რადგან კაბელმა რუსეთის მიერ ანექსირებულ ყირიმის ნახევარკუნძულთან ახლოს, დაახლოებით 150 კმ-ის რადიუსში უნდა გაიაროს, რაც რუსული მხრიდან დივერსიების მოწყობის საფრთხეს ქმნის (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 45). ასევე, გასათვალისწინებელია შავი ზღვის ფსკერზე სამშენებლო სამუშაოების სირთულე და ისიც, რომ კაბელის მარშრუტი, სავარაუდოდ, თურქეთისა და რუსეთის კონტროლირებად საზღვაო ეკონომიკურ ზონებს გაივლის, რაც მათგან თანხმობის მიღებას მოითხოვს (სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია / LEPL - DAVID AGHMASHENEBELI NATIONAL DEFENCE ACADEMY OF GEORGIA 2023, 45).

თუ „მწვანე დერეფნის“ იდეა შედარებით ახალია, კასპიის ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროდან, კერძოდ თურქმენეთიდან, ენერგორესურსების დასავლური მარშრუტით ტრანზიტის საკითხი ათწლეულებია, რაც დღის წესრიგში დგას. ამ იდეის ცენტრშია ტრანსკასპიური გაზსადენის (TCP) პროექტი, რომელიც თურქმენულ ბუნებრივ აირს სამხრეთის გაზის დერეფანს უნდა დაუკავშიროს. ამგვარი პროექტისადმი ინტერესის მთავარი მიზეზი თურქმენეთის უზარმაზარი ბუნებრივი აირის მარაგებია. სხვადასხვა შეფასებით, ქვეყანა მსოფლიოს დადასტურებული მარაგების 9.4%-ს ფლობს, რაც 17.5 ტრილიონ კუბურ მეტრს შეადგენს (Khachatryan 2018, 4-5; Gurbanov n.d., 194). ეს მაჩვენებელი, მაგალითად, აზერბაიჯანის მარაგებს (1.1-1.3 ტრილიონი კუბური მეტრი) თექვსმეტჯერ აღემატება (Sartori 2011, 13; Gurbanov n.d., 194). ცხადია, ამხელა რესურსის ევროპულ ბაზარზე გატანა არსებითად შეცვლიდა ენერგეტიკულ გეოპოლიტიკას და მნიშვნელოვნად შეამცირებდა ევროპის დამოკიდებულებას რუსულ გაზზე.

თუმცა, პროექტის განხორციელებას წლების განმავლობაში არაერთი ფაქტორი აბრკოლებდა. ერთ-ერთი მთავარი წინააღმდეგობა კასპიის ზღვის დაუზუსტებელი იურიდიული სტატუსი იყო, რაც ართულებდა ფსკერზე მილსადენის გაყვანასთან დაკავშირებული საკითხების გადაწყვეტას (Sartori 2011, 13). ამასთან, პროექტს მუდმივად ეწინააღმდეგებოდნენ რუსეთი და ირანი, რომლებიც ცდილობდნენ, შეენარჩუნებინათ კონტროლი რეგიონის ენერგორესურსების საექსპორტო მარშრუტებზე (Gurbanov n.d., 195; Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program 2005, 37). რუსეთისთვის ტრანსკასპიური გაზსადენი პირდაპირ კონკურენტს ნიშნავს ევროპულ ბაზარზე, რომლის მონოპოლიზებასაც კრემლი წლებია ცდილობს. ამიტომ, მოსკოვი ყოველთვის იყენებდა თავის პოლიტიკურ ბერკეტებს აშგაბატზე, რათა პროექტის რეალიზება არ დაეშვა (Gurbanov n.d., 196). ამას ეკონომიკური ფაქტორებიც ემატებოდა - თურქმენეთს თავისი გაზის ექსპორტის დიდი ნაწილი ჩინეთზე ჰქონდა გადამისამართებული, რაც დასავლურ პროექტებში მონაწილეობის მოტივაციას ამცირებდა (Miniconi 2022, 17).

ბოლო წლებში ვითარება ნაწილობრივ შეიცვალა, რამაც ტრანსკასპიური პროექტის მიმართ ინტერესი გააცოცხლა. გარდამტეხი მოვლენა იყო აზერბაიჯანსა და თურქმენეთს შორის კასპიის ზღვაში მდებარე სადავო „დოსთლუქის“ (მეგობრობა) საბადოს ერთობლივი დამუშავების შესახებ მიღწეული შეთანხმება (აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2025, 232). ამ შეთანხმებამ აჩვენა, რომ ორ ქვეყანას შორის პოლიტიკური ნება არსებობს თანამშრომლობის გასაღრმავებლად, რასაც დაუყოვნებლივ მოჰყვა თურქეთის მხარდაჭერა. ანკარამ განაცხადა, რომ ეს შეთანხმება გზას უხსნის თურქმენული გაზის თურქეთისა და ევროპის ბაზრებზე ტრანსპორტირებას და მზად არის, ამ პროცესს ყველანაირი მხარდაჭერა აღმოუჩინოს (Miniconi 2022, 17). ეს ფაქტორი საგრძნობლად ზრდის სამხრეთ კავკასიის ენერგეტიკულ პოტენციალს და აძლიერებს რეგიონში ანკარის გავლენას (აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2025, 232).

