ავტორმა საფუძველი ჩაუყარა შრომის ღირებულების თეორიას, რომლის მიხედვითაც საქონლის ღირებულება მის დასამზადებლად დახარჯული შრომით განისაზღვრება. მანვე გამოყო საზოგადოების ძირითადი კლასები: მიწათმფლობელები, კაპიტალისტები და მუშახელი. სმითი „Laissez-faire“ პრინციპის, ანუ ეკონომიკაში სახელმწიფოს მინიმალური ჩარევის მომხრე იყო და აკრიტიკებდა მერკანტილიზმს, რომელიც სიმდიდრის საზომად ოქროსა და ვერცხლის დაგროვებას მიიჩნევდა.

როგორია სიმდიდრის განვითარების ბუნებრივი წესი?

სმითის მიხედვით, სიმდიდრის განვითარების ბუნებრივი და ლოგიკური თანმიმდევრობა კაპიტალის დაბანდებას შემდეგი წესით გულისხმობს: პირველ რიგში – მიწათმოქმედებაში, შემდეგ – მანუფაქტურებში და ბოლოს – საგარეო ვაჭრობაში. ეს წესი იმ ლოგიკას ეფუძნება, რომ საარსებო საშუალებების (სურსათის) წარმოება კომფორტისა და ფუფუნების საგნების შექმნას უნდა უსწრებდეს.

ცივილიზებულ საზოგადოებაში ძირითადი ვაჭრობა ქალაქსა და სოფელს შორის მიმდინარეობს. სოფელი ქალაქს ნედლეულითა და საარსებო საშუალებებით ამარაგებს, ქალაქი კი მას გადამუშავებულ პროდუქტებს აწვდის. ეს ურთიერთსასარგებლო კავშირია. თუმცა, ადამიანთა ბუნებრივი მიდრეკილებაა, კაპიტალი უპირველესად მიწის დამუშავებასა და გაუმჯობესებაში დააბანდონ, რადგან ეს საქმიანობა უფრო უსაფრთხოდ და საიმედოდ ითვლება. ამასთან, სოფლად ცხოვრების სიმშვიდე და დამოუკიდებლობა დამატებით მიმზიდველობას სძენს მას.

ქალაქების ზრდა პირდაპირაა დამოკიდებული სოფლის მეურნეობის განვითარებაზე, რადგან სწორედ სოფელი ქმნის ბაზარს და აწვდის ქალაქს რესურსებს. ამ ბუნებრივი წესის საუკეთესო მაგალითად სმითს ჩრდილოეთ ამერიკის კოლონიები მოჰყავს, სადაც დაუმუშავებელი მიწის სიუხვის გამო, ადამიანები კაპიტალს სწორედ მიწის შეძენასა და დამუშავებაში აბანდებდნენ. თუმცა, როგორც ავტორი აღნიშნავს, თანამედროვე ევროპაში ეს ბუნებრივი წესი ხშირად „ყირამალა“ იყო დაყენებული: საგარეო ვაჭრობამ და მანუფაქტურებმა გამოიწვია მიწათმოქმედების განვითარება და არა პირიქით.

რა აფერხებდა მიწათმოქმედების განვითარებას ძველ ევროპაში?

რომის იმპერიის დაცემის შემდეგ ევროპაში სოფლის მეურნეობის განვითარებას მრავალი ფაქტორი აბრკოლებდა. მათ შორის უმთავრესი იყო მიწის საკუთრების არასწორი სტრუქტურა, მონური შრომის არაეფექტიანობა, მოიჯარადრეთა დაუცველობა და მძიმე საგადასახადო ტვირთი, რაც მიწის გაუმჯობესების ყოველგვარ სტიმულს აქრობდა.

ბარბაროსთა შემოსევების შემდეგ მიწის უდიდესი ნაწილი მსხვილი მემამულეების ხელში აღმოჩნდა. მათ მიერ დამკვიდრებულმა პირმშოობის კანონმა და ფიდაიკომისებმა (მამულის გასხვისების აკრძალვა) შეუძლებელი გახადა მიწების დანაწილება და მცირე მესაკუთრეთა ფენის ჩამოყალიბება. თავად დიდი მემამულეები-კი, რომლებიც მუდმივ კონფლიქტებში იყვნენ ჩართულნი, იშვიათად ზრუნავდნენ მიწის გაუმჯობესებაზე.

მნიშვნელოვანი დაბრკოლება იყო შრომის ორგანიზაციის ფორმებიც.

მხოლოდ ინგლისში, ჰენრი VII-ის დროიდან, ფერმერთა იჯარა კანონით გახდა დაცული, რამაც მათ საკუთრების მტკიცე გარანტია მისცა და სოფლის მეურნეობის განვითარებას შეუწყო ხელი. სხვა ქვეყნებში კი მოკლევადიანი იჯარა, ბეგარა და პურის ვაჭრობის შეზღუდვები სერიოზულად აფერხებდა პროგრესს.

