თომას ჰობსი (Thomas Hobbes) თავის ნაშრომში „ლევიათანი“ სახელმწიფოს ძალაუფლების რადიკალურად ახალ გამართლებას გვთავაზობს, რომელიც ადამიანის ბუნებას ეფუძნება. მისი აზრით, სახელმწიფოს არარსებობის პირობებში, „ბუნებით მდგომარეობაში“, ადამიანები „ყველას ომში ყველას წინააღმდეგ“ ცხოვრობენ. ამ ქაოსიდან ერთადერთი რაციონალური გამოსავალი „საზოგადოებრივი ხელშეკრულების“ დადებაა, რომლის მეშვეობითაც აბსოლუტური სუვერენული ძალაუფლება იქმნება. სწორედ ამ სუვერენმა უნდა უზრუნველყოს მშვიდობა და უსაფრთხოება, რითაც ჰობსი ახალი დროის პოლიტიკური რეალიზმის ერთ-ერთ ფუძემდებლად გვევლინება.
რატომ გახდა საჭირო სახელმწიფოს ახლებური გააზრება?
ჰობსის იდეები იმ ისტორიული ძვრების ფონზე უნდა გავიგოთ, რომლებმაც ევროპა მე-17 საუკუნეში მოიცვა. მანამდე არსებული პოლიტიკური წესრიგი, რომელიც მონარქის „საღვთო უფლებას“ ეფუძნებოდა, რელიგიური ომებისა და სამოქალაქო დაპირისპირების გამო კითხვის ნიშნის ქვეშ დადგა. ამან კი ძალაუფლების ლეგიტიმაციის ახალი წყაროს ძიება გახადა საჭირო.
თომას ჰობსი ინგლისელი ფილოსოფოსი იყო, რომელმაც თავისი მთავარი იდეები 1651 წელს გამოქვეყნებულ წიგნში, „ლევიათანში“, ჩამოაყალიბა. მის შეხედულებებზე უდიდესი გავლენა იქონია ინგლისის სამოქალაქო ომმა (1642-1651), სადაც ერთმანეთს მონარქიისა და პარლამენტის მომხრეები დაუპირისპირდნენ. ამასთან, ევროპას რელიგიური ომებიც ძლიერ აზარალებდა. ჰობსმა ამ მოვლენებიდან ორი მთავარი დასკვნა გამოიტანა: პირველი, რომ აუცილებელია ძლიერი სახელმწიფო, რომელიც სამოქალაქო ომს გამორიცხავს, და მეორე, რომ ამ ძალაუფლების წყარო ღმერთი კი არა, თვითონ ადამიანის ბუნება უნდა გამხდარიყო.
შუა საუკუნეებში ძალაუფლება ღმერთისგან ნაკურთხ მონარქს ეკუთვნოდა და ეს საკითხი პრობლემად არ განიხილებოდა. თუმცა, რეფორმაციის შემდეგ, როცა ევროპა კათოლიკეებად და პროტესტანტებად გაიყო, ხელმწიფის ლეგიტიმურობა მის რელიგიაზე გახდა დამოკიდებული, რამაც გამუდმებული ომები გამოიწვია. ჰობსმა დაინახა, რომ „მეფეთა საღვთო უფლების“ პრინციპი მშვიდობას ვეღარ უზრუნველყოფდა. ამიტომ, მან ძალაუფლების დასაბუთება რელიგიის ნაცვლად ადამიანის ბუნების, მისი თანშობილი თვისებებისა და საჭიროებების ანალიზით სცადა.
რა არის „ბუნებითი მდგომარეობა“ და რატომაა ის საყოველთაო ომი?
ჰობსის მიხედვით, „ბუნებითი მდგომარეობა“ საზოგადოების პირვანდელი, ჰიპოთეტური მდგომარეობაა სახელმწიფოს გარეშე. ეს არის სიტუაცია, სადაც არ არსებობს საერთო ძალაუფლება, კანონები და წესრიგი. სწორედ ამ მდგომარეობაში ვლინდება ადამიანის ბუნების ორი მთავარი თვისება — თავისუფლება და თანასწორობა, რაც, პარადოქსულად, საყოველთაო ომის მიზეზი ხდება.
