Аралас әдістермен зерттеу: тәсілдерді қалай үйлестіру керек
Мазмұны
Аралас зерттеу әдісі сандық деректердің «қанша?» деген сұрағына сапалық зерттеудің «неге?» деген жауабын қосады. Бұл тәсіл социология, білім беру, психология сияқты салаларда күрделі құбылыстарды жан-жақты түсіну үшін жиі қолданылады. Оның білім берудегі бір көрінісі: аралас оқыту (blended learning). Мысалы, 2015 жылғы бір зерттеу аралас оқыту форматындағы студенттердің үлгерімі толық онлайн немесе дәстүрлі форматқа қарағанда жоғары болғанын көрсеткен.
Аралас әдіс дегеніміз не және ол не үшін қажет?
Аралас әдіс: бұл зерттеу сұрағына толыққанды жауап алу үшін сапалық және сандық деректер жинау әдістерін бірге қолдану. Бұл тәсіл зерттеушіге күрделі мәселелердің астарын тереңірек үңіліп, құбылысты әртүрлі қырынан көруге мүмкіндік береді. Нәтижесінде алынған тұжырымдар әлдеқайда сенімді әрі жан-жақты болады.
Ғылыми жұмыста әдістің үш негізгі түрі бар: сапалық, сандық және аралас. Сапалық әдістер (сұхбат, бақылау) көбіне «неге?» және «қалай?» деген сұрақтарға жауап іздесе, сандық әдістер (сауалнама, эксперимент) «қанша?», «қаншалықты жиі?» деген сияқты сұрақтарға назар аударады. Аралас әдіс осы екеуінің де мықты тұстарын біріктіреді.
Сіз бір компаниядағы қызметкерлердің жұмысқа қанағаттану деңгейін зерттегіңіз келді делік. Алдымен, сіз барлық қызметкерге сауалнама жүргізіп, олардың қанағаттану деңгейін 1-ден 10-ға дейінгі шкаламен бағалайсыз. Бұл: сандық дерек. Нәтижесінде орташа көрсеткіш 5,6 болды дейік. Бұл сан сізге «деңгей орташадан төмен» екенін айтады, бірақ себебін түсіндірмейді. Міне, осы кезде сапалық әдіс көмекке келеді. Сіз бірнеше қызметкермен тереңдетілген сұхбат жүргізіп, олардың неге риза еместігін анықтайсыз. Осылайша, сандық және сапалық деректерді біріктіру арқылы сіз толыққанды көрініске ие боласыз.
Осы екі тәсілдің айырмашылығын мына кестеден көруге болады:
| Тәсіл | Негізгі сұрағы | Мысал |
|---|---|---|
| Сандық әдіс | «Қанша?», «Қай деңгейде?» | Студенттердің 70%-ы жаңа бағдарламаны тиімді деп санайды. |
| Сапалық әдіс | «Неге?», «Қалай?» | Студенттермен сұхбаттасу арқылы оларға бағдарламаның нақты қай тұстары ұнайтынын анықтау. |
| Аралас әдіс | Екеуі де | Студенттердің 70%-ы бағдарламаны тиімді санағанымен, сұхбат барысында олардың практикалық тапсырмалардың аздығына шағымданатыны белгілі болды. |
Аралас әдіс дегеніміз: екі түрлі зерттеуді жай ғана қатар жүргізу емес. Оның басты күші: алынған сандық және сапалық деректерді бір-бірімен тығыз байланыстырып, бірін-бірі толықтыратындай етіп талдау жасауда.
Аралас оқытудың артықшылықтары қандай?
Аралас оқыту (Blended Learning): бұл дәстүрлі, яғни аудиториядағы сабақтар мен онлайн оқыту технологияларын ұштастыратын білім беру моделі. Оқушы материалдың бір бөлігін интернет арқылы өз бетінше игерсе, қалған бөлігін мұғаліммен бірге сыныпта талқылайды. Бұл әдіс оқушыға оқу уақытын, орнын және қарқынын өзіне ыңғайлы етіп реттеуге мүмкіндік береді.