როგორ წარმოიშვა და განვითარდა ქალაქები?

რომის იმპერიის დაცემის შემდეგ ქალაქები თავდაპირველად უუფლებო, თითქმის ყმურ მდგომარეობაში მყოფი ვაჭრებისა და ხელოსნების დასახლებები იყო. მათი აღზევება და თავისუფლების მოპოვება მეფეებისა და ფეოდალი ბარონების დაპირისპირებამ განაპირობა. მეფეები ქალაქებს პრივილეგიებს ანიჭებდნენ, რათა მათი სახით ბარონების წინააღმდეგ მოკავშირეები შეეძინათ და შემოსავლის მუდმივი წყარო გაეჩინათ.

ქალაქის მცხოვრებლებმა თანდათან მოიპოვეს ისეთი პრივილეგიები, როგორიცაა მემკვიდრეობის უფლება და ბაჟებისგან გათავისუფლება წლიური ხარკის სანაცვლოდ. ამ პროცესმა საბოლოოდ ქალაქები „თავისუფალ კორპორაციებად“ აქცია, რომელთაც საკუთარი მმართველობა, სასამართლო, კანონები და სამხედრო ძალაც კი გააჩნდათ. მეფეებსა და მოქალაქეებს საერთო მტერი – ფეოდალები ჰყავდათ, რომლებიც ქალაქელებს სიმდიდრის გამო სძულდათ და გამუდმებით ძარცვავდნენ. მეფე იცავდა ქალაქებს, რადგან ისინი მისი მტრების მტრები იყვნენ.

ამ ალიანსის შედეგად, ქალაქებში გაცილებით ადრე დამყარდა წესრიგი, კარგი მმართველობა და პიროვნების უსაფრთხოება, ვიდრე სოფლად. ისინი იქცნენ თავშესაფრად იმ ადამიანებისთვის, ვინც კაპიტალის დაგროვებას ახერხებდა და მონური დამოკიდებულებისგან თავის დაღწევას ცდილობდა. განსაკუთრებით სწრაფად განვითარდნენ საზღვაო ქალაქები (მაგალითად, ვენეცია, გენუა), რომელთაც შორეულ ქვეყნებთან ვაჭრობა შეეძლოთ და ნაკლებად იყვნენ დამოკიდებულნი ახლომდებარე სოფლებზე.

როგორ შეუწყო ხელი ქალაქების ვაჭრობამ სოფლის განვითარებას?

მიუხედავად იმისა, რომ ეს მოვლენათა ბუნებრივ წესრიგს ეწინააღმდეგებოდა, სწორედ ქალაქების ვაჭრობამ და მრეწველობამ მოახდინა რევოლუცია ევროპის სოფლის მეურნეობაში და დაამყარა წესრიგი. სმითი გამოყოფს სამ ძირითად გზას, რომლითაც ქალაქებმა სოფლის განვითარებას შეუწყვეს ხელი: ესენია ბაზრის შექმნა, კაპიტალის დაბანდება და ფეოდალური ძალაუფლების რღვევა.

1. ბაზრის შექმნა: ქალაქები წარმოადგენდნენ დიდ და ხელმისაწვდომ ბაზარს სოფლის ნედლი პროდუქციისთვის, რაც მიწათმოქმედებს წარმოების გაზრდის სტიმულს აძლევდა.
2. კაპიტალის დაბანდება: ქალაქებში დაგროვილი სიმდიდრე ხშირად მიწების შესყიდვას ხმარდებოდა. ვაჭრები, რომლებიც მემამულეები ხდებოდნენ, საუკეთესო გამაუმჯობესებლები იყვნენ, რადგან ისინი მიწას მოგების წყაროდ განიხილავდნენ, და არა ძალაუფლების.
3. წესრიგისა და თავისუფლების დამყარება: ეს ყველაზე მნიშვნელოვანი შედეგი იყო. საგარეო ვაჭრობამ და მანუფაქტურებმა დიდ მემამულეებს შესთავაზა ახალი, პირადი მოხმარების საგნები (ფუფუნების ნივთები). ადრე ისინი თავიანთი მიწების ჭარბ პროდუქტს მრავალრიცხოვანი ამფსონებისა და დამოკიდებული ადამიანების შესანახად იყენებდნენ, რაც მათ უზარმაზარ ძალაუფლებას ანიჭებდა. ახლა კი მათ ამჯობინეს, ეს სიმდიდრე საკუთარ თავზე დაეხარჯათ. ამ „ბავშვური მედიდურობის“ გამო მათ თანდათან გასცეს მთელი თავიანთი გავლენა, გაათავისუფლეს მოიჯარადრეები და დათანხმდნენ გრძელვადიან იჯარას, რამაც გლეხები დამოუკიდებლები გახადა.

