ხელოვნება, როგორც სოციალური კომუნიკაციის მძლავრი ინსტრუმენტი
29 მაისი 20267 წუთში წასაკითხი
სარჩევი
ხელოვნება მხოლოდ ესთეტიკური ობიექტი არ არის; ის სოციალური კომუნიკაციის ინსტრუმენტია. მის ღირებულებას ხშირად სოციალური კონტექსტი განსაზღვრავს, და არა ვიზუალური მხარე. ფილოსოფოსმა არტურ დანტომ 1964 წელს შემოიღო „ხელოვნების სამყაროს“ ცნება, რომლის მიხედვითაც სტატუსს ნამუშევარს კრიტიკოსები, კურატორები და თეორიები ანიჭებენ. ამას ადასტურებს 1970-იანი წლების სოციოლოგიური ხელოვნებაც, რომელიც მედიასა და საჯარო სივრცეს პირდაპირი ინტერვენციისთვის იყენებდა, როგორც, მაგალითად, ფრედ ფორესტის ცნობილ აქციაში.
როგორ განაპირობებს „ხელოვნების სამყარო“ ხელოვნების არსს?
ერთი შეხედვით, ხელოვნების ნიმუშის ამოცნობა მარტივი გგონიათ, თუმცა ყველაფერი ასე არაა. სწორედ „ხელოვნების სამყარო“ — კრიტიკოსების, კურატორების, გალერეებისა და თეორიების ერთობლიობა — წყვეტს, რა ჩაითვლება ხელოვნებად. ეს იდეა პირველად ამერიკელმა ფილოსოფოსმა არტურ დანტომ 1964 წლის ესეში ჩამოაყალიბა.
წარმოიდგინეთ ენდი უორჰოლის ცნობილი „ბრილოს ყუთები“. გარეგნულად ისინი არაფრით განსხვავდება სუპერმარკეტის ჩვეულებრივი ყუთებისგან. მაშ, რატომ არის ერთი ხელოვნების ნიმუში, მეორე კი — უბრალო შეფუთვა? დანტოს პასუხი ასეთია: „რაღაცის ხელოვნებად აღქმა მოითხოვს ისეთ რამეს, რისი დანახვაც თვალს არ შეუძლია — მხატვრული თეორიის ატმოსფერო, ხელოვნების ისტორიის ცოდნა: ხელოვნების სამყარო“. ანუ, უორჰოლის ყუთები ხელოვნებაა, რადგან ისინი „ხელოვნების სამყაროში“ მოხვდა, სადაც გარკვეული თეორიებისა და იდეების კონტექსტში განიხილება.
ამ იდეას კიდევ უფრო ავითარებს ჯორჯ დიკი, რომლის ინსტიტუციური თეორიის მიხედვით, ხელოვნების ნიმუში არის არტეფაქტი, რომელსაც „ხელოვნების სამყაროს“ სახელით მოქმედმა პირმა ან პირთა ჯგუფმა მიანიჭა „დაფასების კანდიდატის“ სტატუსი. ეს ნიშნავს, რომ ხელოვნება სოციალური შეთანხმების შედეგია. როდესაც კურატორი ნამუშევარს გალერეაში გამოფენს ან კრიტიკოსი მასზე სტატიას წერს, ისინი ამით მის სტატუსს ადასტურებენ. ამ სისტემის გარეშე, ბევრი თანამედროვე ნამუშევარი უბრალოდ გაუგებარი ან შეუმჩნეველი დარჩებოდა.
„ხელოვნების სამყარო“ ფიზიკური ადგილი არ არის. ეს არის იდეების, ინსტიტუტებისა და პროფესიონალების ქსელი, რომელიც აწარმოებს, აფასებს, ანაწილებს და ინახავს ხელოვნებას. ის მუდმივად იცვლება და ახალ ფორმებს იღებს.
მზად ხარ საკუთარი ნაშრომის დასაწერად?
