ჩიკაგოს ციტირების სტილი, თავისი ორი ძირითადი სისტემით, აკადემიური წერის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული სტანდარტია, განსაკუთრებით ჰუმანიტარულ და სოციალურ მეცნიერებებში. მისი მთავარი მიზანი წყაროების ზუსტი და თანმიმდევრული დოკუმენტირებაა. სტილის მე-17 გამოცემამ რამდენიმე მნიშვნელოვანი ცვლილება შემოიტანა, მაგალითად, წიგნის გამოცემის ადგილის მითითების ვალდებულება გააუქმა. ამ სტილით მუშაობისას მთავარია, თავიდანვე აირჩიოთ ორიდან ერთი სისტემა — Notes-Bibliography (სქოლიო და ბიბლიოგრაფია) ან Author-Date (ავტორი-თარიღი) — და მთელ ნაშრომში მას მიჰყვეთ.
რომელია ჩიკაგოს სტილის ციტირების ძირითადი სისტემები და რით განსხვავდებიან ისინი?
ჩიკაგოს სტილის მე-17, უახლესი გამოცემა ორ ძირითად სისტემას გვთავაზობს: Notes-Bibliography (სქოლიო და ბიბლიოგრაფია) და Author-Date (ავტორი-თარიღი). პირველი უფრო ხშირად ჰუმანიტარულ მეცნიერებებში (ისტორია, ლიტერატურა, ხელოვნება) გამოიყენება, ხოლო მეორე — საბუნებისმეტყველო და სოციალურ მეცნიერებებშია გავრცელებული.
ამ ორ სისტემას შორის მთავარი განსხვავება წყაროს მითითების ფორმაა. Notes-Bibliography სისტემა იყენებს სქოლიოებს (footnotes) ან ტექსტის ბოლოს მოცემულ შენიშვნებს (endnotes) ყოველი ციტირებისთვის და ნაშრომის ბოლოს თან ახლავს სრული ბიბლიოგრაფია. ეს საშუალებას გაძლევთ, კომენტარები და დამატებითი განმარტებებიც ჩართოთ, რაც ჰუმანიტარული კვლევებისთვის ხშირად ძალიან მოსახერხებელია.
კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ცვლილება რედაქტირებულ წიგნში გამოქვეყნებულ თავს ან სტატიას ეხება. თუ ადრე ბიბლიოგრაფიაში ამ თავის გვერდების დიაპაზონის მითითება აუცილებელი იყო, ახლა ესეც ნებაყოფლობითია. რა თქმა უნდა, სქოლიოში ან ტექსტშიდა ციტირებისას კონკრეტული გვერდი, საიდანაც ინფორმაცია მოგყავთ, კვლავ ზუსტად უნდა მიუთითოთ.
მიუხედავად იმისა, რომ უკვე არსებობს ჩიკაგოს სტილის მე-18 გამოცემა, ბევრი საუნივერსიტეტო სახელმძღვანელო, მათ შორის აშშ-ის საზღვაო ასპირანტურის სკოლის (NPS) გზამკვლევი, ჯერ კიდევ მე-17 გამოცემის წესებს ეყრდნობა. ამიტომ, ყოველთვის დააზუსტეთ თქვენს ლექტორთან ან ჟურნალის რედაქციასთან, რომელი გამოცემის სტანდარტს ითხოვენ.
განახლდა წესიც აღმოსავლური სახელების ციტირების შესახებ. თუ ავტორს აქვს გვარი, რომელიც სახელზე წინ იწერება (მაგალითად, კორეული, ჩინური ან იაპონური სახელები), ბიბლიოგრაფიაში მისი სახელის შემდეგ მძიმე აღარ დაისმება. მაგალითად, თუ ავტორია Liu Xinwu, ჩანაწერი იქნება „Liu Xinwu“, და არა „Liu, Xinwu“. ეს ცვლილება კულტურული სპეციფიკის უკეთ გათვალისწინებას ემსახურება.
როგორ უნდა დავაციტიროთ ონლაინ და ელექტრონული წყაროები?
ციფრულ ეპოქაში ონლაინ წყაროების სწორად ციტირება განსაკუთრებით აქტუალურია. ჩიკაგოს სტილის მთავარი მოთხოვნაა, რომ ნებისმიერი ონლაინ წყაროსთვის საცნობარო სიაში მითითებული იყოს URL მისამართი ან DOI (Digital Object Identifier) ნომერი. DOI უნიკალური იდენტიფიკატორია, რომელიც სამეცნიერო სტატიებს ენიჭება და უცვლელი რჩება, URL-ისგან განსხვავებით. ამიტომ, თუ წყაროს ორივე აქვს, უპირატესობა ყოველთვის DOI-ს მიანიჭეთ.
