Шетелдік дереккөзді аудару плагиат болып саналады ма?
Мазмұны5
Иә, дереккөзді көрсетпестен шетелдік мәтінді аудару плагиат саналады. Қазіргі антиплагиат жүйелері 1 миллиардтан астам құжаттар базасы арқылы «аударма ұқсастығын» оңай табады. Қазақстан университеттерінің көбі, мысалы, Шәкәрім университеті, жұмыстың бірегейлігі 75%-дан жоғары болуын талап етеді. Заң тұрғысынан, аудармашы туындының авторы болып есептеледі, ал Қазақстанда авторлық құқық автордың қайтыс болғанынан кейін 70 жыл сақталады.
Академиялық жүйелер аударылған плагиатты қалай анықтайды?
Заманауи антиплагиат жүйелері аударманы оңай анықтайды. Олар сөздерді салыстырмайды, мәтіннің құрылымы мен мағынасын талдайды. Мысалы, Antiplagiat.Expert платформасы 1,095 миллиардтан астам құжатты қамтитын базасы арқылы аударылған мәтінді түпнұсқамен байланыстыра алады. Бұл «аударылған ұқсастықтарды» табу технологиясы деп аталады.
Бұл қалай жұмыс істейді? Жүйе сіздің мәтініңізді алып, оның құрылымын, негізгі терминдерін және сөйлемдердің бірізділігін талдайды. Содан кейін осы «цифрлық ізді» өз базасындағы миллиардтаған құжатпен, соның ішінде шетел тілдеріндегі мақалалармен, кітаптармен және ғылыми жұмыстармен салыстырады. Егер сіз ағылшын тіліндегі мақаланы алып, оны қазақшаға аударып, өз атыңыздан тапсырсаңыз, жүйе екі мәтіннің құрылымдық ұқсастығын бірден байқайды. Бұл жай ғана сөздерді тексеру емес, идеялардың көшірілгенін анықтау.
Көптеген университеттің талаптары қатаң. Мысалы, Шәкәрім университетінің журналына жіберілген ғылыми мақалалардың бірегейлігі кем дегенде 75% болуы керек. Тіпті өзіңіздің бұрын жарияланған жұмысыңыздан көшірудің де шегі бар: өзін-өзі дәйексөз алу 15%-дан аспауы тиіс. Бұл ережелер академиялық адалдықтың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.
Сөздердің орнын ауыстыру немесе синонимдерді қолдану заманауи антиплагиат жүйелерін алдай алмайды. Олар сөйлемнің құрылымы мен мағынасын талдайды, сондықтан көшірме бәрібір анықталады.
Сондықтан, шетелдік дереккөздің идеясын алсаңыз, оны жай аудармай, өз сөзіңізбен қайта жазып, міндетті түрде түпнұсқаға сілтеме жасаңыз.
Аударылған мәтін кімге тиесілі және аудармашының заңды жауапкершілігі қандай?
Заң тұрғысынан аударма — туынды шығарма, ал оның авторы — аудармашы. Көптеген Еуропа елінде аудармашы өз аудармасына толық жауап береді. Қазақстанда «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» заңға сәйкес, авторлық құқық автордың қайтыс болғанынан кейін 70 жыл бойы сақталады.
Қазақстан Республикасының Конституциясының 20-бабы сөз және шығармашылық бостандығына кепілдік береді. Бұл құқықтар «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» заңмен нақтыланады. Авторлық құқық әдеби шығармаларға, кітаптарға, музыкаға, суреттерге, тіпті жарнама мен техникалық сызбаларға да таралады. Аударма осы тізімде «туынды шығарма» ретінде қарастырылады. Түпнұсқа авторының құқығы сақталғанымен, аудармашы да өз еңбегі үшін құқыққа ие болады.
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ профессоры, филология ғылымдарының докторы Темірғали Есембеков бұл мәселеге тереңірек тоқталады. Оның айтуынша: «Көптеген Еуропа елдерінде аудармашы аударылған мәтіннің авторы болып есептеледі және мәтін үшін заң жүзінде толық жауап береді. Аудармашының баспа алдындағы, түпнұсқа авторы алдындағы жауапкершілігі нақты айқындалып, заңмен реттелген. Ал бізде бұл мәселелер реттелмек түгілі, сөз де болмайды». Бұл Қазақстанда аудармашы мәртебесі әлі де толық заңды негізге ие болмағанын көрсетеді.
