ეს კონსპექტი დეტალურად განიხილავს პლატონის (Plato) ფილოსოფიის ცენტრალურ ნაწილს — იდეების მოძღვრებას — და მის მწვერვალს, სიკეთის იდეას. ტექსტში გაანალიზებულია სამი ცნობილი ალეგორია (მზე, წრფე, მღვიმე), რომლებიც ამ რთული ცნებების გასაგებად გამოიყენება. ამასთან, ვეცნობით, თუ ვინ არის პლატონისთვის იდეალური ფილოსოფოსი-მმართველი, რა თვისებები სჭირდება მას, რატომ ხდებიან ფილოსოფოსები რეალურ სამყაროში უსარგებლონი და უკეთურნი და როგორი აღზრდაა საჭირო ჭეშმარიტების შემმეცნებელი მცველების ჩამოსაყალიბებლად.
პლატონის ფილოსოფიის ბირთვი იდეების მოძღვრებაა, რომლის მიხედვითაც ორი სამყარო არსებობს: ერთი — გრძნობადი, ხილული საგნების ცვალებადი სამყარო, ხოლო მეორე — იდეების, ანუ აზროვნებით საწვდომი, უცვლელი და მარადიული სამყარო. პლატონისთვის იდეა (მაგალითად, „სამართლიანობის“ იდეა) უფრო ნამდვილი და რეალურია, ვიდრე მისი ცალკეული, არასრულყოფილი გამოვლინებები ჩვენ გარშემო.
პლატონზე, ათენელ არისტოკრატზე, უდიდესი გავლენა იქონია მისმა მასწავლებელმა სოკრატემ (Socrates), რომელსაც თავად სიტყვაც არ დაუწერია, თუმცა საჯარო დისკუსიებით ჭეშმარიტების დადგენას ცდილობდა. სოკრატეს სიკვდილით დასჯამ პირდაპირი დემოკრატიის ხელით პლატონს დემოკრატიისადმი მკვეთრად უარყოფითი დამოკიდებულება ჩამოუყალიბა. პოლიტიკაში წარუმატებელი მცდელობების შემდეგ მან ათენში ფილოსოფიური სკოლა, აკადემია დააარსა, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში არსებობდა.
პლატონის ნაშრომების, მათ შორის ყველაზე განთქმული „სახელმწიფოს“, ფორმა დიალოგია. ეს ფორმა, სავარაუდოდ, ჭეშმარიტების ძიების პროცესს ასახავს, სადაც აზრები კრიტიკის გზით მოწმდება. დიალოგების მთავარი გმირი, სოკრატე, ხშირად პლატონის საკუთარ მოსაზრებებს გადმოსცემს. იდეების მოძღვრებაც სოკრატეს ცნობილი შეკითხვიდან — „რა არის?“ — იღებს სათავეს. თუ სოკრატე ცნების ზუსტ განსაზღვრებას ეძებდა, პლატონმა-კი ეს განსაზღვრება, ანუ იდეა, ცალკე არსებულ, უფრო მაღალ რეალობად აქცია.
პლატონი სიკეთის იდეის, როგორც უმაღლესი პრინციპის, ასახსნელად სამ ერთმანეთთან დაკავშირებულ შედარებას იყენებს: მზის, წრფისა და მღვიმის ალეგორიებს. ეს შედარებები ხილულ და გონებით საწვდომ სამყაროებს შორის განსხვავების გაგებაში გვეხმარება და გვიჩვენებს, თუ რა ადგილი უჭირავს სიკეთის იდეას მთელ არსებულ რეალობაში.
„სახელმწიფოს“ მე-6 და მე-7 თავებში პლატონი ცდილობს ახსნას, თუ რა არის სიკეთის იდეა, რომელიც სამართლიანობაზე და სხვა სიქველეებზე უფრო მნიშვნელოვანია. რადგან იდეალური სახელმწიფოს მმართველები ფილოსოფოსები უნდა იყვნენ, ამ იდეის ცოდნა მათთვის აუცილებელია.