თუ თქვენს მიერ გამოყენებულ ონლაინ დოკუმენტს გამოცემის თარიღი არ აქვს, ამის აღსანიშნავად გამოიყენება აბრევიატურა „n.d.“ (ინგლ. no date). მაგალითად, Author-Date სისტემაში ტექსტშიდა ციტირება ასე გამოიყურება: (ავტორი, n.d.).
გავრცელებული შეცდომაა ონლაინ ნანახი და შემდეგ ამობეჭდილი დოკუმენტის ბეჭდურ წყაროდ მიჩნევა. ჩიკაგოს სტილის მიხედვით, თუ მასალა თავდაპირველად ონლაინ გამოქვეყნდა და თქვენ ის ინტერნეტით მოიპოვეთ, ის ონლაინ წყაროდ უნდა დააციტიროთ, მაშინაც კი, თუ ფურცელზე გაქვთ ამობეჭდილი.
ონლაინ წყაროების ციტირებისას ასევე საყურადღებოა წვდომის თარიღის მითითების საკითხი. ეს მხოლოდ მაშინ არის აუცილებელი, თუ წყაროს შინაარსი დროთა განმავლობაში შეიძლება შეიცვალოს (მაგალითად, ვიკიპედიის სტატია ან მუდმივად განახლებადი ბლოგი). სტაბილური პუბლიკაციებისთვის, როგორიცაა ონლაინ ჟურნალის სტატია, წვდომის თარიღი, როგორც წესი, საჭირო არ არის.
ონლაინ წიგნის ციტირება (Author-Date):
ჰერმან მელვილის „მობი დიკის“ ონლაინ ვერსიის ციტირებისას, საცნობარო სიაში ჩანაწერი ასეთი იქნება:
Melville, Herman. 1851. Moby-Dick; or, The Whale. New York. https://melville.electroniclibrary.org/moby-dick-side-by-side.
ხოლო ტექსტში ციტატის მითითებისას დაიწერება: (Melville 1851, 627).
რა წესები მოქმედებს მრავალავტორიანი და არაპირდაპირი წყაროების ციტირებისას?
აკადემიურ ნაშრომზე მუშაობისას ხშირად შეხვდებით წყაროებს, რომლებსაც რამდენიმე ავტორი ჰყავს, ან ისეთ შემთხვევებს, როდესაც ორიგინალ წყაროზე წვდომა არ გაქვთ. ჩიკაგოს სტილს ასეთი შემთხვევებისთვისაც მკაფიო წესები აქვს. თუ წყაროს ორი ან სამი ავტორი ჰყავს, ტექსტშიც და ბიბლიოგრაფიაშიც ყველა მათგანი უნდა მიუთითოთ.
სირთულე იწყება ოთხი ან მეტი ავტორის შემთხვევაში. Author-Date სისტემაში, ტექსტში იწერება მხოლოდ პირველი ავტორის გვარი, რასაც ლათინური აბრევიატურა „et al.“ მოსდევს (ნიშნავს „და სხვები“). რაც შეეხება ბიბლიოგრაფიას, თუ ავტორების რაოდენობა ათამდეა, ყველა უნდა ჩამოთვალოთ. თუ ათზე მეტია, მიუთითებთ პირველ შვიდ ავტორს და შემდეგ წერთ „et al.“.
ჟურნალის სტატია ოთხზე მეტი ავტორით (Author-Date):
დავუშვათ, გვაქვს სტატია შვიდი ავტორით (Carl D. Snyder, Manuel Bedrossian, Casey Barr და სხვები).
ტექსტშიდა ციტირება: (Snyder et al. 2025, 9–10)
საცნობარო სიაში: Snyder, Carl D., Manuel Bedrossian, Casey Barr, Daniel G. C. D. G. Amador, Michael N. M. N. Cable, Peter L. L. Willis, and James K. K. K. K. Lunine. 2025. “Extant Life Detection Using Label-Free Video Microscopy in Analog Aquatic Environments.” Astrobiology 25 (forthcoming).
განსაკუთრებით საყურადღებოა არაპირდაპირი, ანუ მეორეული წყაროების საკითხი. ჩიკაგოს სტილი პირდაპირ გვირჩევს, თავი ავარიდოთ ასეთ ციტირებას და ყოველთვის ვეცადოთ ორიგინალი წყაროს მოძიებას. თუმცა, თუ პირველწყარო დაკარგულია, მიუწვდომელია ან უცხო ენაზეა, მაშინ დასაშვებია მეორეული წყაროს გამოყენება. ამ შემთხვევაში, სქოლიოში ან ტექსტში უნდა მიუთითოთ როგორც ორიგინალი, ისე მეორეული წყარო, მაგალითად: „როიგის კვლევა (ციტირებულია უოლკერში 2008) აჩვენებს...“
ხშირად დასმული კითხვები
რომელია Chicago სტილის ციტირების ორი ძირითადი სისტემა?