მზად ხარ საკუთარი ნაშრომის დასაწერად?
Referati AI სულ რამდენიმე წუთში შეგიდგენს სრულად დაფორმატებულ აკადემიურ ნაშრომს რეალური ციტატებით.
ჰობსის აზრით, ბუნებით მდგომარეობაში ადამიანები ფიზიკურად და გონებრივად თანასწორნი არიან. არავინაა იმდენად ძლიერი, რომ სხვებზე ბატონობა გარანტირებული ჰქონდეს, რადგან „ყველაზე სუსტსაც კი საკმარისი ძალა აქვს, რომ ყველაზე ღონიერი მოკლას ფარული ხრიკით ან მოკავშირესთან ერთად“. ამასთან, ყველას აქვს ბუნებითი თავისუფლება, ანუ უფლება, მოიმოქმედოს ყველაფერი, რაც გადარჩენისთვის საჭიროდ მიაჩნია.
სწორედ ეს თანასწორობა და თავისუფლება იწვევს კონფლიქტს. რადგან ყველას ერთნაირი იმედი აქვს მიზნის მიღწევისა, თუ ორ ადამიანს ერთი და იგივე რამ მოუნდება, ისინი მტრები ხდებიან. ამ მდგომარეობაში ადამიანთა ქცევას სამი რამ განსაზღვრავს: შეჯიბრი (მოხვეჭის სურვილი), შიში (თავდაცვის აუცილებლობა) და პატივმოყვარეობა (სახელის მოპოვება). საერთო ძალაუფლების არარსებობის პირობებში, რომელიც ყველას შიშის ქვეშ ამყოფებს, ადამიანები მუდმივად დაუცველები არიან. ისინი ცდილობენ, სხვებს დაასწრონ თავდასხმა, რათა თავად არ გახდნენ მსხვერპლნი. ამას ჰობსი „ყველას ომს ყველას წინააღმდეგ“ უწოდებს, სადაც „კაცის ცხოვრება ეულია, ღარიბი, მწარე, ცხოველური და მოკლე“.
ჰობსი სკეპტიკოსებს, რომლებსაც არ სჯერათ ადამიანის ასეთი ბუნებისა, სთავაზობს, საკუთარ ქცევას დააკვირდნენ: მიუხედავად იმისა, რომ კანონები და პოლიცია არსებობს, მოგზაურობისას მაინც ვიარაღდებით, სახლის კარს ვკეტავთ და სკივრს ბოქლომს ვადებთ. ეს კი, ჰობსის აზრით, იმას მოწმობს, თუ რა მცირე ნდობა გვაქვს სინამდვილეში ჩვენი თანამოქალაქეების მიმართ.
როგორ ხდება ბუნებითი მდგომარეობიდან გამოსვლა?
ჰობსის მიხედვით, ადამიანები, მიუხედავად თავიანთი ვნებებისა, რაციონალური არსებებიც არიან. სწორედ გონება და სიკვდილის შიში აიძულებს მათ, ეძებონ გამოსავალი ომის საშინელი მდგომარეობიდან. ეს გამოსავალი „საზოგადოებრივი ხელშეკრულების“ დადება და აბსოლუტური სუვერენისადმი დამორჩილებაა, რათა მშვიდობა და უსაფრთხოება მოიპოვონ.
მიუხედავად იმისა, რომ ბუნებით მდგომარეობაში ცხოვრება საყოველთაო უბედურებაა, ადამიანებს მისგან თავის დაღწევის შანსი აქვთ. ამისკენ მათ ვნებებიც უბიძგებს (განსაკუთრებით ძალადობრივი სიკვდილის შიში და კომფორტული ცხოვრების სურვილი) და გონებაც, რომელიც მშვიდობის მისაღწევად საჭირო წესებს სთავაზობს. ამ წესებს ჰობსი „ბუნებით კანონებს“ უწოდებს.
