Академиялық жұмыста плагиаттан қалай сақтану керек
31 тамыз 20267 минут оқу
Мазмұны
Академиялық жұмыста плагиаттан сақтану өте маңызды. Плагиат, бұл тек мәтін көшіру емес, басқаның идеясын дереккөзін көрсетпей иемдену. Оның салдары ауыр: кейбір журналдар плагиат үшін авторды 3 жылға дейін жарияланымнан шеттетеді. Көптеген оқу орындары жұмыстың бірегейлігі 75%-дан кем болмауын, ал жасанды интеллект жасаған мәтін үлесі 10%-дан аспауын талап етеді. «Антиплагиат.Қазақстан» сияқты заманауи құралдар 100-ден астам тілден аударылған мәтінді де анықтай алады.
Плагиат деген не және оның түсінігі қалай өзгерді?
Плагиат жай ғана біреудің мәтінін көшірумен шектелмейді. Бұл ұғым латынның «plagio», яғни «ұрлау» деген сөзінен шыққан және басқа адамның идеясын, құрылымын немесе сөзін авторды көрсетпей иемденуді білдіреді. Тіпті сөздерді синониммен алмастырып, сөйлемді өзгертсеңіз де, дереккөзге сілтеме жасамасаңыз, бұл да плагиат болып саналады.
Бұрын плагиат деп көбіне бір мәтінді екінші жерден сол күйі көшіруді түсінетін. Бірақ бүгінде оның түрлері көбейіп, күрделене түсті. Технологияның дамуымен плагиатты анықтау да, оны жасау да оңайырақ болғандай көрінеді. Сонымен бірге оның жаңа, бірден байқалмайтын формалары пайда болды.
Плагиаттың негізгі түрлеріне тоқталайық:
Тікелей көшіру: Біреудің жұмысын еш өзгеріссіз, тырнақшасыз және сілтемесіз алу. Бұл плагиаттың ең анық және ауыр түрі.
Мозаикалық плагиат: Бірнеше дереккөзден алынған үзінділерді біріктіріп, арасына өз сөздеріңізді қосып, біртұтас мәтін ретінде көрсету. Авторлар көрсетілмесе, бұл әрекет ұрлыққа жатады.
Парафраздау плагиаты: Басқа автордың идеясын өз сөзіңізбен жазғанмен, дереккөзін көрсетпеу. Есіңізде болсын, идеяның да авторы бар.
Өз-өзіне плагиат (Self-plagiarism): Бұрын жарияланған өз мақалаңыздың бір бөлігін жаңа жұмыста сілтемесіз қайта пайдалану. Бұл көптеген оқу орындары мен журналдарда этикаға жат саналады.
Деректерді бұрмалау: Басқа біреудің зерттеу деректерін өзіңіздікіндей көрсету немесе деректерді ойдан шығару.
Өз жұмысыңды жазуға дайынсың ба?
Referati AI саған бірнеше минут ішінде нақты сілтемелері бар академиялық жұмысты зерттеуге, құрылымын жасауға және форматтауға көмектеседі.
Студент А эссесінің бірінші абзацын бір мақаладан, екіншісін кітаптан, ал үшіншісін сайттан алып, сөздерін сәл өзгертіп, біртұтас мәтін ретінде өткізеді. Ол әр бөліктің дереккөзін көрсетпейді. Нәтижесінде, мәтін біртұтас көрінгенімен, бұл — мозаикалық плагиат.
Соңғы кездері жасанды интеллект жасаған мәтінді өз атынан өткізу де плагиаттың жаңа түрі ретінде қарастырылып жүр. Себебі, бұл жағдайда жұмысты сіз емес, алгоритм орындаған болып шығады.
Академиялық ортада плагиаттың салдары қандай?
Академиялық ортада плагиаттың зардабы ауыр. Ол оқудан шығарылуға, ғылыми атақтан айырылуға немесе абыройдың төгілуіне әкелуі мүмкін. Мысалы, кейбір ғылыми журналдар, «ҚазЭҚХСУ Жаршысы» сияқты, этикалық ереже бұзылса, мақаланы алып тастап, автордың 3 жыл бойы жұмыс жариялауына тыйым салады.
Плагиат тек техникалық қателік емес, ол — зияткерлік ұрлық, яғни интеллектуалды меншікке қол сұғушылық. Оның салдары сіз оқитын немесе жұмыс істейтін мекеменің ішкі ережелеріне байланысты әртүрлі болуы мүмкін.
Студенттер үшін:
Тапсырма үшін төмен баға алу немесе сол пәннен «F» (failed) деген баға алу.
Университеттің тәртіптік кеңесіне шақырылу.
Оқудан уақытша немесе толықтай шығарылу. Бұл туралы сіздің жеке іс-қағазыңызға белгі соғылады, бұл болашақта басқа оқу орнына түсуге кедергі келтіруі мүмкін.
