Жүйелі шолу мен әдебиетке шолудың айырмашылығы неде
Мазмұны
Ғылыми жұмыста екеуі де кездескенімен, бұл екі ұғымның мақсаты мен әдісі екі түрлі. Әдебиетке шолу: тақырыпты жалпы сипаттап, өз зерттеуіңіздің қажеттілігін негіздейтін баяндама. Ал жүйелі шолу: нақты сұраққа жауап табу үшін алдын ала бекітілген қатаң протоколмен жасалатын зерттеудің өзі. Олардың басты айырмашылығы мынада: жүйелі шолудың нәтижесі қайталанатын, объективті және дәлелді болуы шарт.
Әдебиетке шолу дегеніміз не және оның мақсаты қандай?
Әдебиетке шолу белгілі бір тақырып бойынша бұрын жарияланған ғылыми еңбектерге жасалған сыни талдау болып табылады. Оның басты мақсаты сіз жүргізгелі отырған зерттеудің неліктен маңызды екенін оқырманға түсіндіру болып табылады. Яғни, сіз өз тақырыбыңыздың теориялық негізін қалап, осы салада не зерттелгенін, қандай олқылықтар барын көрсетесіз.
Ғылыми мақаладағы немесе диссертациядағы әдебиетке шолу сіздің тақырыпты қаншалықты терең меңгергеніңізді білдіреді. Ол жай ғана кітаптар мен мақалалардың тізімі емес. Бұл қолда бар ақпаратты сыни көзбен сараптап, оларды бір-бірімен байланыстырып, тақырыптың дамуын баяндайтын тұтас бір әңгімені құрайды. Жақсы жазылған шолу оқырманға «иә, бұл автор өз саласын біледі және оның зерттеуі шынымен де осы саладағы бір бос орынды толтырады» деген ой қалдыруы тиіс.
Ақпарат жинау кезінде бірнеше маңызды критерийді есте сақтаған жөн: деректер сіздің тақырыбыңызға тікелей қатысты, дәлелденген және ескірмеген, яғни өзекті болуы керек. Ғылыми мақалаларға шолу жасаудың ережелері сапалы жұмыс үшін өте маңызды.
Айталық, сіз «1930–1960 жылдардағы қазақ әдебиетін» зерттеп жатырсыз. Әдебиетке шолуыңызда сол кезеңдегі «әдебиеттің партиялылығы» принципін, 1937–38 жылдардағы репрессияның жазушыларға әсерін сипаттап, С. Сейфуллин, Б. Майлин, І. Жансүгіров сияқты тұлғалардың шығармашылығына қатысты бұрынғы зерттеулерді талдайсыз. Осылайша, сіз өз жұмысыңыздың осы тақырыпты қалай жаңа қырынан ашатынын негіздейсіз.
Екі шолудың негізгі айырмашылықтары қандай?
Ең басты айырмашылық әдіснама мен мақсатта жатыр. Әдебиетке шолу зерттеуді негіздеу үшін тақырыпты кеңінен таныстырады. Ал жүйелі шолу нақты, тар шеңбердегі сұраққа сенімді, дәлелді жауап іздейтін ғылыми зерттеу болып саналады. Оның протоколы қатаң, нәтижесі объективті болуы тиіс.
Олардың аражігін ажырату үшін мына кестеге көз жүгіртіңіз.
| Сипаты | Әдебиетке шолу (Literature Review) | Жүйелі шолу (Systematic Review) |
|---|---|---|
| Мақсаты | Тақырыпты сипаттау, зерттеуді негіздеу | Нақты ғылыми сұраққа жауап беру |
| Сұрағы | Кең, жалпылама (Мыс: «Жасанды интеллект білім беруге қалай әсер етеді?») | Тар, нақты (Мыс: «7-сынып оқушыларында математиканы оқытуда AI-негізделген платформалар дәстүрлі әдістерге қарағанда тиімді ме?») |
| Іздеу стратегиясы | Көбіне жүйесіз, автордың таңдауына байланысты, толық болмауы мүмкін | Жан-жақты, алдын ала бекітілген, қайталануы мүмкін протоколға негізделген |
| Дереккөзді іріктеу | Көбіне субъективті, автор маңызды деп тапқан жұмыстар алынады | Қатаң критерийлерге негізделген, екі немесе одан да көп сарапшы тексереді |
| Талдау | Сапалық, сипаттамалық (баяндау түрінде) | Сапалық немесе сандық (мета-анализ) талдау болуы мүмкін |
| Нәтижесі | Зерттеулердің жалпы қорытындысы, негізгі бағыттарды көрсету | Дәлелдердің объективті синтезі, сенімділік деңгейін бағалау |
Кестеден байқағанымыздай, жүйелі шолу өз алдына бөлек ғылыми зерттеу болып саналады. Ол медицина, психология, әлеуметтік ғылымдар сияқты салаларда жиі қолданылады, өйткені оның нәтижелері практикалық шешімдер қабылдауға (мысалы, белгілі бір емдеу әдісінің тиімділігін анықтауға) негіз болады. Ал әдебиетке шолу кез келген ғылыми жұмыстың ажырамас бөлігі болып табылады.