Соңғы жылдары білім беру саласында бұл тәсілдің танымалдығы артып келеді. Оның негізгі себебі: икемділігінде. Студент немесе оқушы күрделі тақырыптарды өз жылдамдығымен қайталап оқи алады, ал түсінікті тұстарын тез өтіп кетеді. Сыныптағы уақыт лекция тыңдауға емес, практикалық тапсырмалар орындауға, топтық жұмыстарға және мұғаліммен тікелей сұрақ-жауап алмасуға жұмсалады.
Бұл әдістің тиімділігі зерттеулермен де дәлелденген. Мысалы, 2015 жылы жүргізілген бір зерттеу аралас оқыту арқылы білім алған студенттердің академиялық үлгерімі тек онлайн немесе тек дәстүрлі форматта оқығандарға қарағанда жоғары болғанын көрсеткен. Дегенмен, бұл әдістің бірыңғай қатаң анықтамасы жоқ, сондықтан оның тиімділігі қолданылған технологиялар мен педагогикалық тәсілдерге тікелей байланысты болады. Оның «төңкерілген сынып» (flipped classroom) сияқты түрлері бар.
Интерактивті әдістер білім беруді қалай өзгертеді?
Интерактивті әдістер білім беру үдерісін оқушы мен мұғалімнің жай ғана ақпарат алмасуынан өзара әрекеттесуге негізделген серіктестікке айналдырады. Бұл тәсілдердің негізінде студенттің белсенділігі, топтық жұмыс тәжірибесі және міндетті кері байланыс жатыр. Мұндай тәсіл БҰҰ-ның «Баршаға сапалы білім беру» мақсатына жетуге ықпал етеді.
Дәстүрлі білім беру моделінде мұғалім — білімнің негізгі көзі, ал оқушы — пассивті тыңдаушы. Интерактивті әдістер бұл рөлдерді өзгертеді. Мұнда мұғалім бағыттаушы, ұйымдастырушы (фасилитатор) қызметін атқарса, оқушы білімді өзі іздеп, талдап, талқылауға белсене қатысады. Бұл оқушының тек білім алып қана қоймай, сыни ойлау, коммуникация, командада жұмыс істеу сияқты маңызды дағдыларын дамытады.
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің доценті Гүлжан Нүсіпжанқызы Мұхамадиеваның айтуынша, «Оқу процесіндегі жаңа әдістер жаһандану заманында бәсекеге қабілетті, сұранысқа ие мамандарды даярлауға ықпал етеді». Университеттерде қолданылатын интерактивті әдістерге мыналар жатады:
- Шығармашылық тапсырмалар
- Шағын топтарда жұмыс істеу
- Рөлдік ойындар
- Интерактивті дәрістер (мысалы, Сократтық диалог)
- Жобалық жұмыстар
Интерактивті сабақ өткізу үшін күрделі технологиялардың қажеті жоқ. Қарапайым «миға шабуыл», топтық талқылау немесе «ойлан, жұптас, бөліс» сияқты әдістердің өзі сыныптағы оқушылардың белсенділігін бірнеше есе арттыра алады. Ең бастысы: оқушыларға өз ойын еркін айтуға және қателесуге қорықпайтын орта қалыптастыру.
Lesson Study мұғалімдерге қалай көмектеседі?
Lesson Study (Сабақты зерттеу): бұл мұғалімдердің өз сабақтарын бірлесіп жоспарлау, өткізу, бақылау және талдау арқылы кәсіби біліктілігін үздіксіз арттыруға бағытталған тәсіл. Бұл жай ғана ашық сабақ өткізу емес, оқушылардың оқу үдерісін тереңінен зерттеуге негізделген жүйелі жұмыс.
Бұл тәсіл Жапонияда пайда болып, бүкіл әлемге таралған. Оның негізгі идеясы өте қарапайым. Бір топ мұғалім жиналып, бір сабақтың жоспарын бірге құрады. Олардың мақсаты: оқушылардың нақты бір қиындық тудыратын тақырыпты қалай жақсырақ меңгеретінін анықтау. Содан кейін топтағы бір мұғалім сол жоспар бойынша сабақ өткізеді, ал қалғандары мұғалімді емес, оқушылардың іс-әрекетін, реакциясын, қиналған немесе шабыттанған сәттерін бақылайды. Сабақтан соң топ қайта жиналып, бақылау нәтижелерін талқылайды да, сабақ жоспарын одан әрі жетілдіреді.