Ғалымдар мен зерттеушілер үшін:
Мақаланың немесе қолжазбаның журнал редакциясынан кері қайтарылуы.
Жарияланған мақаланың журналдан алынып тасталуы (ретракция). Бұл ғалымның абыройына түскен үлкен дақ.
Ғылыми атақтан (мысалы, кандидат немесе доктор) айыру.
Гранттық қаржыландырудан қағылу немесе жұмыстан босатылу.
Авторлық құқықты бұзғаны үшін заң алдында жауап беру.
Интернетте ақылы қызмет ұсынатын «эссе фабрикаларына» сенбеңіз. Олардың көбі сіз тапсырыс берген жұмысты басқаға сатуы немесе өз базасына сақтап, кейін сіздің жұмысыңызды тексергенде плагиат ретінде шығуына себеп болуы мүмкін. Бұл ақшаңызды да, абыройыңызды да қатар жоғалтуға әкеледі.
Айырмашылықты түсіну үшін төмендегі кестені қарастырайық.
Мәселелі тәсіл (Плагиат)
Дұрыс тәсіл (Академиялық адалдық)
Біреудің сөйлемін көшіріп алып, бір-екі сөзін ауыстыру.
Ойды толық түсініп, өз сөзіңізбен толықтай қайта жазу және дереккөзге сілтеме жасау.
Интернеттен табылған суретті немесе кестені авторды көрсетпей пайдалану.
Суреттің немесе кестенің астына оның авторын, атауын және алынған жерін көрсету.
Идеяны алу, бірақ кімнен алғаныңызды жазбау.
«Профессор X-тің пікірінше...» деп бастап, идея авторын көрсету.
Дәйексөзді тырнақшаға алып, соңына немесе сол жерде автор мен бет нөмірін көрсету.
Ең бастысы, плагиат сіздің жеке ғалым немесе маман ретіндегі беделіңізге орны толмас зиян келтіреді.
Академиялық жұмыста плагиаттан қалай сақтануға болады?
Плагиаттан сақтанудың басты жолы: барлық дереккөзді дұрыс рәсімдеу және өз ойыңызды анық білдіру. Көптеген журналдар жұмыстың бірегейлігі 75%-дан кем болмауын талап етеді. Сондықтан, басқа автордың ойын өз сөзіңізбен жеткізіп (парафраздау), соңына міндетті түрде сілтеме қойыңыз.
Академиялық адалдық тек ережелер жиынтығы емес, ол ғалымның немесе студенттің ойлау мәдениетін көрсетеді. Төмендегі практикалық кеңестер осы мәдениетті қалыптастыруға көмектеседі:
Жұмысты ерте бастаңыз. Соңғы сәтке қалдырылған жұмыс асығыстыққа, демек, біреудің дайын ойын көшіре салуға итермелейді. Материалды зерттеуге, ой қорытуға және өз сөзіңізбен жазуға уақыт бөлген жөн.
Барлық дереккөзді жазып отырыңыз. Зерттеу барысында оқыған әрбір мақаланың, кітаптың немесе веб-сайттың толық библиографиялық ақпаратын (авторы, атауы, жылы, баспасы, URL) бірден жазып алыңыз. Zotero, Mendeley сияқты бағдарламалар бұл процесті жеңілдетеді.
Дәйексөзді дұрыс қолданыңыз. Егер автордың сөзін сол күйі, өзгеріссіз келтіргіңіз келсе, оны міндетті түрде тырнақшаға («...») алыңыз. Тырнақшадан кейін автордың аты-жөнін, жарияланған жылын және бет нөмірін көрсетіңіз. Мысалы: (Ахметов, 2021, 45-б.).
Парафраздауды үйреніңіз. Парафраздау дегеніміз, біреудің ойын бір-екі сөзді ауыстырып жазу емес. Бұл — ойды толық түсініп, оны жаңа сөйлемдермен, өз стиліңізбен толықтай қайта құрып жазу. Парафраздан кейін де дереккөзге сілтеме жасауды ұмытпаңыз.
Күмәндансаңыз, сілтеме жасаңыз. Дереккөзді артық көрсеткеніңіз үшін ешкім сөкпейді, ал көрсетпегеніңіз үшін үлкен мәселе туындауы мүмкін. Бұл академиялық жазудағы алтын ереже саналады.
Өз ойыңызды анық ажыратыңыз. Мәтін жазу барысында қай жерде өз пікіріңіз, қай жерде басқа автордың ойы екенін өзіңіз де, оқырман да анық түсінетіндей етіп жазыңыз. «Автордың пікірінше...», «Зерттеу нәтижелері көрсеткендей...» сияқты тіркестерді қолданыңыз.
Плагиатты анықтайтын қандай құралдар мен саясаттар бар?
Бүгінде плагиатты анықтау үшін арнайы бағдарламалар қолданылады. Олардың ішінде Қазақстанда жасалған «Антиплагиат.Қазақстан» жүйесі бар. Бұл құралдар мәтінді интернеттегі, ғылыми базалардағы миллиондаған дереккөзбен салыстырып, ұқсастықтарды бірнеше секундта тауып береді.