Авторлық құқықтың екі түрін ажырата білген жөн:
| Мүліктік құқықтар (сатылады) | Мүліктік емес құқықтар (сатылмайды) |
|---|---|
| Шығарманы жариялау, көбейту, тарату | Автор деп танылу құқығы |
| Шығарманы импорттау, жалға беру | Шығармаға өз атын қою құқығы |
| Шығарманы аудару немесе өңдеу | Автор беделін қорғау құқығы |
Мүліктік емес құқықтарды (мысалы, автордың аты) сатуға, сыйлауға немесе мұраға қалдыруға болмайды. Олар авторға мәңгілікке тиесілі.
Технология аудармаға қалай көмектеседі және плагиатты қалай анықтайды?
Заманауи технологиялар аударманы секундтарда жасауға мүмкіндік береді. Мысалы, DocTranslator сияқты құралдар 120-дан астам тілді қолдап, құжаттың бастапқы пішімін сақтайды. Дегенмен, олардың негізіндегі технологиялар антиплагиат жүйелерінде де қолданылады, сондықтан аударманы анықтауды да жеңілдетеді.
Бұрын машиналық аударма сөздерді тікелей ауыстыратын болса, қазіргі жасанды интеллект (AI) жүйелері әлдеқайда күрделі. Олар құжатты адам сияқты «оқиды»: тақырыптарды, абзацтарды, кестелер мен тізімдерді ажыратады. Мысалы, AI негізіндегі аударма құралы құжаттың бастапқы форматын толығымен сақтай алады. Егер сіз PDF немесе сканерленген суретті аударсаңыз, OCR (оптикалық таңбаларды тану) технологиясы арқылы ондағы мәтінді танып, аударма жасайды. Бұл құралдардың көбі Google Translate сияқты танымал жүйелердің негізін пайдаланады, бірақ оған құжаттармен жұмыс істеуге арналған қосымша функциялар қосады.
Елестетіп көріңіз, сізде кестелер мен диаграммаларға толы 50 беттік ағылшынша нұсқаулық бар. DocTranslator сияқты құралды пайдаланып, сіз оны қазақ тіліне аударғанда, барлық кестелер мен диаграммалар өз орнында қалады. Бұл уақытты үнемдейді, бірақ түпнұсқа дереккөзге сілтеме жасау міндетінен босатпайды.
Бір жағынан, бұл технологиялар жұмысты жеңілдетеді. Екінші жағынан, олар плагиатты анықтауды да оңайлатады. Себебі, аударылған мәтіннің құрылымы мен стилі түпнұсқаға өте ұқсас болып қалады. Антиплагиат жүйелері дәл осы ұқсастықты іздейді. Демек, технологияны пайдаланғаныңыз сізді жауапкершіліктен босатпайды, керісінше, адал болуға итермелейді.
Аудармашының кәсіби мәртебесі авторлық пен жауапкершілікті анықтауда қандай рөл атқарады?
Кәсіби аудармашының мәртебесі оның жұмысын заңды туынды ретінде мойындауға негіз болады. Бұл оған авторлық құқық беріп, аударманың дәлдігі мен мазмұнына жауапкершілік жүктейді. Профессор Темірғали Есембеков айтқандай, кәсібилік, бұл жай ғана екі тілді білу емес, терең дайындық пен тәжірибе.
Профессор Есембековтың пікірі өте орынды: «Кез келген екі тілді адам аудармашы бола алады деген қағида бар. Мен бұл қағидамен келіспеймін. Сөзді түсіну, мәніне жету, ести білу белгілі бір дайындықты талап етеді. Оның үстіне аудармашыға практика қажет». Яғни, аударма: механикалық процесс емес, шығармашылық еңбек. Жақсы аудармашы түпнұсқаның стилін, ырғағын және эмоционалдық реңкін сақтай отырып, оны басқа тілде қайта жасайды.
Бұл еңбек заңды түрде де, кәсіби этика тұрғысынан да бағалануы керек. Еуропа елдерінде аудармашы өз аудармасы үшін толық жауапты болса, бұл оның мәтіннің мазмұнына, дәлдігіне кепілдік беретінін білдіреді. Қате аударылған медициналық нұсқаулық немесе заң құжаты үлкен зардаптарға әкелуі мүмкін. Профессор Есембеков атап өткендей, Қазақстанда бұл саланың реттелмеуі, үлкен олқылық.