Referati AI სულ რამდენიმე წუთში შეგიდგენს სრულად დაფორმატებულ აკადემიურ ნაშრომს რეალური ციტატებით.
მზის შედარება: როგორც ხილულ სამყაროში მზე სინათლის, ხედვისა და სიცოცხლის წყაროა, ასევე გონებით საწვდომ სამყაროში სიკეთის იდეაა ის, რაც შემეცნებასა და ჭეშმარიტებას შესაძლებელს ხდის. ის „ჭეშმარიტებას ანიჭებს შეცნობად საგნებს, ადამიანს კი – შეცნობის უნარს“.
წრფის შედარება: აქ პლატონი მთელ რეალობას წრფის სახით წარმოგვიდგენს, რომელიც ჯერ ორ — გრძნობად და გონებით საწვდომ — ნაწილად იყოფა, შემდეგ კი თითოეული მათგანი კიდევ ორად. ასე მიიღება რეალობის ოთხი დონე, სიცხადის კლებადობის მიხედვით:
მღვიმის ალეგორია: ეს ყველაზე ცნობილი შედარებაა. ჩვენი სამყარო მღვიმეს ჰგავს, სადაც ადამიანები ბავშვობიდან დაბმულნი არიან და მხოლოდ კედელზე მოძრავ ჩრდილებს ხედავენ. მათ ეს ჩრდილები ერთადერთი რეალობა ჰგონიათ. ფილოსოფოსი ისაა, ვინც ამ ბორკილებს თავს დააღწევს, მღვიმიდან მზის შუქზე (ანუ გონებით საწვდომ სამყაროში) გამოვა, ნამდვილ საგნებს (იდეებს) იხილავს და ბოლოს თვით მზესაც (სიკეთის იდეას).
სიკეთის იდეა პლატონთან უბრალოდ მორალური სიკეთე არ არის. ის უმაღლესი პრინციპია, რომელიც ყოველივეს აზრსა და დანიშნულებას ანიჭებს. ის არის „ცოდნისა და ჭეშმარიტების მიზეზი“ და „არსებობის მიღმურია, რომელსაც თავისი ღირსებით და ძალმოსილებით აღემატება“.
სიკეთის იდეის მჭვრეტელი ფილოსოფოსი ვალდებულია, „მღვიმეში“ დაბრუნდეს და შეეცადოს, დანარჩენებსაც აუხსნას, თუ რა არის ნამდვილი რეალობა.
ნამდვილი ფილოსოფოსი ის ადამიანია, ვისაც მარადიული და უცვლელი ჭეშმარიტების წვდომის უნარი შესწევს. სხვა ადამიანები-კი, პლატონის აზრით, უბრალოდ „საგანთა სიმრავლესა თუ ცვალებადობაში დაბორიალობენ“ და საგნების ნამდვილ არსს, ანუ მათ იდეებს, ვერ სწვდებიან. ფილოსოფოსი ისაა, ვისაც მთელი არსებობის შეცნობა სურს.
ჭეშმარიტი ფილოსოფოსის ბუნება მრავალ იშვიათ თვისებას აერთიანებს. მათ შორისაა:
მხოლოდ ყველა ამ თვისების მქონე სულს შეუძლია „საკმარისად და სრულყოფილად შეიცნოს არსი“. სწორედ ასეთი ადამიანები — მახვილი მზერის პატრონი, გამოცდილი და სიქველით გამორჩეული მცველები — უნდა იდგნენ სახელმწიფოს სათავეში.
პლატონის თანამოსაუბრე ადიმანტი აღნიშნავს, რომ რეალურ ცხოვრებაში ფილოსოფოსები უმეტესწილად ან უცნაურები და სახელმწიფოსთვის უსარგებლონი არიან, ან სულაც უკეთურები ხდებიან. სოკრატე პასუხობს, რომ ამაში ფილოსოფია კი არა, საზოგადოება და არასწორი აღზრდაა დამნაშავე.
