თენგიზ აბულაძის „მონანიება“ (1984) საბჭოთა ეპოქის ერთ-ერთი ყველაზე გახმაურებული ქართული ფილმია. ტრილოგიის („ვედრება“, „ნატვრის ხე“) ეს დასკვნითი ნაწილი წლების განმავლობაში ცენზურის გამო აკრძალული იყო, თუმცა „პერესტროიკის“ დაწყების შემდეგ, 1987 წელს, კანის კინოფესტივალზე სამი მთავარი ჯილდო, მათ შორის ჟიურის გრან-პრი, მოიპოვა. ფილმი ტოტალიტარიზმის კრიტიკაა და რეპრესიების რეალურ ისტორიებზეა დაფუძნებული, მისი ჩვენება კი ედუარდ შევარდნაძის პირადი ჩარევის შედეგად გახდა შესაძლებელი.
„მონანიება“ თენგიზ აბულაძის ცნობილი კინოტრილოგიის ბოლო, მესამე ფილმია, რომელმაც რეჟისორს მსოფლიო აღიარება მოუტანა. ტრილოგიის წინა ნაწილებისგან („ვედრება“, „ნატვრის ხე“) განსხვავებით, „მონანიებამ“ 1987 წელს კანის ფესტივალზე ერთდროულად სამი ჯილდო მოიპოვა), მათ შორის, ჟიურის გრან-პრი.
თუ ტრილოგიის პირველი ორი ფილმი უფრო ფილოსოფიურ და პოეტურ ჭრილში განიხილავდა ადამიანისა და სამყაროს ურთიერთობას, „მონანიება“ პირდაპირ და დაუფარავად შეეხო საბჭოთა ტოტალიტარიზმის თემას. ეს იყო უპრეცედენტო სითამამე იმ დროისთვის, როცა სტალინური რეპრესიების ხსენებაც კი ტაბუდ ითვლებოდა. ფილმის გამოსვლა „პერესტროიკის“ ერთ-ერთ მთავარ კულტურულ მოვლენად იქცა და საბჭოთა ინტელიგენციაში დიდი რეზონანსი გამოიწვია.
კანის ფესტივალზე მოპოვებული ჯილდოები კი მისი ტრიუმფის დასტური იყო. ფილმს ერგო:
ამ წარმატებას სხვა მრავალი ჯილდოც მოჰყვა. 1988 წელს კი თენგიზ აბულაძეს, რეზო კვესელავასთან და გიორგი მიქელაძესთან ერთად, მთელი ტრილოგიისთვის ლენინური პრემია მიენიჭათ, რაც საბჭოთა სისტემის მხრიდან საკუთარი დანაშაულებების ირიბ აღიარებადაც კი შეფასდა.
ფილმი ერთი კონკრეტული ამბის ეკრანიზაცია არ არის. ის მრავალი რეალური, ტრაგიკული ისტორიის კრებულია, რომლებიც სცენარისტებმა შეაგროვეს. მთავარი სიუჟეტური ხაზი კი, სადაც ტირანის ცხედარს საფლავიდან თხრიან, თენგიზ აბულაძეს ლიტერატურათმცოდნე აკაკი ბაქრაძემ სამეგრელოს ერთ სოფელში მომხდარი ნამდვილი ამბის სახით უამბო.
ამ რეალური ისტორიის მიხედვით, ახალგაზრდა ბიჭმა შური იძია ადგილობრივ პარტიულ მუშაკზე, რომელმაც მამამისი გადაასახლა, დედა კი საყვარლად გაიხადა. დედის თვითმკვლელობის შემდეგ, ბიჭი დაელოდა ტირანის სიკვდილს და მისი ცხედარი რამდენჯერმე ამოთხარა საფლავიდან. ეს ამბავი იქცა ფილმის მთავარ ღერძად, თუმცა რეჟისორმა და სცენარისტებმა მასში არსებითი ცვლილება შეიტანეს — შურისმაძიებელი კაცის ნაცვლად მთავარ გმირად ქალი, ქეთევან ბარათელი, აქციეს.