Referati AI სულ რამდენიმე წუთში შეგიდგენს სრულად დაფორმატებულ აკადემიურ ნაშრომს რეალური ციტატებით.
ამგვარად, ხელოვნების არსი სწორედ იმ სოციალურ და კულტურულ სტრუქტურებშია საძიებელი, რომლებიც მას გარს აკრავს და მნიშვნელობას ანიჭებს, და არა მხოლოდ მის შინაგან თვისებებში, როგორიცაა სილამაზე ან ტექნიკური ოსტატობა.
რა არის სოციოლოგიური ხელოვნება და რა მიზნები აქვს მას?
სოციოლოგიური ხელოვნება 1970-იანი წლების საფრანგეთში დაბადებული რადიკალური მიმდინარეობაა, რომელმაც სცადა ხელოვნების ტრადიციული საზღვრების დანგრევა. მისი დამფუძნებლების, ჰერვე ფიშერის, ფრედ ფორესტისა და ჟან-პოლ ტენოს მიზანი იყო, ხელოვნება მუზეუმის კედლებიდან გამოეტანათ და პირდაპირი სოციალური კომუნიკაციისა და კრიტიკის ინსტრუმენტად ექციათ.
ეს იყო თავად სოციოლოგიის, როგორც ხელოვნების ფორმის, გამოყენება, და არა ხელოვნების სოციოლოგია (ანუ ხელოვნების შესწავლა სოციოლოგიური მეთოდებით). ამ მიმდინარეობის წარმომადგენლები იყენებდნენ მედიას, სოციალურ ექსპერიმენტებსა და საჯარო ინტერვენციებს, რათა კითხვის ნიშნის ქვეშ დაეყენებინათ ხელოვნების კომერციული ბუნება და საზოგადოების პასიური როლი. ისინი ფიქრობდნენ, რომ ხელოვნება სოციალური პროცესი უნდა იყოს, რომელშიც მაყურებელი აქტიურადაა ჩართული, და არა გასაყიდი ობიექტი.
1972 წლის იანვარში ფრედ ფორესტმა განახორციელა პროექტი „Space Media“. მან პრესტიჟულ ფრანგულ გაზეთ Le Monde-ში იყიდა სარეკლამო ადგილი და იქ... არაფერი დაბეჭდა. მან უბრალოდ ცარიელი თეთრი ოთხკუთხედი განათავსა და მკითხველებს მოუწოდა, ეს სიცარიელე თავად შეევსოთ — დაეხატათ, დაეწერათ და მისთვის გამოეგზავნათ. ამით ფორესტმა მედიის მომხმარებელი პასიური მიმღებიდან აქტიურ შემქმნელად აქცია და კომუნიკაციის პროცესი თავად გახადა ხელოვნების ნიმუში.
სხვა პროექტები კიდევ უფრო პროვოკაციული იყო. მაგალითად, ჰერვე ფიშერი ატარებდა კამპანიას „ხელოვნების ჰიგიენა“, რომლის ფარგლებშიც სხვა მხატვრების ნამუშევრებს ფიზიკურად ანადგურებდა, მათ ნარჩენებს პატარა პლასტმასის პარკებში ათავსებდა და ყიდდა. ეს იყო პირდაპირი ირონიული კომენტარი ხელოვნების ნიმუშის, როგორც უნიკალური და ძვირფასი ობიექტის, იდეაზე. ჟან-პოლ ტენო კი ქუჩებში გიგანტურ ყოველდღიურ საგნებს, მაგალითად, თაგვის ხაფანგებს დგამდა, რითაც საჯარო სივრცეს მოულოდნელ საგამოფენო დარბაზად აქცევდა. ამ აქციებით ისინი სვამდნენ კითხვებს: რა არის ხელოვნების ადგილი საზოგადოებაში? ვინ წყვეტს, რა არის ღირებული? და როგორ შეიძლება ხელოვნება რეალური სოციალური ცვლილებების კატალიზატორი გახდეს?