პირველი ბუნებითი კანონი ამბობს, რომ „ყოველი კაცი უნდა ესწრაფვოდეს მშვიდობას“. მეორე კანონი კი პირველიდან გამომდინარეობს: ადამიანი მზად უნდა იყოს, უარი თქვას თავის ბუნებით უფლებაზე (ანუ ყველაფრის უფლებაზე), თუ სხვებიც იგივეს გააკეთებენ. ეს სახარების ცნობილ ოქროს წესს ჰგავს: „მოექეცით სხვა ადამიანებს ისე, როგორც თქვენ გინდათ, რომ ისინი მოგექცნენ“.
ამ კანონების საფუძველზე ადამიანები „საზოგადოებრივ ხელშეკრულებას“ დებენ. ეს არის პროცესი, რომლის დროსაც თითოეული ადამიანი ნებაყოფლობით გადასცემს თავის უფლებებსა და ძალაუფლებას ერთ პიროვნებას ან ადამიანთა ჯგუფს (სუვერენს) იმ პირობით, რომ ყველა დანარჩენიც ასე მოიქცევა. ამრიგად, ადამიანები უარს ამბობენ თავიანთ ბუნებით თავისუფლებაზე, რათა სანაცვლოდ მოიპოვონ მთავარი — უსაფრთხოება.
აღსანიშნავია, რომ უფლების დათმობა ორმხრივი უნდა იყოს. თუ მხოლოდ ერთი ადამიანი იტყვის უარს თავის უფლებაზე, სხვები კი ამას არ გააკეთებენ, ის უბრალოდ სხვების მსხვერპლი გახდება, რაც მშვიდობას ვერ დაამყარებს. სწორედ ამიტომაა საჭირო საერთო ხელშეკრულება.
რა არის სახელმწიფო და ვინ არის სუვერენი?
სახელმწიფო, ანუ „ლევიათანი“, ერთიანი პიროვნებაა, რომელიც საზოგადოებრივი ხელშეკრულების შედეგად იქმნება, როცა მრავალი ადამიანი თავის ნებას ერთ სუვერენს უქვემდებარებს. სუვერენს აბსოლუტური ძალაუფლება ენიჭება, რათა მან შეძლოს ქვეყანაში მშვიდობის დაცვა და გარე მტრებისგან თავდაცვა.
სახელმწიფოს შექმნის ერთადერთი გზაა, ადამიანებმა მთელი თავიანთი ძალა და ძალაუფლება გადასცენ ერთ კაცს ან ადამიანთა საკრებულოს, რომელიც მათი სახელით იმოქმედებს. ამ აქტით ისინი ქმნიან ერთიან პიროვნებას, რომელსაც ჰქვია სახელმწიფო (Commonwealth) ან ლათინურად Civitas. ჰობსი მას უწოდებს „დიად ლევიათანს“ ან „მოკვდავ ღმერთს“, რომელსაც „უკვდავი ღმერთის ხელში, მშვიდობასა და უსაფრთხოებას ვუმადლით“.
ამ სახელმწიფოს სათავეში დგას სუვერენი — პირი, ვისაც უმაღლესი ძალაუფლება აქვს. ყველა დანარჩენი კი მისი ქვეშევრდომია. სუვერენს იმდენი ძალა აქვს, რომ შიშზე დაყრდნობით, შეუძლია ყველას ნება საერთო მშვიდობისკენ მიმართოს.
ჰობსის მიხედვით, სუვერენული ძალაუფლების მოპოვება ორი გზითაა შესაძლებელი:
სუვერენული ძალაუფლების მოპოვების გზა
აღწერა
მოხვეჭის გზით (ბუნებრივი ძალით)
როდესაც ადამიანი ძალით იმორჩილებს სხვებს, მაგალითად, ომით ან შვილების დამორჩილებით, სიცოცხლის შენარჩუნების პირობით.
დაწესების გზით (პოლიტიკური სახელმწიფო)
როდესაც ადამიანები ნებაყოფლობით თანხმდებიან, დაემორჩილონ ერთ სუვერენს, რათა მან ისინი სხვებისგან დაიცვას.
ორივე შემთხვევაში სუვერენის უფლებები აბსოლუტური და განუყოფელია, რადგან მისი მიზანი ერთია — თავიდან აიცილოს ბუნებითი მდგომარეობის ქაოსი.