მიუხედავად ამ პოზიტიური ძვრებისა, თურქმენული გაზის სამხრეთის გაზის დერეფანში ჩართვის გზაზე კვლავ რჩება სერიოზული გეოპოლიტიკური წინააღმდეგობები. რუსეთი, მიუხედავად იმისა, რომ 2016 წელს ოფიციალურად შეწყვიტა თურქმენული გაზის შესყიდვა, 2019 წლიდან იმპორტი განაახლა და კვლავ ინარჩუნებს საგრძნობ პოლიტიკურ გავლენას აშგაბატზე (Gurbanov n.d., 196). ჩინეთი კი რჩება თურქმენული გაზის უმსხვილეს მომხმარებლად, რაც აშგაბატს პეკინზე ეკონომიკურად დამოკიდებულს ხდის და ალტერნატიული მარშრუტების ძიებისას მის სამოქმედო არეალს ზღუდავს (Gurbanov n.d., 196). აგრეთვე, ირანის ფაქტორიც გასათვალისწინებელია. მიუხედავად იმისა, რომ თეირანსა და აშგაბატს შორის არსებობს გაზის მიწოდების შეთანხმება, ირანსა და აზერბაიჯანს შორის არსებული რთული პოლიტიკური ურთიერთობები ამცირებს იმის ალბათობას, რომ ირანი ტრანსკასპიურ პროექტში მონაწილეობით დაინტერესდეს (Gurbanov n.d., 195). აქედან გამომდინარე, თურქმენეთთან თანამშრომლობის კუთხით გარკვეული პროგრესის მიუხედავად, პროექტის სრულმასშტაბიანი რეალიზება კვლავ დიდ გეოპოლიტიკურ თამაშზეა დამოკიდებული, სადაც ერთმანეთს რუსეთის, ჩინეთისა და დასავლეთის ინტერესები ეჯახება. ამ ფონზე, უფრო რეალისტურია ეტაპობრივი, მცირე მასშტაბის პროექტების განხორციელება, როგორიცაა, მაგალითად, ამერიკული კომპანია Trans Caspian Resources-ის იდეა, რომელიც 77 კმ-იანი მილსადენით თურქმენეთის ნავთობის საბადოებიდან „ასოცირებული გაზის“ ტრანსპორტირებას ითვალისწინებს. წელიწადში 10-12 მილიარდი კუბური მეტრის გამტარუნარიანობის მქონე ასეთი პროექტი შეიძლება პირველი ნაბიჯი გახდეს და პრაქტიკაში დაამტკიცოს თურქმენული გაზის დასავლეთისკენ ტრანზიტის შესაძლებლობა (Miniconi 2022, 17).

სამხრეთ კავკასიის, როგორც ენერგოდერეფნის, შესწავლა ათწლეულებია აქტუალურია და ამ თემაზე შექმნილი სამეცნიერო ლიტერატურაც საკმაოდ მდიდარია. კვლევების დიდი ნაწილი რეგიონს დიდი გეოპოლიტიკური აქტორების, კერძოდ, რუსეთის, დასავლეთისა (აშშ და ევროკავშირი) და რეგიონული ძალების (თურქეთი, ირანი) ინტერესების შეჯახების არენად განიხილავს (გვაზავა 2024, 7-15; აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2025, 231-232). რეგიონის ქვეყნების საგარეო პოლიტიკური არჩევანისა და სტრატეგიების ასახსნელად მკვლევრები ხშირად „ძალთა ბალანსის“, „ჰეგემონური სტაბილურობისა“ და „მიტმასნების“ თეორიებს იყენებენ (გვაზავა 2024, 8). ამასთან, საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ რეგიონისადმი ინტერესი მკვეთრად გაზარდა მისმა სტრატეგიულმა მდებარეობამ და ენერგორესურსებით მდიდარ კასპიის ზღვის აუზთან სიახლოვემ, რაც მას ევროპისა და აზიის დამაკავშირებელ ერთგვარ ხიდად აქცევს (საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია 2023, 13; აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2025, 227).

ნაშრომში „Energy security in the South Caucasus: views from the region“ ენერგოუსაფრთხოების ხუთი ძირითადი განზომილებაა გამოყოფილი: ხელმისაწვდომობა (availability), ფინანსური ხელმისაწვდომობა (affordability), ტექნოლოგიური განვითარება და ეფექტიანობა, გარემოსდაცვითი და სოციალური მდგრადობა, ასევე რეგულაცია და მმართველობა (Asatryan 2015, 6). სამხრეთ კავკასიის ქვეყნებისთვის ყველაზე არსებითი პირველი სამი კომპონენტია, გარემოსდაცვითი საკითხები კი ხშირად „შემდეგი თაობის“ პრობლემად აღიქმება (Asatryan 2015, 24). სახელმწიფო ელიტები ძირითად ყურადღებას მიწოდების უსაფრთხოებას უთმობენ, მაშინ როცა მომხმარებლებისთვის მთავარი ფასის ხელმისაწვდომობაა (Asatryan 2015, 24). აღქმების ეს დისონანსი სხვადასხვა აქტორს შორის თავად ქმნის პოლიტიკური კონფლიქტების საფუძველს ენერგეტიკული სტრატეგიების შემუშავებისას (Asatryan 2015, 3).