რატომ არიან ფილოსოფოსები უსარგებლონი? ამის ასახსნელად სოკრატეს ხომალდის ალეგორია მოჰყავს. სახელმწიფო ჰგავს ხომალდს, რომლის პატრონი (ხალხი) ძლიერია, თუმცა ყრუ, ბრმა და ზღვაოსნობაში გაუნათლებელი. მეზღვაურები (პოლიტიკოსები), რომლებსაც მესაჭეობა არ უსწავლიათ, ერთმანეთს ეცილებიან საჭის ხელში ჩაგდებაში და ამტკიცებენ, რომ ამ საქმეს სწავლა არ სჭირდებაო.
ნამდვილი მესაჭე (ფილოსოფოსი), რომელიც ვარსკვლავებს, ქარსა და ამინდს აკვირდება, რათა გზა გაიგნოს, ამ მეზღვაურებს „მაღალფარდოვან ყბედად, უბადრუკად და უმაქნისად“ მიაჩნიათ. შესაბამისად, ფილოსოფოსების „უსარგებლობაში“ ბრალი საზოგადოებას მიუძღვის, რომელსაც „ვერანაირ საქმეში ვერ გამოუყენებია ისინი“, და არა თავად მათ.
რატომ ხდებიან ფილოსოფოსები უკეთურნი? ამას რამდენიმე მიზეზი აქვს. ჯერ ერთი, თავად ის იშვიათი თვისებები, რომლებიც ფილოსოფოსს სჭირდება, არასწორი აღზრდის პირობებში შეიძლება გადაგვარების მიზეზი გახდეს. მეორეც, საზოგადოების მიერ „სიკეთედ მიჩნეული“ ღირებულებები — სიმდიდრე, სილამაზე, გავლენა — სულს ხრწნის.
ყველაზე დიდი გამრყვნელი-კი ბრბოა, რომელიც „ყველაზე დიდი სოფისტია“. საჯარო თავყრილობებზე ბრბოს აღფრთოვანებული შეძახილები ან გმობა ახალგაზრდას აიძულებს, მისი აზრი გაიზიაროს. სოფისტები კი სწორედ ამას ასწავლიან — თუ რა მოსწონს ბრბოს — და ამას სიბრძნედ ასაღებენ. ბრბო ვერასდროს შეიგნებს „მშვენიერებას თავისთავად“, ამიტომ „შეუძლებელია ბრბოს ფილოსოფოსობა“. შედეგად, ფილოსოფოსები საზოგადოებისგან ყოველთვის იგმობიან, ხოლო ფილოსოფიას უღირსები ეპატრონებიან და სახელს უტეხენ.
იდეალური სახელმწიფოს შესაქმნელად აუცილებელია, რომ ქვეყანა ფილოსოფოსებმა მართონ. ამისთვის კი საჭიროა მათი სპეციალური, მრავალწლიანი აღზრდა, რომლის მიზანიც სულის „ქმნადობიდან არსებობისკენ“ მიბრუნებაა. ეს განათლება რამდენიმე ეტაპისგან შედგება და მოიცავს შესავალ მეცნიერებებსა და ფილოსოფიის მწვერვალს — დიალექტიკას.
ხუთი შესავალი მეცნიერება: ეს დისციპლინები სულს გრძნობადი სამყაროდან აზროვნებისკენ მიმართავს:
დიალექტიკა: ეს „ცოდნის უმაღლესი მწვერვალია“. შესავალი მეცნიერებები მხოლოდ მოსამზადებელი ეტაპია. დიალექტიკა ისეთი მეთოდია, რომელიც გრძნობების გარეშე, მხოლოდ გონებით სწვდება ყოველი საგნის არსს და საბოლოოდ სიკეთის იდეამდე ამაღლდება. ის ჰიპოთეზებს უარყოფს და პირველსაწყისს ეძებს.