Lesson Study-дің басты мақсаты: мұғалімнің жұмысын бағалау немесе сынау емес. Керісінше, бұл: оқушылардың қалай оқитынын түсінуге бағытталған кәсіби ынтымақтастық. Сондықтан бақылаушылардың назары толығымен оқушыларға аударылуы тиіс.
Бұл үдеріс туралы Б. Асубаевтың сөзімен айтсақ, «Бұрын мұғалімдер сабаққа „түнде, үйде, жалғыз“ форматында дайындалса, қазір сабақ жоспарын „күндіз, мектепте, бірлесіп“ жасайтын болды». Бұл тәсіл мұғалімдердің оқшаулануын жойып, олардың арасында тәжірибе алмасу мәдениетін қалыптастырады. Нәтижесінде сабақтың сапасы артып, оқушылардың үлгерімі жақсарады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Аралас әдісті зерттеу дизайны деген не?
Бұл: сандық (статистика, сауалнама) және сапалық (сұхбат, бақылау) деректерді біріктіріп қолданатын зерттеу тәсілі. Оның маңыздылығы: зерттелетін мәселенің толыққанды көрінісін алуға және сандардың артында тұрған «неге?» деген сұраққа жауап беруге мүмкіндік беруінде.
Аралас оқытудың ерекшелігі неде?
Аралас оқыту: бұл онлайн-ресурстар арқылы өз бетінше оқуды және сыныпта мұғаліммен бірге жұмыс істеуді біріктіретін модель. Дәстүрлі оқытудан айырмашылығы: икемділігінде, ал толық онлайннан ерекшелігі: тірі қарым-қатынас пен практикалық сабақтардың сақталуында.
Аралас әдістер қай салаларда жиі қолданылады?
Аралас әдістер әсіресе адамның мінез-құлқын, пікірін және әлеуметтік құбылыстарды зерттейтін салаларда өте тиімді. Оларға социология, білім беру, психология, денсаулық сақтау және маркетинг жатады, себебі бұл салаларда сандық деректердің себебін түсіну маңызды.
Интерактивті оқыту қандай принциптерге негізделген?
Интерактивті әдістер оқушының белсенді қатысуына құрылған. Оның негізгі принциптері: өзара әрекеттесу, топтық жұмыс, тәжірибелік оқыту және міндетті кері байланыс. Бұл тәсіл оқушыны жай тыңдаушыдан білімді өзі іздейтін белсенді тұлғаға айналдырады.
Жаңа әдістерді енгізуде қандай қиындықтар бар?
Негізгі қиындықтар: мұғалімдерден жаңа педагогикалық дағдыларды талап ету, сабақты жоспарлауға көбірек уақыт жұмсау және қажетті технологиялық инфрақұрылымның (мысалы, тұрақты интернет) болуы. Сонымен қатар, барлық оқушы бірдей белсенділік таныта бермеуі мүмкін.
Lesson Study мұғалімнің кәсіби дамуына қалай әсер етеді?
Lesson Study мұғалімдерге өз сабақтарын сырт көзбен көруге, оқушылардың оқуын тереңірек түсінуге және әріптестерімен тәжірибе алмасуға мүмкіндік береді. Бұл олардың оқшау жұмыс істеуін тоқтатып, кәсіби ынтымақтастық мәдениетін қалыптастырады.
Білім берудегі инновация оқу ынтасын қалай арттырады?
Білім берудегі инновация: оқытудың тиімділігін арттыратын жаңа әдістер мен технологияларды енгізу. Ойын, жобалық жұмыс сияқты жаңа тәсілдер оқуды қызықтырақ етеді, оқушыны үдеріске белсене тартады және олардың табиғи қызығушылығын оятады.
Егер сіз осындай зерттеулермен немесе басқа да академиялық жұмыстармен айналысып жүрсеңіз, жазу үдерісін жеңілдететін заманауи құралдар бар екенін ескеріңіз. Мысалы, referati.ai сияқты жасанды интеллект сервистері мәтінді құрылымдауға және ойыңызды қағазға түсіруге көмектесе алады.