რუსეთის როლი რეგიონის ენერგეტიკულ პოლიტიკაში სამეცნიერო ლიტერატურის ერთ-ერთი ცენტრალური თემაა. რუსეთი 1990-იანი წლებიდან ეწინააღმდეგებოდა დასავლური კომპანიების შემოსვლას კასპიის შელფზე და გამუდმებით ცდილობდა, მომხმარებელი ქვეყნები სამხრეთ კავკასიის დერეფნის არასტაბილურობასა და არასანდოობაში დაერწმუნებინა (Pataraia 2015, 3). ამ მიზნების მისაღწევად რუსეთი რეგიონში არსებულ კონფლიქტებს, მაგალითად, აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიების ოკუპაციას, მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტის მოუგვარებლობასა და პერიოდულ ენერგეტიკულ თუ სავაჭრო ბლოკადას იყენებდა (Pataraia 2015, 3). რუსეთი რეგიონში ენერგეტიკული პროექტების განხორციელების წინააღმდეგი მხოლოდ იმ შემთხვევაში არ არის, თუ ამ პროექტების მართვა მოსკოვიდან განხორციელდება (აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2025, 230).

დასავლეთის ინტერესები კი რუსეთის მონოპოლიისგან თავის დაღწევისა და ენერგომომარაგების მარშრუტების დივერსიფიკაციის სურვილით აიხსნება. სწორედ ამერიკის, თურქეთისა და ევროკავშირის დახმარებით გახდა შესაძლებელი „საუკუნის კონტრაქტის“ გაფორმება და ისეთი პროექტების განხორციელება, როგორებიცაა ბაქო-სუფსის (1999 წლიდან) და ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის (2006 წლიდან) ნავთობსადენები, ასევე ბაქო-თბილისი-ერზრუმის (სამხრეთ კავკასიის მილსადენი) გაზსადენი (Pataraia 2015, 3-4; საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია 2023, 14). ეს პროექტები „სამხრეთის გაზის დერეფნის“ (SGC) ინიციატივაში ერთიანდება, რომელიც ევროკომისიამ 2008 წელს წამოაყენა და კასპიის რესურსების ევროპაში პირდაპირი ტრანსპორტირების შესაძლებლობას ქმნის (Miniconi 2022, 4-5; komaxia 2017, 17).

„სამხრეთის გაზის დერეფნის“ პოტენციალი და გამოწვევები დეტალურადაა განხილული რამდენიმე ნაშრომში. დერეფანი ევროპისთვის დივერსიფიკაციის სასიცოცხლო შესაძლებლობად განიხილება (Miniconi 2022, 5). საპირისპირო მოსაზრებით, აზერბაიჯანული გაზის მოცულობა არასაკმარისია ევროპის ენერგოუსაფრთხოების სრულად უზრუნველსაყოფად (Khachatryan 2018, 6). ამასთანავე, საყურადღებოა უსაფრთხოების რისკებიც, მათ შორის, 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის დროს მილსადენების მუშაობის შეჩერება და თურქეთის აღმოსავლეთ ნაწილში არსებული არასტაბილური გარემო (Khachatryan 2018, 6-7). მიუხედავად აზერბაიჯანთან სტრატეგიული პარტნიორობისა, მხოლოდ ერთ მომწოდებელზე დამოკიდებულება საქართველოსთვისაც სერიოზულ რისკებს შეიცავს, რაც განსაკუთრებით 2006 წლის ზამთარში რუსეთიდან გაზის მიწოდების შეწყვეტით გამოწვეულმა კრიზისმა ცხადყო (მუხიგულიშვილი 2015, 6-7).

რეგიონის ენერგეტიკული პოტენციალის სრულად ასათვისებლად ლიტერატურაში ხშირად განიხილება ტრანსკასპიური მილსადენის იდეა, რომელიც თურქმენულ და ყაზახურ რესურსებს ჩართავდა ევროპულ ბაზარზე (Pataraia 2015, 3). თუმცა ამ პროექტის განხორციელებას აფერხებს კასპიის ზღვის გაურკვეველი იურიდიული სტატუსი, რასაც რუსეთი და ირანი მის ბლოკირებისთვის აქტიურად იყენებენ (Cornell 2008, 142). აგრეთვე, ბოლო პერიოდში აზერბაიჯანსა და თურქმენეთს შორის დადებული ხელშეკრულება დოსტლუკის საბადოს ერთობლივი დამუშავების შესახებ ამ მიმართულებით ახალ პერსპექტივებს აჩენს და რეგიონის ენერგეტიკულ პოტენციალს კიდევ უფრო ზრდის (აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2025, 231).

არსებული ლიტერატურის ანალიზი ცხადყოფს, რომ სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფანი რთული საკითხია, სადაც ერთმანეთს ენერგეტიკული უსაფრთხოება, გეოპოლიტიკური ინტერესები და რეგიონული კონფლიქტები კვეთს. მიუხედავად იმისა, რომ ძირითადი პროექტები და აქტორების სტრატეგიები კარგადაა შესწავლილი, რუსეთ-უკრაინის ომის შემდგომ შექმნილი ახალი გეოპოლიტიკური რეალობა და ევროპის მკვეთრად გაზრდილი ინტერესი ალტერნატიული მარშრუტებისადმი ამ საკითხს ახალ აქტუალობას სძენს და განახლებულ ანალიზს საჭიროებს, თუ რა კონკრეტული როლი აქვს და ექნება საქართველოს ამ გარდაქმნილ გარემოში.

წინამდებარე სამაგისტრო ნაშრომის მიზანი იყო სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფნის განვითარების პერსპექტივების, მასთან დაკავშირებული რისკებისა და თანამედროვე გეოპოლიტიკურ პროცესებში საქართველოს როლის შეფასება. კვლევა, რომელიც ისტორიული პროცესების, ძირითადი ენერგეტიკული პროექტებისა და გეოპოლიტიკური აქტორების სტრატეგიების ანალიზს ეფუძნება, აჩვენებს, რომ სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფანი ეკონომიკურ მოვლენასთან ერთად, ცივი ომის შემდგომი პერიოდის ერთ-ერთი საკვანძო გეოპოლიტიკური პროექტიცაა, რომელმაც რეგიონის განვითარების ვექტორი განსაზღვრა.

