ჯონ ლოკი (John Locke), ინგლისელი ფილოსოფოსი, ლიბერალური პოლიტიკური თეორიის ერთ-ერთი ფუძემდებელია. მისი მთავარი პოლიტიკური ნაშრომია „ორი ტრაქტატი მმართველობაზე“, რომელშიც ის „მეფეთა საღვთო უფლების“ დოქტრინას აკრიტიკებს და სახელმწიფოს ლეგიტიმურობას ადამიანის ბუნებით უფლებებსა და ხალხის თანხმობაზე აფუძნებს. ლოკი ბუნებით მდგომარეობას აღწერს, სადაც ადამიანები თავისუფლები და თანასწორები არიან და ბუნებითი კანონით ხელმძღვანელობენ. ამ მდგომარეობის ნაკლოვანებათა თავიდან ასაცილებლად, ადამიანები სამოქალაქო საზოგადოებას ქმნიან და შეზღუდულ ხელისუფლებას აფუძნებენ, რომლის მთავარი მიზანი სიცოცხლის, თავისუფლებისა და საკუთრების დაცვაა. თუ ხელისუფლება ამ მიზანს ღალატობს, ხალხს აჯანყების უფლებაც აქვს.
ჯონ ლოკის პოლიტიკური ფილოსოფიის საფუძველია შეზღუდული, კონსტიტუციური მმართველობის იდეა, რომელიც ხალხის თანხმობაზეა დაფუძნებული. თომას ჰობსისგან განსხვავებით, რომელიც აბსოლუტურ ძალაუფლებას ასაბუთებდა, ლოკი სახელმწიფოს მთავარ ფუნქციად ინდივიდის ბუნებითი უფლებების – სიცოცხლის, თავისუფლებისა და საკუთრების – დაცვას მიიჩნევდა. მისი თეორია თანამედროვე ლიბერალური დემოკრატიის სათავეებთან დგას.
ლოკის პოლიტიკური იდეები ძირითადად მის ნაშრომშია ჩამოყალიბებული, „ორი ტრაქტატი მმართველობაზე“, რომელიც 1689 წელს გამოქვეყნდა. ის, ჰობსის მსგავსად, პოლიტიკური წესრიგის ასახსნელად საწყის წერტილად „ბუნებით მდგომარეობას“ იღებს, თუმცა მისგან განსხვავებულ დასკვნებამდე მიდის. თუ ჰობსისთვის ბუნებითი მდგომარეობა „ყველას ომია ყველას წინააღმდეგ“, ლოკისთვის კი ეს თავისუფლებისა და თანასწორობის მდგომარეობაა, რომელსაც ბუნებითი კანონი მართავს. ამ კანონის მიხედვით, რომელიც იგივე გონებაა, არავის აქვს უფლება, სხვის სიცოცხლეს, ჯანმრთელობას, თავისუფლებასა თუ საკუთრებას ხელყოს.
ადამიანები სახელმწიფოს იმიტომ არ ქმნიან, რომ ბუნებით ბოროტები არიან. ისინი მას იმიტომ ქმნიან, რომ ბუნებით მდგომარეობაში სამართლის აღსრულება მოუხერხებელი და მიკერძოებულია. სამოქალაქო საზოგადოების შექმნით, ადამიანები ნებაყოფლობით მხოლოდ ერთ უფლებას თმობენ – საკუთარი ხელით დასაჯონ კანონდამრღვევი – და ამ უფლებას საზოგადოებრივ ხელისუფლებას გადასცემენ. ამ უკანასკნელის მანდატი მკაცრად შეზღუდულია: მან უნდა შეიმუშაოს საერთო წესები (კანონები), დასაჯოს დამნაშავეები და საზოგადოება გარე საფრთხეებისგან დაიცვას. თუ ხელისუფლება ამ ფუნქციებს არ ასრულებს ან ტირანულად იქცევა, ხალხს უფლება აქვს, მას აუჯანყდეს და თავისი სუვერენიტეტი დაიბრუნოს.
ბუნებითი მდგომარეობა სრული თავისუფლებისა და თანასწორობის სიტუაციაა, სადაც ადამიანები არავის ნებართვას არ საჭიროებენ და მხოლოდ ბუნებითი კანონით ხელმძღვანელობენ. ეს კანონი, რომელიც გონების კარნახია, ყველას ავალდებულებს, პატივი სცენ სხვის სიცოცხლეს, თავისუფლებასა და საკუთრებას. შესაბამისად, ლოკისთვის ბუნებითი მდგომარეობა მშვიდობაა და არა ომი.