რა თეორიები ხსნის ხელოვნების სოციალურ როლს?
ხელოვნების სოციალურ როლს რამდენიმე მთავარი თეორია ხსნის. ინსტიტუციური თეორიის (არტურ დანტო, ჯორჯ დიკი) მიხედვით, ხელოვნების სტატუსს სოციალური ინსტიტუტები ანიჭებენ. ხოლო ნიკლას ლუმანის სისტემური თეორია ხელოვნებას განიხილავს, როგორც დამოუკიდებელ, თვითმმართველ სოციალურ სისტემას, რომელიც საკუთარი ლოგიკით ვითარდება.
როგორც უკვე ვნახეთ, დანტოსა და დიკის მიხედვით, ხელოვნება თავის სტატუსს „ხელოვნების სამყაროსგან“ იღებს. ეს ნიშნავს, რომ ხელოვნება სოციალური კონსტრუქციაა. თუმცა, კიდევ უფრო შორს მიდის გერმანელი სოციოლოგი ნიკლას ლუმანი, რომელმაც ხელოვნება განიხილა, როგორც დამოუკიდებელი სოციალური სისტემა. ლუმანის თეორიის მიხედვით, თანამედროვე საზოგადოება შედგება სხვადასხვა სისტემებისგან (პოლიტიკა, ეკონომიკა, მეცნიერება, ხელოვნება), რომლებიც ერთმანეთისგან გამიჯნულად, საკუთარი ლოგიკით მოქმედებენ.
ლუმანისთვის ხელოვნების სისტემა არის „ოპერაციულად დახურული“ და „თვითწარმომქმნელი“ (autopoietic). რას ნიშნავს ეს?
ოპერაციულად დახურული: ხელოვნების სისტემაში კომუნიკაცია მხოლოდ სხვა ნამუშევრებთან, სტილებთან და თეორიებთან მიმართებაში ხდება. მაგალითად, კუბიზმი პასუხი იყო იმპრესიონიზმზე, ხოლო პოპ-არტი — აბსტრაქტულ ექსპრესიონიზმზე. სისტემა გარედან (მაგალითად, პოლიტიკიდან ან ეკონომიკიდან) პირდაპირ ბრძანებებს ვერ იღებს.
თვითწარმომქმნელი: სისტემა თავად ქმნის და აწარმოებს იმ ელემენტებს, რისგანაც შედგება. ყოველი ახალი ნამუშევარი, ყოველი ახალი კრიტიკული სტატია თუ გამოფენა ხელოვნების სისტემის შიგნით იქმნება და ისევ ამ სისტემას კვებავს. როგორც ლუმანი ამბობდა, „ამ თვით-რეფერენციის გარეშე, ხელოვნება არ იარსებებდა“.
ლუმანის თეორია გვეხმარება გავიგოთ, რატომ ჩანს ხოლმე თანამედროვე ხელოვნება „გაუგებარი“. ის ხშირად საკუთარ თავს და თავის ისტორიას ეხმაურება. მის გასაშიფრად კონტექსტისა და წინა ნამუშევრების ცოდნაა საჭირო, ისევე როგორც რთული სამეცნიერო სტატიის გასაგებად — შესაბამისი დარგის ცოდნა.
ეს თეორია კარგად ხსნის, თუ რატომ შეიძლება ჩანდეს თანამედროვე ხელოვნება ხშირად „გარე სამყაროსგან მოწყვეტილი“. ის საკუთარი, შინაგანი დიალოგით ცხოვრობს, რომელიც ისტორიულად დაგროვებულ რეფერენციებს ეფუძნება.
მხოლოდ ესთეტიკაა მთავარი, თუ ხელოვნებას სხვა ღირებულებაც აქვს?