კვლევამ ცხადყო, რომ დერეფნის შექმნის მთავარი ბიძგი იყო დასავლეთის, უპირველეს ყოვლისა, ამერიკის შეერთებული შტატების სტრატეგიული ინტერესი, შეექმნათ კასპიის ზღვის ენერგორესურსების სატრანსპორტო მარშრუტი, რომელიც რუსეთისა და ირანის გვერდის ავლით გავიდოდა. ეს პოლიტიკა, ენერგომომარაგების დივერსიფიკაციასთან ერთად, სამხრეთ კავკასიის ახლადდამოუკიდებელი ქვეყნების სუვერენიტეტის განმტკიცებასა და მათზე რუსული გავლენის შესუსტებასაც ისახავდა მიზნად. სწორედ ამ პოლიტიკური ნების შედეგად, მიუხედავად იმისა, რომ ეკონომიკურად უფრო იაფი ალტერნატივები არსებობდა, არჩევანი ყველაზე ძვირადღირებულ, თუმცა პოლიტიკურად უსაფრთხო, საქართველო-თურქეთის მარშრუტზე შეჩერდა. „საუკუნის კონტრაქტმა“ და მის შემდგომ განხორციელებულმა პროექტებმა, როგორებიცაა ბაქო-სუფსის, ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანისა და სამხრეთ კავკასიის გაზსადენები, შექმნეს ინფრასტრუქტურული საფუძველი, რომელმაც რეგიონის ენერგეტიკული და პოლიტიკური რუკა სამუდამოდ შეცვალა.

ნაშრომში გაანალიზებული მასალების საფუძველზე დადგინდა, რომ საქართველოსთვის ამ პროექტებში მონაწილეობა გადამწყვეტი აღმოჩნდა სახელმწიფოებრიობის განმტკიცების პროცესისთვის. პირველ რიგში, საქართველომ შეუცვლელი სატრანზიტო ფუნქცია შეიძინა, რამაც ქვეყნის საერთაშორისო პოლიტიკური წონა საგრძნობლად გაზარდა. მეორე, ენერგეტიკული უსაფრთხოების ხარისხი მკვეთრად გაიზარდა. 2007 წლიდან, აზერბაიჯანული გაზის ალტერნატივის გაჩენის შემდეგ, პრაქტიკულად დასრულდა საქართველოს სრული დამოკიდებულება რუსულ ენერგომატარებლებზე, რამაც კრემლს პოლიტიკური შანტაჟის ერთ-ერთი მთავარი ბერკეტი გამოაცალა. მესამე, ქვეყანამ არსებითი ეკონომიკური სარგებელი მიიღო, რაც მილიარდობით დოლარის პირდაპირ უცხოურ ინვესტიციებში, პროექტების სამშენებლო ფაზაში, სატრანზიტო მოსაკრებლებიდან მიღებულ საბიუჯეტო შემოსავლებსა და ენერგორესურსების შეღავათიან ფასად შესყიდვის შესაძლებლობაში გამოიხატა. ამ პროექტებმა ასევე ხელი შეუწყო დასაქმებას, ადგილობრივი კომპანიების ჩართულობასა და ქვეყანაში მართვისა და ტექნოლოგიების თანამედროვე სტანდარტების დანერგვას.

ამასთან, კვლევამ გამოკვეთა ის მწვავე რისკები და სირთულეები, რომლებიც მუდმივად თან სდევს დერეფნის ფუნქციონირებას. მთავარ საფრთხედ კვლავ რუსეთის ფედერაცია რჩება, რომელიც სამხრეთ კავკასიას თავისი გავლენის ექსკლუზიურ ზონად განიხილავს და ნებისმიერი ალტერნატიული პროექტის განვითარებას საკუთარი ინტერესებისთვის საფრთხედ აღიქვამს. კვლევამ აჩვენა, რომ რუსეთი ამ მიზნის მისაღწევად სხვადასხვა ინსტრუმენტს იყენებს: რეგიონში არსებული ეთნო-ტერიტორიული კონფლიქტების ესკალაციას, პირდაპირ სამხედრო აგრესიას, როგორც ეს 2008 წლის ომის დროს გამოჩნდა, საქართველოს ტერიტორიების ოკუპაციასა და კრიტიკული ინფრასტრუქტურის სიახლოვეს საოკუპაციო ხაზის მუდმივ ცვლილებას, კიბერშეტევებსა და დივერსიებს. ამას ემატება რეგიონული არასტაბილურობის ფაქტორი, კერძოდ, სომხეთ-აზერბაიჯანის კონფლიქტი, რომელიც, მართალია, ბოლო პერიოდში ახალ ფაზაში გადავიდა, მაგრამ კვლავაც დაძაბულობის კერად რჩება. ასევე, არ შეიძლება უგულებელვყოთ ტერორიზმის საფრთხე, განსაკუთრებით თურქეთის ტერიტორიაზე, სადაც წარსულში მილსადენებზე თავდასხმებს ჰქონდა ადგილი.