როგორია სუვერენის უფლებები და რა ევალებათ ქვეშევრდომებს?
სუვერენის ძალაუფლება აბსოლუტური, განუყოფელი და უსაზღვროა. რადგან იგი თავად ხელშეკრულების მხარე არ არის, ვერც დაარღვევს მას, ქვეშევრდომებს კი მისი დაუმორჩილებლობის უფლება არ გააჩნიათ. უმცირესობა ვალდებულია, დაემორჩილოს უმრავლესობის არჩევანს, რადგან ალტერნატივა ისევ საყოველთაო ომია.
საზოგადოებრივი ხელშეკრულება სუვერენსა და ხალხს შორის არ ფორმდება. მას თავად ხალხის წევრები დებენ ერთმანეთში. აქედან გამომდინარეობს რამდენიმე მნიშვნელოვანი შედეგი:
სუვერენს არ შეუძლია ხელშეკრულების დარღვევა: რადგან ის ხელშეკრულების მხარე არ არის, მას ვერც დაარღვევს. ამიტომ ქვეშევრდომებს არ შეუძლიათ, სუვერენის „უსამართლობის“ საბაბით, უარი თქვან დამორჩილებაზე.
ქვეშევრდომებს არ შეუძლიათ მმართველობის ფორმის შეცვლა: ერთხელ დადებული ხელშეკრულების შემდეგ, ხალხს არ შეუძლია სუვერენის ნებართვის გარეშე ახალი ხელშეკრულება დადოს ან სხვა მმართველს დაემორჩილოს. ეს უსამართლობა იქნება, რადგან ისინი თავიანთ თავდაპირველ შეთანხმებას დაარღვევენ.
უმცირესობა უნდა დაემორჩილოს უმრავლესობას: სუვერენი უმრავლესობის ხმით ირჩევა. ვინც უმცირესობაში დარჩა, მაინც ვალდებულია, აღიაროს სუვერენის ყველა ქმედება. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ის რჩება ომის მდგომარეობაში დანარჩენ საზოგადოებასთან, სადაც მისი განადგურება უსამართლობად არ ჩაითვლება.
საბოლოოდ, სუვერენის ნებისმიერი ქმედება, რომელიც მშვიდობისა და უსაფრთხოებისკენაა მიმართული, გამართლებულია. ქვეშევრდომი კი, რომელმაც ერთხელ უკვე მოახდინა სუვერენის ქმედებების ავტორიზაცია, ფაქტობრივად, თავად არის ამ ქმედებების ავტორი და მათზე პასუხისმგებელი.
ჰობსის თეორია ერთი შეხედვით აბსოლუტური დიქტატურის აპოლოგიად ჩანს, თუმცა მისი იდეები თანამედროვე ლიბერალიზმის სათავეებთანაც დგას. სახელმწიფოს ლეგიტიმაციის ადამიანის ინტერესებზე დაფუძნებითა და ბუნებითი თანასწორობის იდეით, მან შუა საუკუნეების იერარქიულ აზროვნებას ძირი გამოუთხარა და პოლიტიკური რეალიზმის სკოლა დააფუძნა.
მიუხედავად იმისა, რომ ჰობსი აბსოლუტურ ძალაუფლებას ამართლებდა, მან პოლიტიკური აზროვნების ტრადიცია თავდაყირა დააყენა. სახელმწიფოს ლეგიტიმაციის წყაროდ ღვთიური ნების ნაცვლად რიგითი ადამიანების უსაფრთხოების უზრუნველყოფა იქცა. ამით პოლიტიკის ცენტრში მოექცა ინდივიდი და მისი ინტერესები. ამასთან, ადამიანთა ბუნებითი თავისუფლებისა და თანასწორობის იდეამ ძირი გამოუთხარა შუა საუკუნეების წოდებრივ-იერარქიულ სისტემას, რამაც გზა გაუხსნა შემდგომ ლიბერალურ იდეებს.