არა, ხელოვნების ღირებულება მხოლოდ ესთეტიკით არ განისაზღვრება. სოციოლოგიური თეორიების თანახმად, მისი ფუნქცია ხშირად კრიტიკული, პროვოკაციული ან შემეცნებითია. ღირებულებას ანიჭებს არა იმდენად სილამაზე, რამდენადაც კონტექსტი, იდეა და ის სოციალური დიალოგი, რომელსაც ნამუშევარი იწყებს.
ტრადიციული, ესენციალისტური მიდგომა ხელოვნების ღირებულებას თავად ნამუშევრის შინაგან, უცვლელ თვისებებში ეძებს. ამის საპირისპიროდ, სოციოლოგიური ანუ ინსტიტუციური მიდგომა ამტკიცებს, რომ ღირებულება კონტექსტუალურია და მას „ხელოვნების სამყარო“ ანიჭებს. ეს ორი შეხედულება ძირეულად განსხვავდება ერთმანეთისგან.
ტრადიციული შეხედულება
სოციოლოგიური შეხედულება
ხელოვნების ღირებულება ობიექტის შინაგან თვისებებშია (სილამაზე, ჰარმონია, ოსტატობა).
ღირებულებას ანიჭებს სოციალური კონტექსტი — „ხელოვნების სამყარო“.
ხელოვნება უნივერსალური და მარადიულია.
ხელოვნება ისტორიულად და კულტურულად ცვალებადია.
მხატვარი მარტოსული გენიოსია, რომელიც შთაგონებით ქმნის.
შემოქმედება სოციალურ ქსელში ხდება (კურატორები, კრიტიკოსები, მუზეუმები).
„კარგი“ ხელოვნების ამოცნობა ინტუიციურად, ცოდნის გარეშეა შესაძლებელი.
ხელოვნების „გაგება“ მოითხოვს კონტექსტის, თეორიისა და ისტორიის ცოდნას.
ეს ცვლილება განსაკუთრებით თვალსაჩინო გახდა XX საუკუნეში, როდესაც მარსელ დიუშანმა ჩვეულებრივი პისუარი გამოფინა და მას „ფანტანი“ უწოდა. ამ ჟესტით მან დასვა კითხვა: ვინ ან რა აქცევს ობიექტს ხელოვნებად? პასუხი იყო — კონტექსტი და თავად მხატვრის გადაწყვეტილება. დიუშანმა აჩვენა, რომ ხელოვნების მთავარი ფუნქცია შეიძლება იყოს აზროვნების პროვოცირება და საყოველთაოდ მიღებული შეხედულებების კითხვის ნიშნის ქვეშ დაყენება, და არა ესთეტიკური სიამოვნების მინიჭება.
ხელოვნება, არსებითად, კომუნიკაციის ფორმაა. ენის მსგავსად, ის შეიძლება ლამაზი ლექსისთვისაც გამოდგეს და მწვავე პოლიტიკური მანიფესტისთვისაც. ამიტომ მისი ღირებულების მხოლოდ ესთეტიკით შეფასება იგივეა, რაც წიგნის შეფასება მხოლოდ ყდის სილამაზით.
ხშირად დასმული კითხვები
რა არის „ხელოვნების სამყარო“ (Art World)?
„ხელოვნების სამყარო“ ფილოსოფოს არტურ დანტოს მიერ შემოღებული ტერმინია. ის აღნიშნავს ინსტიტუტების, ადამიანებისა და იდეების ქსელს (მუზეუმები, კრიტიკოსები, კურატორები, ხელოვნების ისტორია), რომელიც ობიექტს ანიჭებს ხელოვნების ნიმუშის სტატუსს. ამ სისტემის გარეშე, ბევრი ნამუშევარი უბრალოდ საგნად დარჩებოდა.
რა განსხვავებაა ხელოვნების სოციოლოგიურ მიდგომასა და ტრადიციულ ხელოვნებათმცოდნეობას შორის?