Referati AI სულ რამდენიმე წუთში შეგიდგენს სრულად დაფორმატებულ აკადემიურ ნაშრომს რეალური ციტატებით.
პოლიტიკური ძალაუფლების ბუნების გასაგებად, ლოკის აზრით, ჯერ იმის გააზრებაა საჭირო, თუ როგორი იქნებოდა ცხოვრება ხელისუფლების გარეშე. ესაა ბუნებითი მდგომარეობა, რომელიც ორი მთავარი ნიშნით ხასიათდება:
ლოკი ხაზს უსვამს, რომ ბუნებითი თავისუფლება თვითნებობას არ ნიშნავს. ადამიანს არ აქვს უფლება, გაანადგუროს საკუთარი თავი ან სხვა ქმნილება, რადგან ყველა ადამიანი „უსასრულოდ ბრძენი შემოქმედის“ საკუთრებაა.
ამ მდგომარეობას ბუნებითი კანონი მართავს, რომელიც გონების მეშვეობით შეიცნობა. ეს კანონი გვასწავლის, რომ რადგან ყველა თანასწორი და დამოუკიდებელია, არავინ უნდა მიაყენოს ზიანი სხვის სიცოცხლეს, ჯანმრთელობას, თავისუფლებას ან საკუთრებას. ბუნებით მდგომარეობაში ამ კანონის აღსრულება თითოეული ადამიანის ხელშია. ყველას აქვს უფლება, დასაჯოს დამნაშავე ისე, რომ ზიანი ანაზღაურდეს და დანაშაული აღარ განმეორდეს. სწორედ აქ იქმნება პრობლემა: როცა ყველა თავად არის მოსამართლე საკუთარ საქმეში, გადაწყვეტილებები შეიძლება მიკერძოებული და არაპროპორციული აღმოჩნდეს. სწორედ ამ „შეუსაბამობების“ თავიდან ასაცილებლად ქმნიან ადამიანები სამოქალაქო საზოგადოებას.
ბუნებითი მდგომარეობა მშვიდობას, კეთილგანწყობასა და ურთიერთდახმარებას გულისხმობს, სადაც ადამიანები გონების კარნახით ცხოვრობენ. ომის მდგომარეობა კი მაშინ იწყება, როცა ვინმე ძალას იყენებს ან ძალის გამოყენებით იმუქრება სხვის მიმართ და არ არსებობს საერთო მიუკერძოებელი მოსამართლე, რომელსაც შეიძლება მიმართო.
ლოკი ამ ორ ცნებას ერთმანეთისგან მკვეთრად მიჯნავს. მათი მთავარი განსხვავება საერთო, მიუკერძოებელი ხელისუფლების არსებობა-არარსებობაშია.
| კრიტერიუმი | ბუნებითი მდგომარეობა | ომის მდგომარეობა |
|---|---|---|
| არსი | მშვიდობა, კეთილგანწყობა, ურთიერთდახმარება | მტრობა, ძალადობა, ურთიერთგანადგურება |
| მამოძრავებელი | გონება და ბუნებითი კანონი | ძალა და ძალის გამოყენების განზრახვა |
| ხელისუფლება | არ არსებობს საერთო ამქვეყნიური ხელმძღვანელი | არ არსებობს საერთო ხელმძღვანელი, ვისაც დახმარებისთვის მიმართავ |
| შედეგი | ადამიანები ერთად ცხოვრობენ ბუნებითი კანონის შესაბამისად | ერთი მხარე ცდილობს, მეორე დაიმორჩილოს ან გაანადგუროს |
ომის მდგომარეობა შეიძლება დაიწყოს როგორც ბუნებით მდგომარეობაში, ისე სამოქალაქო საზოგადოებაში. ბუნებით მდგომარეობაში, როცა ვინმე თავს გესხმით, თქვენ გაქვთ უფლება, თავი დაიცვათ, თუნდაც ეს აგრესორის მოკვლას ნიშნავდეს, რადგან არ არსებობს პოლიცია ან სასამართლო.