Көптеген университеттер мен ғылыми журналдар студенттер мен авторлардан жұмыстарын осындай жүйелер арқылы тексеруден өткізуді талап етеді. Олардың жұмыс істеу принципі қарапайым: сіз жүктеген мәтін үлкен дерекқормен салыстырылады. Бұл дерекқорға интернеттегі ашық ақпарат, жарияланған ғылыми мақалалар, диссертациялар, студенттік жұмыстар және т.б. кіреді. Тексеруден кейін ұқсастық пайызы мен сәйкес келетін дереккөздер тізімі көрсетілген есеп шығады.
2021 жылы Қазақстанда отандық «Антиплагиат.Қазақстан» жүйесі іске қосылды. Оның ерекшелігі: нейрондық желілерді қолдана отырып, мәтіндегі өзгертілген сөздерді, сөйлем құрылымының ауысуын және тіпті 100-ден астам тілден аударылған үзінділерді анықтай алатындығында. Бұл жүйе сурет ретінде енгізілген мәтінді де тани алады.
2023 жылы ChatGPT сияқты нейрондық желілердің танымалдығы артқан соң, «Антиплагиат.Қазақстан» жүйесіне орыс және ағылшын тілдерінде жасанды интеллект жазған мәтінді анықтайтын арнайы детектор қосылды. Бұл академиялық адалдықты сақтаудағы маңызды қадам болды.
Бүгінде көптеген жоғары оқу орындары мен ғылыми журналдар жасанды интеллектпен жазылған мәтіндерге қатысты өз саясатын енгізіп жатыр. Мысалы, кейбір журналдар AI көмегімен жасалған мәтіннің үлесі 10%-дан аспауын және автордың бұл технологияны қолданғанын ашық көрсетуін талап етеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Плагиаттың негізгі түрлері қандай?
Плагиаттың негізгі түрлеріне біреудің жұмысын тікелей көшіру, бірнеше дереккөзден үзінділерді құрастырып, авторды көрсетпеу (мозаикалық плагиат), идеяны өз сөзіңізбен жазып, сілтеме жасамау (парафраздау), сондай-ақ бұрынғы өз жұмысыңызды қайта пайдалану (өз-өзіне плагиат) жатады.
Кездейсоқ плагиаттан қалай сақтануға болады?
Кездейсоқ плагиаттан сақтану үшін зерттеу барысында барлық дереккөзді мұқият жазып алыңыз, дәйексөздер мен парафраздау ережелерін сақтаңыз. Жұмысты жазып болған соң, арнайы плагиат тексеруші құралдармен өз жұмысыңызды тексеріп шығу артық етпейді. Күмәнді жағдайда дереккөзді көрсеткен абзал.
Плагиаттың студент немесе ғалым үшін салдары қандай?
Плагиаттың салдары ауыр болуы мүмкін: жұмыстың төмен бағалануынан бастап, оқудан немесе жұмыстан шығарылуға, ғылыми дәрежеден айырылуға дейін. Плагиат анықталған жағдайда автордың беделіне үлкен нұқсан келеді және оның болашақ академиялық мансабына кедергі болуы мүмкін.
Жасанды интеллект жазған мәтінді жұмыста қолдануға бола ма?
Көптеген оқу орындары мен журналдар AI қолдануға шектеу қояды (мысалы, мәтіннің 10%-нан аспауы) және оны қолданған жағдайда ашық көрсетуді талап етеді. AI-ды идея алу немесе мәтінді редакциялау үшін қолдануға рұқсат етілуі мүмкін, бірақ оны негізгі автор ретінде пайдалану этикаға жат саналады.
Плагиатты тексеруге арналған қандай құралдар бар?
Әлемде Turnitin, PlagScan сияқты танымал жүйелер бар. Қазақстанда «Антиплагиат.Қазақстан» жүйесі кеңінен қолданылады. Бұл құралдар мәтінді миллиондаған дереккөзбен салыстырып, ұқсастықтарды анықтайды. Көптеген университеттер студенттеріне осы жүйелерге тегін қолжетімділік ұсынады.
Дәйексөз келтіру мен плагиаттың айырмашылығы неде?
Дәйексөз келтіру, бұл басқа автордың сөзін немесе идеясын мойындап, оған сілтеме жасау арқылы заңды түрде қолдану. Плагиат: сол идеяны немесе сөзді авторды көрсетпей, өзіңіздікіндей етіп көрсету. Яғни, басты айырмашылық: дереккөзге адал сілтеме жасауда.
Академиялық жазу — күрделі процесс. Егер сізге идеяны құрылымдауға, ойыңызды жеткізуге немесе жазу барысында көмек қажет болса, жасанды интеллектке негізделген құралдарды қарастыруға болады. Мысалы, академиялық жазуға арналған referati.ai-ды сынап көріңіз.