მიუხედავად ამ რისკებისა, კვლევამ აჩვენა, რომ ბოლო წლების გეოპოლიტიკურმა ძვრებმა, განსაკუთრებით კი უკრაინაში რუსეთის სრულმასშტაბიანმა აგრესიამ, სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფნის სტრატეგიული მნიშვნელობა კიდევ უფრო გაზარდა. ევროკავშირისთვის რუსულ ენერგორესურსებზე უარის თქმა სასიცოცხლო აუცილებლობად იქცა, რამაც მკვეთრად გაზარდა მოთხოვნა ალტერნატიულ, მათ შორის აზერბაიჯანულ, გაზზე. ამის დასტურია ევროკავშირსა და აზერბაიჯანს შორის მიღწეული შეთანხმება გაზის მიწოდების გაორმაგების შესახებ. ამ ფონზე, დერეფნის განვითარების ახალი პერსპექტივებიც გამოიკვეთა. პირველია „მწვანე ენერგიის“ დერეფნის იდეა, რომლის მთავარი მაგალითია შავი ზღვის წყალქვეშა ელექტროგადამცემი კაბელის პროექტი. ეს პროექტი საქართველოს სატრანზიტო ფუნქციას ახალ სახეს სძენს და ქვეყანას ნახშირწყალბადების ტრანზიტის გარდა, განახლებადი ენერგიის სატრანზიტო კვანძადაც აქცევს. მეორე პერსპექტივა ტრანსკასპიური მილსადენის იდეის გაცოცხლებას უკავშირდება, რაც თურქმენული გაზის ევროპულ ბაზარზე გატანას გულისხმობს. აზერბაიჯანსა და თურქმენეთს შორის მიღწეული შეთანხმება „დოსტლუქის“ საბადოს ერთობლივად დამუშავების შესახებ ამ მიმართულებით გადადგმული არსებითი ნაბიჯია.

ამგვარად, წინამდებარე სამაგისტრო ნაშრომმა უპასუხა კვლევის ძირითად კითხვებს და დაადგინა, რომ სამხრეთ კავკასიის ენერგოდერეფანი დასავლეთის პოლიტიკური მხარდაჭერით შექმნილი წარმატებული პროექტია, რომელმაც რეგიონის გეოპოლიტიკური ლანდშაფტი შეცვალა. საქართველოს როლი ამ სისტემაში ცენტრალურია: ის შეუცვლელი სატრანზიტო რგოლია, რომლის სტაბილურობაზეც პირდაპირაა დამოკიდებული დერეფნის უსაფრთხო ფუნქციონირება. ეს როლი ქვეყნისთვის ეროვნული უსაფრთხოებისა და ეკონომიკური განვითარების მყარი გარანტია, თუმცა, ამავე დროს, მუდმივი რისკებისა და სირთულეების წყაროა, რომელთა მთავარი სათავე რუსეთის აგრესიული პოლიტიკაა. უკრაინის ომის ფონზე დერეფნის სტრატეგიული მნიშვნელობა იზრდება, რაც საქართველოსთვის ახალ შესაძლებლობებთან ერთად, ახალ საფრთხეებსაც აჩენს.

ჩატარებული კვლევისა და გამოვლენილი მიგნებების საფუძველზე, საქართველოს სახელმწიფო პოლიტიკისთვის მიზანშეწონილად მიგვაჩნია შემდეგი რეკომენდაციების შემუშავება:

1. სატრანზიტო ფუნქციის დივერსიფიკაცია და „მწვანე დერეფნის“ განვითარების ხელშეწყობა: საქართველომ არ უნდა დაუშვას, რომ მისი სატრანზიტო როლი მხოლოდ ნახშირწყალბადების ტრანსპორტირებით შემოიფარგლოს. აუცილებელია მაქსიმალური პოლიტიკური და დიპლომატიური ძალისხმევის მიმართვა შავი ზღვის წყალქვეშა ელექტროგადამცემი და ოპტიკურ-ბოჭკოვანი კაბელის პროექტის დროული და წარმატებული განხორციელებისთვის. ეს პროექტი ქვეყნის სატრანზიტო ფუნქციას ახალ, თანამედროვე და სტრატეგიულად უფრო მდგრად სახეს შესძენს. ასევე, სახელმწიფომ ხელი უნდა შეუწყოს საკუთარი განახლებადი ენერგიის (ჰიდრო, ქარი, მზე) პოტენციალის ათვისებას, რათა ქვეყანა ტრანზიტთან ერთად, „მწვანე ენერგიის“ მწარმოებელი და ექსპორტიორიც გახდეს.

2. კრიტიკული ინფრასტრუქტურის უსაფრთხოების გაძლიერება: კვლევამ აჩვენა, რომ ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის ფიზიკური დაუცველობა კვლავ მთავარ პრობლემად რჩება. საქართველოს მთავრობამ დასავლელ პარტნიორებთან, უპირველეს ყოვლისა, ნატოსა და ევროკავშირთან, თანამშრომლობა კიდევ უფრო უნდა გააძლიეროს კრიტიკული ინფრასტრუქტურის დაცვის კუთხით. ეს უნდა მოიცავდეს ფიზიკური უსაფრთხოების მექანიზმების გაძლიერებასა და კიბერუსაფრთხოების მიმართულების განვითარებას, რათა მინიმუმამდე შემცირდეს რუსეთიდან მომდინარე დივერსიისა და ჰიბრიდული თავდასხმების რისკები.