ლოკის მოჰყავს მაგალითი: კანონიერია ქურდის მოკვლა, რომელიც ცდილობს, ძალით წაგართვათ ქონება. რატომ? იმიტომ, რომ ვინც ძალას იყენებს თქვენი თავისუფლების წასართმევად, შეიძლება თქვენი სიცოცხლის ხელყოფაც განიზრახოს. ამიტომ აგრესორი თავს ომის მდგომარეობაში აყენებს და თქვენ მისი განადგურების უფლებას გაძლევთ.
სამოქალაქო საზოგადოების შექმნის მთავარი მიზანი სწორედ ომის მდგომარეობის თავიდან აცილებაა. საზოგადოება ქმნის საერთო კანონებსა და სასამართლოს, რათა ადამიანებს ჰქონდეთ ინსტანცია, რომელსაც დავის გადასაწყვეტად მიმართავენ და ძალის გამოყენება საჭირო აღარ გახდეს.
ლოკისთვის მონობა ბუნებითი თავისუფლების სრული უარყოფა და საომარი მდგომარეობის გაგრძელებაა. რადგან ადამიანს არ აქვს ძალაუფლება საკუთარ სიცოცხლეზე (ის ღმერთს ეკუთვნის), მას არ შეუძლია, ნებაყოფლობით გახდეს მონა ან ეს უფლება სხვას გადასცეს. თავისუფლება ადამიანის თვითშენარჩუნებისთვის აუცილებელი პირობაა.
ლოკი თავისუფლების ორ ფორმას განასხვავებს:
მონობა ორივე ამ თავისუფლებას ეწინააღმდეგება. ლოკი ამტკიცებს, რომ ადამიანს არ შეუძლია, ხელშეკრულებით ან თანხმობით ვინმეს მონად იქცეს, რადგან მას არ აქვს უფლება, საკუთარი სიცოცხლე გაასხვისოს. სიცოცხლე ღმერთმა გვიბოძა და მხოლოდ მას შეუძლია მისი წართმევა. შესაბამისად, ვერავინ მისცემს სხვას იმ ძალაუფლებას, რაც თავად არ გააჩნია – ანუ საკუთარი სიცოცხლის ხელყოფის უფლებას.
ერთადერთი შემთხვევა, როცა მონობა შეიძლება არსებობდეს, ომის შედეგია. როდესაც კანონიერი დამპყრობელი ტყვედ ჩაიგდებს აგრესორს, მათ შორის საომარი მდგომარეობა გრძელდება. ტყვეს, რომელმაც აგრესიით დააშავა, სიცოცხლის უფლება ერთმევა და დამპყრობელს შეუძლია, იგი მონად ჰყავდეს. თუმცა, როგორც კი მათ შორის ხელშეკრულება დაიდება და ძალაუფლება შეიზღუდება, მონობის მდგომარეობაც მთავრდება. ამრიგად, ლოკისთვის მონობა ლეგიტიმური სოციალური ინსტიტუტი არ არის. ის ძალადობრივი, საომარი მდგომარეობის გამოვლინებაა.
ადამიანები პოლიტიკურ საზოგადოებას ბუნებითი მდგომარეობის ნაკლოვანებების დასაძლევად ქმნიან. ისინი ნებაყოფლობით და თანხმობის საფუძველზე ერთიანდებიან, რათა თავიანთი სიცოცხლის, თავისუფლებისა და საკუთრების უფრო საიმედო დაცვა უზრუნველყონ. ამისთვის ისინი ბუნებითი კანონის აღსრულების ინდივიდუალურ უფლებას თმობენ და მას საზოგადოებას გადასცემენ.
მიუხედავად იმისა, რომ ბუნებითი მდგომარეობა მშვიდობიანია, მას სამი მთავარი ნაკლი აქვს:
ამ პრობლემების გადასაჭრელად, ადამიანები თანხმდებიან, შექმნან „პოლიტიკური ანუ სამოქალაქო საზოგადოება“. ეს ხდება მაშინ, როდესაც ადამიანთა ჯგუფი უარს ამბობს ბუნებითი კანონის აღსრულების პირად უფლებაზე და მას საზოგადოებას, ანუ სახელმწიფოს გადასცემს. ამიერიდან, სახელმწიფოს ევალება კონფლიქტების გადაწყვეტა და დამნაშავეების დასჯა. ამ აქტით იქმნება ერთიანი პოლიტიკური სხეული, რომელიც უმრავლესობის ნებით მოქმედებს. ვინც საზოგადოებას უერთდება, ვალდებულებას იღებს, დაემორჩილოს უმრავლესობის გადაწყვეტილებას.