ჩიკაგოს სტილს ორი სისტემა აქვს: Notes-Bibliography (სქოლიო და ბიბლიოგრაფია), რომელიც ჰუმანიტარულ მეცნიერებებში გამოიყენება და ტექსტშიდა ციტირებისთვის სქოლიოებს იყენებს; და Author-Date (ავტორი-თარიღი), რომელიც სოციალურ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებშია გავრცელებული და ციტირებას ტექსტში, ფრჩხილებში აკეთებს.
აუცილებელია თუ არა წიგნის ციტირებისას გამოცემის ადგილის მითითება?
არა. ჩიკაგოს სტილის მე-17 გამოცემის მიხედვით, ბიბლიოგრაფიაში წიგნის გამოცემის ქალაქის მითითება სავალდებულო აღარ არის. ასევე, რედაქტირებულ კრებულში გამოქვეყნებული თავის ციტირებისას, ბიბლიოგრაფიაში გვერდების დიაპაზონის მითითებაც ნებაყოფლობითია, თუმცა ტექსტში კონკრეტული გვერდი მაინც უნდა მიუთითოთ.
როგორ მოვიქცე, თუ წყაროს გამოცემის თარიღი არ აქვს?
თუ წყაროს გამოცემის თარიღი უცნობია, თარიღის ნაცვლად უნდა გამოიყენოთ აბრევიატურა „n.d.“ (no date). მაგალითად, Author-Date სისტემაში ციტირება იქნება (ჯაფარიძე, n.d.). ეს მკითხველს აცნობებს, რომ თარიღი გამიზნულად არ არის გამოტოვებული.
როდის უნდა მივუთითო DOI ან URL ონლაინ წყაროების ციტირებისას?
ონლაინ წყაროების ციტირებისას ყოველთვის უნდა მიუთითოთ URL (ვებგვერდის მისამართი) ან DOI (Digital Object Identifier). თუ წყაროს ორივე აქვს, უპირატესობა მიანიჭეთ DOI-ს, რადგან ის მუდმივი და უცვლელი იდენტიფიკატორია, განსხვავებით URL-ისგან, რომელიც შეიძლება შეიცვალოს.
როგორ ხდება ჟურნალის სტატიის ციტირება, რომელსაც ოთხზე მეტი ავტორი ჰყავს?
Author-Date სისტემაში, თუ სტატიას ოთხი ან მეტი ავტორი ჰყავს, ტექსტში მიუთითებთ მხოლოდ პირველი ავტორის გვარს და ამატებთ „et al.“. მაგალითად, (სნაიდერი et al., 2025). ბიბლიოგრაფიაში კი, თუ ავტორების რიცხვი ათამდეა, ყველა უნდა ჩამოთვალოთ.
როდის არის დასაშვები არაპირდაპირი წყაროს ციტირება?
არაპირდაპირი ციტირება დასაშვებია მხოლოდ მაშინ, როცა პირველწყარო მიუწვდომელია (დაკარგულია, იშვიათი გამოცემაა და ა.შ.). ამ დროს ტექსტში უნდა აღნიშნოთ, რომ ინფორმაცია მოგყავთ სხვა ავტორის ნაშრომიდან. მაგალითად: „ივანიშვილის კვლევა (ციტირებულია ჯაფარიძის მიერ 2020) ცხადყოფს, რომ...“.
სად ვნახო ჩიკაგოს სტილის ციტირების სრული სახელმძღვანელო?
ყველაზე სრულყოფილი და სანდო რესურსი თავად Chicago Manual of Style-ის ოფიციალური ვებგვერდია. აქ ნახავთ დეტალურ მაგალითებს ყველა ტიპის წყაროსთვის, როგორც Notes-Bibliography, ისე Author-Date სისტემისთვის. ასევე, სასარგებლოა სხვადასხვა უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკების მიერ შექმნილი ონლაინ გზამკვლევები.
თუ აკადემიურ ტექსტებზე მუშაობთ და გსურთ, ციტირების ტექნიკური დეტალების ნაცვლად შინაარსზე იყოთ კონცენტრირებული, სცადეთ referati.ai. ეს ხელოვნურ ინტელექტზე დაფუძნებული პლატფორმა დაგეხმარებათ, წყაროები სწრაფად და ჩიკაგოს სტილის წესების სრული დაცვით დააფორმატოთ.