3. აქტიური ენერგეტიკული დიპლომატია: ენერგოდერეფნის სტრატეგიული მნიშვნელობა მუდმივად უნდა იყოს საქართველოს საგარეო პოლიტიკის დღის წესრიგში. აუცილებელია, დიპლომატიურმა კორპუსმა აქტიურად იმუშაოს დასავლელ პარტნიორებთან (აშშ, ევროკავშირი, დიდი ბრიტანეთი), რათა მუდმივად გაესვას ხაზი დერეფნის სტრატეგიულობას ევროპის ენერგეტიკული უსაფრთხოებისთვის, განსაკუთრებით უკრაინის ომის ფონზე. ამავდროულად, აუცილებელია სამმხრივი (საქართველო-აზერბაიჯანი-თურქეთი) სტრატეგიული ფორმატის შენარჩუნება და გაძლიერება, ასევე, ტრანსკასპიური პროექტის პერსპექტივების გათვალისწინებით, ცენტრალური აზიის ქვეყნებთან, განსაკუთრებით თურქმენეთთან და ყაზახეთთან, პოლიტიკური და ეკონომიკური დიალოგის გააქტიურება.

4. სტაბილური და პროგნოზირებადი შიდა პოლიტიკური გარემოს შენარჩუნება: ნებისმიერი მასშტაბური საინვესტიციო და სატრანზიტო პროექტისთვის გადამწყვეტია მასპინძელი ქვეყნის შიდა პოლიტიკური სტაბილურობა. სანდო და პროგნოზირებადი პარტნიორის სახელის შესანარჩუნებლად, საქართველოსთვის აუცილებელია დემოკრატიული ინსტიტუტების გაძლიერება, კანონის უზენაესობის უზრუნველყოფა და სტაბილური საინვესტიციო გარემოს შექმნა. პოლიტიკური პოლარიზაცია და არასტაბილურობა პირდაპირ საფრთხეს უქმნის ქვეყნის სატრანზიტო ფუნქციას და ასუსტებს მის პოზიციებს საერთაშორისო ასპარეზზე. შესაბამისად, გრძელვადიანი, მდგრადი განვითარება და სტრატეგიული პროექტების წარმატება პირდაპირაა დამოკიდებული ქვეყნის დემოკრატიულ და სტაბილურ განვითარებაზე.

გამოყენებული ლიტერატურა

აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. "თანამედროვე განვითარების ეკონომიკური, სამართლებრივი და სოციალური პრობლემები - 2025 სტუდენტური ხედვა." კონფერენციის მასალები. 2025. `https://cdn.atsu.edu.ge/files/docs2023/biznesis-sagranto/XXXV-krebuli2025.pdf`, უკანასკნელად იქნა გადამოწმებული — 12.06.2026.

გვაზავა ბ. პოლიტიკური პროცესების თავისებურებები სამხრეთ კავკასიაში და რეგიონული ინტეგრაციის პერსპექტივები. კავკასიის საერთაშორისო უნივერსიტეტი. 2024. `https://old-ciu.ciu.edu.ge/uploads/files/ALL FILES/ავტორეფერატი - ბაქარი გვაზავა.pdf`, უკანასკნელად იქნა გადამოწმებული — 12.06.2026.

გვარამაძე ნ. გლობალური ეკონომიკური პროექტები და საქართველო. განათლების E სახლი. 2009. `https://educationhouse.ge/storage/books/გლობალური ეკონომიკური პროექტები და საქართველო ნაწილი II_2537.pdf`, უკანასკნელად იქნა გადამოწმებული — 12.06.2026.

კომახია მ. სამხრეთ კავკასიის ენერგო დერეფანი: პერსპექტივები და გამოწვევები. GEORGIAN FOUNDATION FOR STRATEGIC AND INTERNATIONAL STUDIES. 2017. `https://gfsis.org.ge/files/library/opinion-papers/79-expert-opinion-geo.pdf`, უკანასკნელად იქნა გადამოწმებული — 12.06.2026.

მუხიგულიშვილი გ., მარგველაშვილი მ. ენერგეტიკული უსაფრთხოება და ენერგეტიკული კავშირის პერსპექტივები საქართველოსთვის. 2015. `https://weg.ge/sites/default/files/georgia_0.pdf`, უკანასკნელად იქნა გადამოწმებული — 12.06.2026.

სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია. შრომები. 2023, 1, 1. `https://eta.edu.ge/uploads/Documents/Shromebi 2023.pdf`, უკანასკნელად იქნა გადამოწმებული — 12.06.2026.

სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია. უსაფრთხოების ახალი გამოწვევები სამხრეთ კავკასიაში. Edited by რაზმაძ დ., ლაღიაშვილი გ., ზერეკიძე ზ., ბურდულაძე ა., გალდავა რ., არაბული ნ., ტურაშვილი ი., ჭიაბრიშვილი ქ., დალაქიშვილი-ჭიჭინაძე რ., ხაჩიძე ნ., გეგეშიძე ლ., ფუტკარაძე კ. eds. სსიპ - დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია. 2023. `https://eta.edu.ge/uploads/konferenciebis_krebulebi/NEW_SECURITY_CHALLENGES_IN_THE_SOUTH_CAUCASUS.pdf`, უკანასკნელად იქნა გადამოწმებული — 12.06.2026.

Asatryan V., Margvelashvili M., Veliyev J. Energy security in the South Caucasus: views from the region. Edited by Alieva L., Shapovalova N. eds. 2015. `https://weg.ge/sites/default/files/cascade-d8.3-working-paper-energy-security.pdf` (accessed 12.06.2026).