ჰობსი ასევე პოლიტიკური რეალიზმის ერთ-ერთ ფუძემდებლად ითვლება. ეს სკოლა, რომელიც დღესაც დომინანტურია საერთაშორისო ურთიერთობებში, სახელმწიფოთა ურთიერთობას განიხილავს, როგორც ანარქიულ სისტემას — ჰობსისეულ „ბუნებით მდგომარეობას“, სადაც არ არსებობს უზენაესი მსაჯული. შესაბამისად, სახელმწიფოების მთავარი მამოძრავებელი ძალა ეროვნული უსაფრთხოების ინტერესებია, ისევე როგორც ჰობსის ინდივიდებისთვის — გადარჩენის სურვილი.
ხშირად დასმული კითხვები
რატომ თვლის ჰობსი, რომ ადამიანები ბუნებით თანასწორნი არიან?
ჰობსის აზრით, ადამიანები ფიზიკურად და გონებრივად დაახლოებით თანასწორნი არიან. ფიზიკურად, რადგან ყველაზე სუსტსაც შეუძლია ყველაზე ძლიერის მოკვლა ეშმაკობით ან სხვასთან შეკვრით. გონებრივად კი, რადგან კეთილგონიერება, ანუ გამოცდილება, ყველასთვის თანაბრად ხელმისაწვდომია.
რა არის „ომი ყველასი ყველას წინააღმდეგ“?
ეს არის ჰიპოთეტური მდგომარეობა, სადაც არ არსებობს საერთო ხელისუფლება და კანონები. ამ ვითარებაში ადამიანები, თავიანთი უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, მუდმივ კონფლიქტში, შიშსა და დაპირისპირებაში ცხოვრობენ, რადგან არავის აქვს გარანტია, რომ თავს არ დაესხმებიან.
რა განსხვავებაა ბუნებით უფლებასა და ბუნებით კანონს შორის?
ბუნებითი უფლება არის თავისუფლება, გააკეთო ყველაფერი გადარჩენისთვის. ბუნებითი კანონი კი გონების მიერ დადგენილი წესია, რომელიც ადამიანს უკრძალავს იმის გაკეთებას, რაც მის სიცოცხლეს საფრთხეს შეუქმნის. ანუ, უფლება თავისუფლებას ნიშნავს, კანონი კი — ვალდებულებას.
რატომ არ შეუძლია სუვერენს ხელშეკრულების დარღვევა?
იმიტომ, რომ სუვერენი საზოგადოებრივი ხელშეკრულების მხარე არ არის. ხელშეკრულება იდება ქვეშევრდომებს შორის, რომლებიც თანხმდებიან, რომ ძალაუფლებას სუვერენს გადასცემენ. რადგან სუვერენს არავისთან დაუდია პირობა, მას ვერაფერს დაარღვევს.
რა ხდება, თუ ვინმე არ ეთანხმება უმრავლესობის მიერ არჩეულ სუვერენს?
ჰობსის მიხედვით, ის, ვინც უმცირესობაში აღმოჩნდება, მაინც ვალდებულია, დაემორჩილოს უმრავლესობის გადაწყვეტილებას. თუ ამას არ გააკეთებს, ის რჩება ომის მდგომარეობაში დანარჩენ საზოგადოებასთან და ნებისმიერს შეუძლია მისი განადგურება უსამართლობის ჩადენის გარეშე.
რატომ არის ჰობსი ლიბერალიზმის წინამორბედიც?
მიუხედავად იმისა, რომ აბსოლუტურ ძალაუფლებას ემხრობოდა, ჰობსმა სახელმწიფოს ლეგიტიმაციის საფუძვლად ღვთიური ნების ნაცვლად ინდივიდის უსაფრთხოება და ინტერესები დაასახელა. ამით მან პოლიტიკური აზროვნება ინდივიდის გარშემო ააგო, რაც ლიბერალური აზროვნების ერთ-ერთი ქვაკუთხედია.
თუ ამ და სხვა მოაზროვნეების იდეების შესახებ უფრო ღრმად გსურთ წერა, სცადეთ referati.ai — ხელოვნური ინტელექტი ქართულ ენაზე აკადემიური წერისთვის, რომელიც დაგეხმარებათ იდეების სტრუქტურირებასა და არგუმენტების ჩამოყალიბებაში.