Егер сіз аударманы өз жұмысыңызда қолдансаңыз, аудармашының да еңбегін ескеріңіз. Егер ол кәсіби аударма болса, түпнұсқа автормен қатар аудармашының аты-жөнін көрсету: жақсы академиялық әдеп.
Аудармашының кәсіби мәртебесі артқан сайын, оның жұмысына деген құрмет те, жауапкершілік те артады. Бұл аударма сапасының жақсаруына және плагиат сияқты жағымсыз құбылыстардың азаюына ықпал етеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Аударылған мәтін дереккөз көрсетілмесе, автоматты түрде плагиат па?
Иә, бұл плагиат болып саналады. Басқа біреудің идеясын, зерттеуін немесе мәтінін дереккөзді көрсетпей өз атыңыздан ұсыну — академиялық ұрлық. Тілді ауыстыру идеяның иесін өзгертпейді. Академиялық адалдық кез келген алынған ақпараттың авторын көрсетуді талап етеді.
Антиплагиат жүйелері шетелдік дереккөзден аударылған плагиатты қалай табады?
Заманауи жүйелер «аударылған ұқсастықтар» деп аталатын технологияны қолданады. Олар мәтіннің сөзбе-сөз сәйкестігін емес, оның семантикалық құрылымын, сөйлемдердің орналасу тәртібін және негізгі ойын талдайды. Миллиардтаған құжаттар базасы арқылы олар аударылған мәтіннің түпнұсқасын оңай таба алады.
Аудармашының аударылған мәтінге қатысты заңды жауапкершілігі қандай?
Көптеген Еуропа елінде аудармашы аударылған мәтіннің авторы болып танылады және оның мазмұны мен дәлдігі үшін заңды түрде жауап береді. Қазақстанда бұл мәселе заңнамалық тұрғыдан әлі де толық реттелмеген, бірақ аударма туынды шығарма ретінде авторлық құқықпен қорғалады.
Аудармалар Қазақстан заңнамасы бойынша авторлық құқықпен қорғала ма?
Иә, қорғалады. Аудармалар «туынды шығарма» ретінде қарастырылады. Түпнұсқа авторының рұқсатымен жасалған аударманың авторы, аудармашы. Оның авторлық құқығы, жалпы ереже бойынша, өмір бойы және қайтыс болғаннан кейін 70 жыл бойы сақталады.
AI аударма құралдарын пайдалану плагиатқа әкелуі мүмкін бе?
Жоқ, құралдың өзі кінәлі емес. Бірақ AI-аударманы пайдаланып, дереккөзді көрсетпестен өз жұмысыңыз ретінде өткізсеңіз, бұл плагиат болады. Технология сізді академиялық адалдық ережелерінен босатпайды, ол тек көмекші құрал.
Академиялық жұмыстар үшін қандай бірегейлік пайызы қажет?
Бұл әр университеттің ішкі талаптарына байланысты. Дегенмен, көп жағдайда ғылыми жұмыстар үшін бірегейлік деңгейі 75-85%-дан төмен болмауы керек. Мысалы, Шәкәрім университетінің журналында мақалалар үшін ең төменгі шек 75% деп бекітілген.
Аудармасын қолданған шетелдік дереккөзге қалай дұрыс сілтеме жасау керек?
Сілтеме жасау стиліне (APA, MLA, Chicago) байланысты ережелер әртүрлі. Жалпы тәртіп бойынша, сіз түпнұсқа автордың аты-жөнін, шығарманың атауын, жарияланған жылын көрсетесіз. Мәтін ішінде немесе ескертпеде бұл сіздің жеке аудармаңыз екенін «(автордың аудармасы)» деп белгілеу керек.
Академиялық адалдықты сақтай отырып, сапалы мәтін жазу оңай емес. Егер сізге ойыңызды құрылымдауға, дереккөздермен жұмыс істеуге немесе жазу процесін жылдамдатуға көмек керек болса, referati.ai сияқты заманауи құралдарды қолданып көріңіз. Ол: академиялық жазуға арналған жасанды интеллект көмекшісі.