Aydın M. Changing Geopolitics of the Caucasus and Türkiye after the Double Wars. 2024, 06. `https://politicsgeo.com/wp-content/uploads/2025/08/Mustafa-Aydin-Changing-Geopolitics-of-the-Caucasus-and-Turkiye-after-the-Double-Wars.pdf` (accessed 12.06.2026).

Badridze G. REGIONAL COOPERATION AND THE FUTURE OF THE CASPIAN REGION. Georgian Foundation for Strategic and International Studies. 2014. `https://gfsis.org.ge/files/library/opinion-papers/30-expert-opinion-eng.pdf` (accessed 12.06.2026).

Bárkányi P., Vasa L. "Azerbaijan Geopolitical Importance in the Middle Corridor." FOREIGN POLICY REVIEW. 2023, pp. 41-53. `https://hiia.hu/wp-content/uploads/2026/03/2_Peter_Barkanyi_Laszlo_Vasa_Azerbaijans_Geopolitical_Importance_in_the_Middle_Corridor_FPR_2023_2.pdf` (accessed 12.06.2026).

Barnes J. US NATIONAL INTERESTS IN THE CASPIAN BASIN: GETTING BEYOND THE HYPE. James A. Baker III Institute for Public Policy, Rice University. 1998. `https://www.bakerinstitute.org/sites/default/files/2013-08/import/u-s-interests-in-the-caspian-basin-getting-beyond-the-hype.pdf` (accessed 12.06.2026).

Bhaduli P. "PIPELINE POLITICS IN SOUTH CAUCASUS: SECURITY IMPLICATIONS FOR RUSSIA." International Journal of Education and Science Research Review. 2021, 8, 5, pp. 73-76. `https://ijesrr.org/publication/75/312. august 2021 ijesrr.pdf` (accessed 12.06.2026).

Center of Analysis of International Relations (AIR Center). AZERBAIJAN-U.S. RELATIONS: CHARTING A NEW COURSE FOR STRATEGIC PARTNERSHIP. Center of Analysis of International Relations (AIR Center). 2025. `https://aircenter.az/uploads/kcVSmGvDeO0J.pdf` (accessed 12.06.2026).

Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program. The Baku-Tbilisi-Ceyhan Pipeline: Oil Window to the West. Edited by Starr S. F., Cornell S. E. eds. Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program. 2005. `https://www.silkroadstudies.org/resources/pdf/Monographs/2005_01_MONO_Starr-Cornell_BTC-Pipeline.pdf` (accessed 12.06.2026).

Cornell S. E., Ismailzade F. The Baku-Tbilisi-Ceyhan Pipeline: Implications for Azerbaijan. 2005, pp. 61-64. `https://scispace.com/pdf/the-baku-tbilisi-ceyhan-pipeline-implications-for-azerbaijan-18ypzdrs85.pdf` (accessed 12.06.2026).

Cornell S. E., Nilsson N. eds. Europe Energy Security: Gazprom Dominance and Caspian Supply Alternatives. Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program. 2008. `https://silkroadstudies.org/resources/pdf/Monographs/2008_BOOK_Cornell-Nilsson_Europe-Energy-Security.pdf` (accessed 12.06.2026).

Cretti G. The Caspian Sea Region: a renewable hub for European energy security?. Clingendael Alert. 2025. `https://www.clingendael.org/sites/default/files/2025-03/CA_The_Caspian_Sea_Regionpdf.pdf` (accessed 12.06.2026).

Deen B., Zweers W., Linder C. The EU in the South Caucasus: Navigating a geopolitical labyrinth in turmoil. Netherlands Institute of International Relations ‘Clingendael’. 2023. `https://www.clingendael.org/sites/default/files/2023-03/the-eu-in-the-south-caucasus.pdf` (accessed 12.06.2026).

Ditrych O. "EU Security Policy in the South Caucasus The Need to Move from Hydra to Hercules." Working Paper FG 2. Stiftung Wissenschaft und Politik German Institute for International and Security Affairs. 2011, 05. `https://www.swp-berlin.org/publications/products/arbeitspapiere/EU Security Policy in the South Caucasus.pdf` (accessed 12.06.2026).

Giuashvili T. The Changing Face of the South Caucasus. LSE IDEAS Strategic Update. 2025. `https://www.lse.ac.uk/ideas/Assets/Documents/updates/2025-SU-SCaucasus-WEB-03.pdf` (accessed 12.06.2026).

Gurbanov Y. "Geopolitics and Energy Diplomacy in the Caspian Region." Political Science. transcript Open Library Community Politik. n.d., 172. `https://www.transcript-verlag.de/shopMedia/openaccess/pdf/oa9783839472934.pdf` (accessed 12.06.2026).

Helly D. "The Role of the EU in the Security of the South Caucasus: A Compromised Specificity?" THE QUARTERLY JOURNAL. 2002, 3, pp. 67-70. `https://ciaotest.cc.columbia.edu/olj/co/co_jul02/co_jul02i.pdf` (accessed 12.06.2026).

İbrahimov M. The Black Sea Submarine Cable (BSSC): A Strategic Bridge for Green Energy Integration Between the South Caucasus, Central Asia, and the European Union. AIR Center. 2025. `https://aircenter.az/uploads/vjNci18mOHzV.pdf` (accessed 12.06.2026).

Karagianni M. "The 2nd Phase of the EU Southern Gas Corridor: Which role for Azerbaijan?" Policy Paper. HELLENIC FOUNDATION FOR EUROPEAN & FOREIGN POLICY (ELIAMEP). 2022, 98/2022. `https://www.eliamep.gr/wp-content/uploads/2022/03/Policy-paper-98-Karagianni-EN.pdf` (accessed 12.06.2026).