| ასაკი | აღზრდის ეტაპი |
|---|---|
| ბავშვობა | შესავალი მეცნიერებების სწავლა თამაშით, იძულების გარეშე. |
| 20 წლამდე | ინტენსიური ფიზიკური და სამხედრო მომზადება. |
| 20-30 წელი | რჩეულები ნასწავლ მეცნიერებებს აერთიანებენ და დიალექტიკური აზროვნების განვითარებას იწყებენ. |
| 30-35 წელი | საუკეთესონი ხუთი წლის განმავლობაში ინტენსიურად სწავლობენ დიალექტიკას. |
| 35-50 წელი | საზოგადოებრივ ცხოვრებას უბრუნდებიან, იკავებენ სახელმწიფო თანამდებობებს გამოცდილების მისაღებად. |
| 50+ წელი | ვინც ყველა გამოცდას გაუძლო, თავისი დროის უმეტეს ნაწილს სიკეთის იდეის ჭვრეტას უთმობს და, როცა რიგი მოუწევს, მოვალეობის გამო მართავს სახელმწიფოს. |
ეს აღზრდის სისტემა ვრცელდება ქალებზეც, თუ მათ შესაბამისი ბუნებრივი მონაცემები აქვთ. პლატონი აღიარებს, რომ ასეთი სახელმწიფოს შექმნა „ძნელია, თუმცა შეუძლებელი არ არის“.
მთავარი აზრი ისაა, რომ ჩვენი გრძნობადი სამყარო მარადიული და უცვლელი იდეების სამყაროს არასრულყოფილი ანარეკლია. იდეა, ანუ საგნის არსი, უფრო ნამდვილია, ვიდრე თავად საგანი. ადამიანის მიზანი ამ იდეალური სამყაროსკენ სწრაფვა უნდა იყოს.
სიკეთის იდეა უმაღლესი იდეა და პრინციპია, რომელიც ყოფიერების მიღმა დგას. ის ჭეშმარიტებისა და შემეცნების წყაროა, ისევე როგორც მზეა სინათლისა და ხედვის წყარო. ის ყველაფერს ანიჭებს აზრს, დანიშნულებასა და არსებობას.
მღვიმის ალეგორია გვიჩვენებს ადამიანის მდგომარეობას: ჩვენ ვცხოვრობთ „ჩრდილების სამყაროში“ და გრძნობად აღქმას რეალობად მივიჩნევთ. განათლება და ფილოსოფია არის მღვიმიდან გამოსვლისა და ჭეშმარიტი რეალობის (იდეების სამყაროს) შემეცნების პროცესი.
ტექსტის მიხედვით, პლატონის უარყოფითი დამოკიდებულება დემოკრატიისადმი დიდწილად განაპირობა მისი მასწავლებლის, სოკრატეს სიკვდილით დასჯამ, რომელიც სწორედ ათენის პირდაპირი დემოკრატიის გადაწყვეტილება იყო. მას მიაჩნდა, რომ ბრბოს სწორი გადაწყვეტილებების მიღება არ შეუძლია.
დიალექტიკა ფილოსოფიური კვლევის უმაღლესი მეთოდია. გრძნობებზე დაყრდნობის ნაცვლად, ის მხოლოდ გონების მეშვეობით, ჰიპოთეზების უარყოფის გზით, ცდილობს მიაღწიოს ყოველი საგნის არსს და საბოლოოდ — სიკეთის იდეას. ის „ცოდნის უმაღლესი მწვერვალია“.
რადგან მხოლოდ მათ იციან, რა არის სამართლიანობის, სილამაზის და, რაც მთავარია, სიკეთის იდეა. ისინი არ მიელტვიან ძალაუფლებას პირადი სარგებლისთვის და მოვალეობის გრძნობით მართავენ, რის შედეგადაც სახელმწიფო ყველაზე უკეთ და სამართლიანად იმართება.
დიახ. ტექსტში პირდაპირაა ნათქვამი, რომ აღზრდისა და მმართველობის ეს სისტემა ვრცელდება ქალებზეც, თუ მათ საამისოდ შესაფერისი ბუნებრივი მონაცემები და უნარები აღმოაჩნდებათ.
სცადე referati.ai — ხელოვნური ინტელექტი ქართულ ენაზე აკადემიური წერისთვის.