ლოკი ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ აბსოლუტური მონარქია შეუთავსებელია სამოქალაქო საზოგადოებასთან. აბსოლუტური მონარქი თავად რჩება ბუნებით მდგომარეობაში თავისი ქვეშევრდომების მიმართ, რადგან არ არსებობს მიუკერძოებელი მოსამართლე, რომელიც მათ შორის დავას გადაწყვეტს. ლოკი ირონიულად შენიშნავს, რომ ადამიანები არ არიან ისეთი ბრიყვები, რომ „ზაზუნებისა და მელიებისგან“ თავი დაიცვან, მაგრამ თანახმა იყვნენ, „ლომებმა შეჭამონ“.
პოლიტიკური საზოგადოების შექმნის ერთადერთი ლეგიტიმური გზა ინდივიდების ნებაყოფლობითი თანხმობაა. ადამიანები თავისუფლებაზე უარს კი არ ამბობენ, პირიქით, ისინი მას უფრო საიმედოს ხდიან საერთო ხელისუფლების შექმნით, რომელიც მათივე უფლებების დასაცავად იმოქმედებს.
ლოკისთვის ბუნებითი მდგომარეობა მშვიდობიანია და მას ბუნებითი კანონი (გონება) მართავს, ხოლო ჰობსისთვის – „ყველას ომი ყველას წინააღმდეგ“. შესაბამისად, ლოკი შეზღუდული, ხალხის თანხმობაზე დაფუძნებული მმართველობის მომხრეა, ჰობსი კი – აბსოლუტური სუვერენის.
ადამიანები ბუნებით მდგომარეობას მისი „შეუსაბამობების“ გამო ტოვებენ. იქ არ არსებობს საყოველთაო კანონი, მიუკერძოებელი მოსამართლე და განაჩენის აღსრულების მექანიზმი. სამოქალაქო საზოგადოება ამ პრობლემებს აგვარებს და უფლებათა დაცვას უფრო საიმედოს ხდის.
ლოკისთვის საკუთრება ფართო ცნებაა და მოიცავს ადამიანის „სიცოცხლეს, თავისუფლებას და მამულს“. ხელისუფლების მთავარი მიზანი სწორედ ამ საკუთრების დაცვაა.
დიახ. თუ ხელისუფლება არ ასრულებს თავის ფუნქციებს, არღვევს ხალხის უფლებებს და დესპოტურად იქცევა, ის არღვევს საზოგადოებრივ ხელშეკრულებას. ამ შემთხვევაში, ხალხს სრული უფლება აქვს, აუჯანყდეს ტირანულ ხელისუფლებას და აღადგინოს პირვანდელი წესრიგი.
როდესაც ადამიანები ქმნიან ერთიან პოლიტიკურ სხეულს, ის ერთი მიმართულებით უნდა მოძრაობდეს. ეს მიმართულება უმრავლესობის ნებით განისაზღვრება, რადგან საყოველთაო თანხმობის მიღწევა პრაქტიკულად შეუძლებელია. შესაბამისად, საზოგადოებაში გაწევრიანება უმრავლესობის გადაწყვეტილებებისადმი დამორჩილების ვალდებულებას ნიშნავს.
იმიტომ, რომ აბსოლუტური მონარქისა და მის ქვეშევრდომებს შორის დავის გადასაწყვეტად მიუკერძოებელი მოსამართლე არ არსებობს. მონარქი თავად დგას კანონზე მაღლა და, შესაბამისად, თავის ხალხთან მიმართებით კვლავ ბუნებით მდგომარეობაში რჩება, რაც სამოქალაქო საზოგადოების იდეის საპირისპიროა.
თავისუფლება თვითნებობა არ არის. ის გულისხმობს მოქმედებას საყოველთაოდ აღიარებული და დადგენილი წესების ფარგლებში, რომლის წინაშეც ყველა თანასწორია. ეს იცავს ადამიანს სხვისი ცვალებადი და თვითნებური ნებისგან.
სცადე referati.ai - ხელოვნური ინტელექტი ქართულ ენაზე აკადემიური წერისთვის.