Karaosmanoglu A. Turkey objectives in the Caspian region. 2000, pp. 151-. `https://www.sipri.org/sites/default/files/files/books/SIPRI01Chufrin/SIPRI01Chufrin08.pdf` (accessed 12.06.2026).

Khachatryan H. The Southern Gas Corridor-a guarantee to the EU’s energy security?. 2018. `https://aprei-eu-eap2020.com.ua/wp-content/uploads/2021/02/Southern-Gas-Corridor-and-EUs-energy-security.pdf` (accessed 12.06.2026).

Koranyi D. "The Southern Gas Corridor: Europe Lifeline?" IAI Working Papers. IAI (Istituto Affari Internazionali). 2014, 14, 07. `https://ciaotest.cc.columbia.edu/wps/iai/0031853/f_0031853_25862.pdf` (accessed 12.06.2026). l Research. Foreign Direct Investments in Georgia Economic Outlook and Indicators. l Research. 2020, 119. `https://pmcg-i.com/app/uploads/old-site/data/publications_file/6fe25ef31d697a7f5.pdf` (accessed 12.06.2026).

Labardini R. "Oil Pipelines in the Silk Road Region: Coordination and Collaboration Amidst Competition and Confrontation." BAKU DIALOGUES. 2021, 4, 3, pp. 86-91. `https://bakudialogues.idd.az/media/2021/04/12/bd-6-labardini.pdf` (accessed 12.06.2026).

Meister S. "Energy Security in the South Caucasus: The Southern Gas Corridor in its geopolitical environment." DGAPkompakt. Edited by Sandschneider E. ed. 2014, 2. `https://dgap.org/system/files/article_pdfs/2014-02_dgapkompakt_meister_engl_www.pdf` (accessed 12.06.2026).

Mikhelidze N. "The Azerbaijan-Russia-Turkey Energy Triangle and its Impact on the Future of Nagorno-Karabakh." Documenti IAI. Istituto Affari Internazionali. 2010, 10, 18. `https://www.iai.it/sites/default/files/iai1018.pdf` (accessed 12.06.2026).

Miniconi S.-M. Can the Southern Gas Corridor be a solution to Europe Energy Crisis? Energy Security and Gas Pipeline Diplomacy. Rondeli Foundation – Georgian Foundation for Strategic and International Studies. 2022. `https://gfsis.org.ge/files/library/pdf/Eng-3371.pdf` (accessed 12.06.2026).

Niculescu G., Labarre F., Larkin P., Poghosyan B., Tanrisever O. THE GEOPOLITICS OF ENERGY IN THE SOUTH CAUCASUS: TOWARDS A REGIONAL ENERGY COMMUNITY Policy Recommendations. Austrian National Defence Academy. 2016. `https://www.bmlv.gv.at/pdf_pool/publikationen/policy_paper_chisinau_web_final.pdf` (accessed 12.06.2026).

Nuriyev E. EU Policy in the South Caucasus A view from Azerbaijan. CEPS. 2007, 272. `https://www.files.ethz.ch/isn/34100/272_EU Policy in the South Causasus.pdf` (accessed 12.06.2026).

Pataraia T. ENERGY TRANSIT AND SECURITY IMBALANCE IN SOUTH CAUCASUS: THE ROAD BETWEEN RUSSIA AND THE EUROPEAN UNION. 2015. `https://ge.boell.org/sites/default/files/uploads/2015/03/energy_eng-final_1.pdf` (accessed 12.06.2026).

Petersen A. Integrating Azerbaijan, Georgia, and Turkey with the West: The Case of the East-West Transport Corridor. 2007. `https://csis-website-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/media/csis/pubs/070910_petersen_commentary.pdf` (accessed 12.06.2026).

Rzayeva G. The Role of the Southern Gas Corridor in Strengthening Energy Cooperation to Increase Energy Security of Europe. OSCE Secretariat. 2018. `https://cdn.osce.org/sites/default/files/f/documents/8/7/421268.pdf` (accessed 12.06.2026).

Sartori N. The Southern Gas Corridor: Needs, Opportunities and Constraints. Istituto Affari Internazionali. 2011. `https://www.files.ethz.ch/isn/133639/iai1108.pdf` (accessed 12.06.2026).

Shaffer B. "From Pipedream to Pipeline: A Caspian Success Story." CURRENT HISTORY. 2005, October, pp. 343-346. `https://www.belfercenter.org/sites/default/files/pantheon_files/files/publication/shaffercurrenthistoryoct2005.pdf` (accessed 12.06.2026).

Southern Gas Corridor. `https://www.bp.com/content/dam/bp/country-sites/en_az/azerbaijan/home/pdfs/e-books/sgcbook.pdf` (accessed 12.06.2026).

Tsereteli M. "Economic and Energy Security: Connecting Europe and the Black Sea-Caspian Region." Silk Road Paper. Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program. 2008. `https://silkroadstudies.org/resources/pdf/SilkRoadPapers/2008_03_SRP_Tsereteli_Energy-Black-Sea.pdf` (accessed 12.06.2026).

Tsereteli M. "Azerbaijan and Georgia: Strategic Partnership for Stability in a Volatile Region." SILK ROAD PAPER. Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program. 2013. `https://www.silkroadstudies.org/resources/pdf/SilkRoadPapers/2013_09_SRP_Tsereteli_Azerbaijan-Georgia.pdf` (accessed 12.06.2026).