სცენარის თანაავტორი, ნანა ჯანელიძე, წლების განმავლობაში ხვდებოდა რეპრესირებული ადამიანების ოჯახებს და ისმენდა მათ მოგონებებს. ფილმის ბევრი ეპიზოდი სწორედ ამ მონათხრობებზეა აგებული. მაგალითად:
ამგვარად, ვარლამ არავიძის პერსონაჟი ერთი კონკრეტული დიქტატორი არ არის. ის არის კრებითი სახე, რომელიც აერთიანებს სხვადასხვა საბჭოთა ტირანის — სტალინის, ბერიასა და სხვათა — თვისებებს. როგორც ფილმის ავტორები აღნიშნავდნენ, „მონანიება“ ძეგლია ყველა იმ უდანაშაულო მსხვერპლისა, ვისი ისტორიაც საბჭოთა რეჟიმმა წაშლას უპირებდა.
ფილმის გადაღება და ცენზურის გვერდის ავლა საქართველოს კომპარტიის მაშინდელი პირველი მდივნის, ედუარდ შევარდნაძის, პირადი მხარდაჭერით გახდა შესაძლებელი. მან გამოიყენა კანონში არსებული გამონაკლისი, რომელიც საქართველოს ტელევიზიას უფლებას აძლევდა, წელიწადში შეზღუდული მოცულობის მასალა მოსკოვის კონტროლის გარეშე გადაეღო.
სწორედ ამ „ხვრელით“ ისარგებლა თენგიზ აბულაძემ. ფილმი „საქართველოს ტელევიზიის“ დაკვეთით შეიქმნა, რაც მას მოსკოვის მკაცრი კონტროლისგან იცავდა. მისი ხანგრძლივობაც, 156 წუთი, თავდაპირველად ამ სატელევიზიო ფორმატის ლიმიტს უკავშირდებოდა.
თავად შევარდნაძეს ამ ფილმის მხარდაჭერის პირადი მოტივიც ჰქონდა. მისი მეუღლის ოჯახი რეპრესიების მსხვერპლი იყო, რამაც მასზე მძიმე კვალი დატოვა. როგორც ის მოგვიანებით იხსენებდა, ფილმის ნახვის შემდეგ შეძრწუნებული იყო და მიხვდა, რომ მისი საზოგადოებისთვის ჩვენება აუცილებელი იყო.
მიუხედავად ამისა, 1984 წელს დასრულებული ფილმი ეკრანებზე მაინც ვერ მოხვდა. ის „თაროზე შემოდეს“ და მისი ბედი კითხვის ნიშნის ქვეშ იდგა. ამ პერიოდში ფილმი არალეგალურად, ვიდეოკასეტებით ვრცელდებოდა და ნამდვილ ლეგენდად იქცა, სანამ „პერესტროიკის“ დაწყების შემდეგ, 1986-1987 წლებში, მისი ფართო ჩვენება შესაძლებელი გახდა. სწორედ შევარდნაძემ იზრუნა იმაზეც, რომ ფილმი კანის ფესტივალზე მოხვედრილიყო, რამაც საბოლოოდ გადაწყვიტა მისი ბედი.
ფილმის მთავარი გზავნილია, რომ მონანიების გარეშე საზოგადოება სულიერად ვერ განვითარდება. ეს იდეა ყველაზე მკაფიოდ ფინალურ სცენაში ჩანს, სადაც მოხუცი ქალი კითხულობს, მიდის თუ არა ქუჩა ტაძართან, და პასუხად იგებს, რომ „ვარლამის ქუჩა ტაძართან არ მიდის“.
ეს დიალოგი ფილმის ცენტრალური მეტაფორაა. ქუჩა, რომელიც ტაძართან არ მიდის, არის საზოგადოების სიმბოლო, რომელმაც დაკარგა სულიერი და მორალური ორიენტირები, სადაც დანაშაული დაუსჯელია და მონანიება არ არსებობს. ვარლამის სახელით ქუჩის არსებობა ნიშნავს, რომ საზოგადოება კვლავაც ტირანის მიერ დატოვებულ მემკვიდრეობაზე დგას.