ამგვარად, მემამულეებმა დაკარგეს ძალა, ხელი შეეშალათ მართლმსაჯულებისთვის, რის შედეგადაც სოფლად, ქალაქების მსგავსად, წესიერი მმართველობა დამყარდა. სმითის დასკვნით, ეს უდიდესი რევოლუცია ვინმეს შეგნებულად არ დაუგეგმავს; იგი მემამულეთა „სიბრიყვისა“ და ვაჭართა „გამრჯელობის“ უნებლიე შედეგი იყო. თუმცა, განვითარების ეს გზა ნელი და არამყარი გამოდგა, რადგან ვაჭრობით მოპოვებული კაპიტალი საეჭვო და მერყევია, სანამ ის მიწის გაუმჯობესებაში არ ჩაიდება, რომელიც გაცილებით მყარ სიმდიდრეს ქმნის.

ხშირად დასმული კითხვები

რა არის „უხილავი ხელი“?

„უხილავი ხელი“ ადამ სმითის მეტაფორაა, რომელიც აღწერს, თუ როგორ განაპირობებს თითოეული ადამიანის სწრაფვა საკუთარი სარგებლისკენ, საბოლოო ჯამში, საზოგადოების საერთო კეთილდღეობას. ეს არის ბაზრის თვითრეგულირების მექანიზმი, რომელიც ინდივიდუალურ ქმედებებს საზოგადო სასიკეთო შედეგებთან აკავშირებს.

რატომ თვლიდა სმითი მიწათმოქმედებას კაპიტალის დაბანდების ბუნებრივ პრიორიტეტად?

სმითის აზრით, მიწათმოქმედება ბუნებრივი პრიორიტეტია, რადგან საარსებო საშუალებების (სურსათის) წარმოება წინ უსწრებს კომფორტისა და ფუფუნების საგნების შექმნას. ამასთან, მიწაში დაბანდება უფრო უსაფრთხოდ და საიმედოდ ითვლება, ვიდრე მანუფაქტურა ან საგარეო ვაჭრობა.

რა იყო პირმშოობის კანონი და როგორ აფერხებდა ის განვითარებას?

პირმშოობის კანონი ფეოდალურ ევროპაში დამკვიდრებული წესი იყო, რომლის მიხედვითაც მამის მამული მთლიანად უფროს ვაჟს გადაეცემოდა. ეს კანონი ხელს უშლიდა მიწის ნაკვეთებად დანაწილებას და ამით აფერხებდა მცირე მესაკუთრეთა ფენის ჩამოყალიბებას, შესაბამისად, მიწის ეფექტიანად დამუშავებას.

რატომ დაუჭირეს მხარი მეფეებმა ქალაქების გაძლიერებას?

მეფეები ქალაქების გაძლიერებას ორი ძირითადი მიზეზის გამო უჭერდნენ მხარს. პირველი, ქალაქები მათი ბუნებრივი მოკავშირეები იყვნენ ძალაუფლებისთვის ბრძოლაში გავლენიანი ფეოდალი ბარონების წინააღმდეგ. მეორე, ქალაქები წარმოადგენდნენ შემოსავლის მუდმივ და საიმედო წყაროს სამეფო ხაზინისთვის.

როგორ დაანგრია ვაჭრობამ ფეოდალური ძალაუფლება?

ვაჭრობამ ფეოდალებს შესთავაზა ფუფუნების საგნები, რომლებზეც მათ თავიანთი შემოსავლის ხარჯვა დაიწყეს. შედეგად, მათ თანდათან უარი თქვეს მრავალრიცხოვანი ამფსონებისა და დამოკიდებული ადამიანების შენახვაზე, რაც მათი ძალაუფლების მთავარი წყარო იყო. ამით მათ საკუთარი ხელით გასცეს მთელი თავიანთი გავლენა და ავტორიტეტი.

რით განსხვავდებოდა ევროპის განვითარება „ბუნებრივი წესისგან“?

ბუნებრივი წესით, ჯერ სოფლის მეურნეობა ვითარდება, შემდეგ მანუფაქტურები და ბოლოს – საგარეო ვაჭრობა. ევროპაში კი ეს წესი „ყირამალა დადგა“: საგარეო ვაჭრობამ და ქალაქების მანუფაქტურებმა მისცეს ბიძგი სოფლის მეურნეობის განვითარებას და არა პირიქით.

სმითის მიხედვით, რომელი ტიპის სიმდიდრეა უფრო მყარი?

სმითის თანახმად, სოფლის მეურნეობის გაუმჯობესებით შექმნილი სიმდიდრე ბევრად უფრო მყარი და მდგრადია. ვაჭრობითა და მანუფაქტურებით მოპოვებული კაპიტალი კი არასაიმედო და მერყევია, სანამ მისი ნაწილი ქვეყნის მიწების დამუშავებაში არ ჩაიდება.

სცადე referati.ai — ხელოვნური ინტელექტი ქართულ ენაზე აკადემიური წერისთვის.