ტრადიციული ხელოვნებათმცოდნეობა ძირითადად ფოკუსირებულია ნამუშევრის ესთეტიკურ და სტილურ ანალიზზე. სოციოლოგიური მიდგომა კი იკვლევს იმ სოციალურ, ეკონომიკურ და პოლიტიკურ სტრუქტურებს, რომლებიც ხელოვნების შექმნას, გავრცელებასა და შეფასებას განაპირობებს. ის სვამს კითხვას: „როგორ მუშაობს ხელოვნება საზოგადოებაში?“
როგორ შეუძლია ხელოვნებას ხელი შეუწყოს სოციალურ ცვლილებებს?
ხელოვნებას შეუძლია საზოგადოებაში დამკვიდრებული ნორმების კითხვის ნიშნის ქვეშ დაყენება, მწვავე სოციალური პრობლემების ხილვადობის გაზრდა და საჯარო დისკუსიის პროვოცირება. სოციოლოგიური ხელოვნების მსგავსი მიმდინარეობები პირდაპირ ერეოდნენ საჯარო სივრცეში და აქტიურად ცდილობდნენ საზოგადოებრივი აზრის ფორმირებას.
რა როლი აქვს საზოგადოებას ხელოვნების ნიმუშის განსაზღვრაში?
ინსტიტუციური თეორიის თანახმად, საზოგადოებას, „ხელოვნების სამყაროს“ წარმომადგენლების მეშვეობით, გადამწყვეტი როლი აქვს. სწორედ საზოგადოების მიერ უფლებამოსილი ინსტიტუტები და ექსპერტები ანიჭებენ ამა თუ იმ ობიექტს ხელოვნების სტატუსს და ამით განსაზღვრავენ მის კულტურულ ღირებულებას.
ვინ იყვნენ სოციოლოგიური ხელოვნების მოძრაობის მთავარი ფიგურები?
სოციოლოგიური ხელოვნების კოლექტივი 1974 წელს ოფიციალურად დააარსა სამმა ფრანგმა არტისტმა: ფრედ ფორესტმა, რომელიც ცნობილი იყო მედია-ექსპერიმენტებით; ჰერვე ფიშერმა, რომელიც სოციოლოგიასა და ხელოვნებას აერთიანებდა; და ჟან-პოლ ტენომ, რომელიც საჯარო სივრცეში ინტერვენციებით მუშაობდა.
რა არის ნიკლას ლუმანის წვლილი ხელოვნების, როგორც სისტემის, გაგებაში?
გერმანელმა სოციოლოგმა ნიკლას ლუმანმა შეიმუშავა თეორია, რომლის მიხედვითაც ხელოვნება არის დამოუკიდებელი, თვითმმართველი სოციალური სისტემა. მისი აზრით, ხელოვნება ვითარდება საკუთარი შინაგანი ლოგიკით, მუდმივ დიალოგში თავისსავე ისტორიასთან და ფორმებთან, და არა გარე სამყაროს პირდაპირი ზეგავლენით.
ხელოვნება მხოლოდ ესთეტიკური ღირებულებისაა?
არა, ხელოვნების ღირებულება მხოლოდ ესთეტიკით არ შემოიფარგლება. მას აქვს მრავალი სხვა ფუნქცია: კომუნიკაციური (იდეების გადაცემა), კრიტიკული (საზოგადოების პრობლემების ჩვენება), სოციალური (ადამიანების გაერთიანება) და შემეცნებითი (სამყაროს ახლებურად დანახვა). თანამედროვე ხელოვნებაში ხშირად იდეა უფრო არსებითია, ვიდრე ვიზუალური სილამაზე.
თუ აკადემიური ტექსტების წერისას დახმარება გჭირდებათ, სცადეთ referati.ai — ხელოვნური ინტელექტი, რომელიც სპეციალურად ქართულენოვანი მომხმარებლებისთვის შეიქმნა.