ფილმი მძიმე კითხვებს სვამს თაობათა პასუხისმგებლობაზე. აბელ არავიძე, ვარლამის შვილი, ცდილობს მამის დანაშაულების გამართლებას, ხოლო თორნიკე, შვილიშვილი, ვერ ეგუება ბაბუის ცოდვებით ცხოვრებას და საბოლოოდ სიცოცხლეს თვითმკვლელობით ასრულებს. მისი სიკვდილი არის კულმინაცია, რომელიც აჩვენებს, რომ წარსულის ცოდვების იგნორირება მომავალ თაობებს ანადგურებს. ეს ფილმი იყო კათარზისის მცდელობა, დაეწყო დიალოგი საკუთარ წარსულთან, რაც დღესაც არ კარგავს აქტუალობას.
ფილმი 1984 წელს გადაიღეს, თუმცა საბჭოთა ცენზურის გამო მისი პრემიერა მხოლოდ 1986 წლის ბოლოს შედგა საქართველოში. ფართო საბჭოთა აუდიტორიისთვის კი „მონანიება“ 1987 წლიდან, „პერესტროიკის“ დაწყების შემდეგ გახდა ხელმისაწვდომი.
ყველაზე დიდი წარმატება ფილმს 1987 წლის კანის კინოფესტივალზე ხვდა წილად, სადაც მან სამი ჯილდო მიიღო: ჟიურის სპეციალური გრან-პრი, კათოლიკური ეკლესიის პრიზი და კინოკრიტიკოსთა საერთაშორისო პრიზი (FIPRESCI). მოგვიანებით, მთელი ტრილოგიისთვის ავტორებს ლენინური პრემია მიენიჭათ.
ფილმი ეფუძნება 1930-იანი წლების საბჭოთა რეპრესიების რეალურ ისტორიებს. მთავარი სიუჟეტური ხაზი შთაგონებულია სამეგრელოს ერთ-ერთ სოფელში მომხდარი ამბით, რომელიც თენგიზ აბულაძეს აკაკი ბაქრაძემ უამბო, ხოლო სხვა ეპიზოდები რეპრესირებულთა ოჯახების მოგონებებიდან არის აღებული.
ფილმის გადაღება შესაძლებელი გახდა ედუარდ შევარდნაძის დახმარებით. მან გამოიყენა კანონმდებლობაში არსებული გამონაკლისი, რომელიც საქართველოს ტელევიზიას უფლებას აძლევდა, წელიწადში ორი საათის მასალა მოსკოვის კონტროლის გარეშე, ადგილობრივი ბიუჯეტით გადაეღო.
ფილმის მთავარი იდეაა, რომ საზოგადოება, რომელიც არ ინანიებს წარსულის დანაშაულებს და არ განიცდის კათარზისს, განწირულია. მისი სიმბოლური მნიშვნელობა კი ფინალურ სცენაში ვლინდება: ქუჩა, რომელიც ტაძართან არ მიდის, უზნეო და სულიერებისგან დაცლილი საზოგადოების მეტაფორაა.
ფილმში ასახულია რამდენიმე რეალური ისტორია: მორების ეპიზოდი ნიტა ტაბიძის მეგობრის მოგონებაა, ვარლამის პორტრეტის გახევის სცენა ტატა თვალჭრელიძის დედამთილის ამბავია, ხოლო მთავარი სიუჟეტი რეალურ ისტორიას ეფუძნება სამეგრელოდან, სადაც შვილმა ადგილობრივი პარტიული მუშაკის ცხედარი ამოთხარა.
„მონანიების“ მსგავსი რთული ნამუშევრის ანალიზი დროსა და საფუძვლიან კვლევას მოითხოვს. თუ თქვენც გიწევთ მსგავსი აკადემიური თუ შემოქმედებითი ტექსტების შექმნა, შეგიძლიათ სცადოთ referati.ai — ხელოვნური ინტელექტის დამხმარე ქართულ ენაზე, რომელიც აკადემიურ წერას გაგიმარტივებთ.
Referati AI სულ რამდენიმე წუთში შეგიდგენს სრულად დაფორმატებულ აკადემიურ ნაშრომს რეალური ციტატებით.