«Шолу» жанры қалай дамыды және оның басқа қандай түрлері бар?
«Шолу» ұғымы тек ғылыммен шектелмейді. Бұл жанр ретінде XIX ғасырдың екінші жартысында журналистикада қалыптаса бастаған. Оның негізгі мақсаты белгілі бір уақыт аралығындағы оқиғалардың, құбылыстардың немесе қоғамдық өмірдің тұтас көрінісін, яғни панорамасын жасауды көздейді. Бұл туралы ғалым Е. П. Прохоров: «Шолу — панорама принципіне негізделген ерекше туынды, бұл оны басқа жанрлардан ерекшелейді», — деп жазады.
Журналистикада шолулар мазмұнына қарай жалпы және тақырыптық, ал формасына қарай ақпараттық, аналитикалық және көркем-публицистикалық болып бөлінеді. Мұнда автор фактілерді тізіп қана қоймай, оларға өз бағасын беріп, қоғамдық пікір қалыптастыруға тырысады.
Мысалы, жыл соңында жасалатын «Жылдың басты саяси оқиғаларына шолу» немесе «Киноиндустриядағы жаңа трендтер» сияқты материалдар журналистік шолудың классикалық үлгілері болып табылады. Олар оқырманға үлкен көлемдегі ақпаратты жүйелеп, қорытып береді.
Әдеби шолу да осыған ұқсас. Ол белгілі бір кезеңдегі әдеби процесті, жаңа шыққан кітаптарды немесе бір автордың шығармашылығын талдайды. Мысалы, С. Сейфуллиннің «Әдебиет және оның ағымдары» атты әдеби шолуы қазақ зерттеушілерін әлемдік әдебиеттің дамуымен таныстыруды мақсат еткен. Әдеби шолуда фактілермен қатар сыншының пікірі, талғамы және көркем талдауы да аса маңызды.
Әдебиетке шолуды қалай құрастыру керек?
Сапалы әдебиетке шолу жазу жүйелі процесс болып есептеледі. Ол тақырыпты анықтаудан бастап, дереккөздерді табу, талдау және шолуды құрылымдау сияқты бірнеше нақты кезеңнен тұрады. Зерттеуші Харди мұны алты негізгі қадамға бөледі, бұл жұмысты реттеуге көмектеседі.
Ғылыми мақаладағы әдебиетке шолу бөлімінің құрылымы әдетте мынадай болады:
- Кіріспе: Мұнда сіз шолудың мақсатын, тақырыптың өзектілігін және шолудың жалпы құрылымын қысқаша сипаттайсыз.
- Негізгі бөлім: Бұл шолудың жүрегі болып саналады. Мұнда сіз жинаған ақпаратты белгілі бір логикамен ұсынасыз. Оны құрастырудың бірнеше әдісі бар:
- Хронологиялық: Зерттеулердің уақыт бойынша дамуын көрсетесіз (ескіден жаңаға қарай).
- Тақырыптық: Негізгі тақырыпты бірнеше ішкі тақырыпшаға бөліп, әрқайсысын жеке-жеке талдайсыз.
- Әдіснамалық: Зерттеулерді қолданылған әдістеріне қарай топтастырасыз.
- Теориялық: Тақырыпқа қатысты негізгі теориялар мен концепцияларды салыстырасыз.
- Қорытынды: Негізгі бөлімде айтылған ойларды түйіндеп, тақырып бойынша негізгі тұжырымдарды, сондай-ақ зерттелмеген тұстарды (яғни, сіздің зерттеуіңіз толтыратын олқылықтарды) көрсетесіз.
- Әдебиеттер тізімі: Сіз пайдаланған барлық дереккөздердің толық тізімін белгіленген стандарттарға сай келтіресіз. Дәйексөздерді тырнақшаға алып, авторы мен дереккөзін нақты көрсету керек.
Жиі кездесетін қателік: әдебиетке шолуды әр дереккөзді жеке-жеке сипаттайтын аннотациялар тізіміне айналдыру. Дұрысы: идеяларды, тұжырымдарды және теорияларды біріктіріп, олардың арасындағы байланысты көрсететін тұтас мәтін жазу.
Жиі қойылатын сұрақтар
Әдебиетке шолудың ғылыми жұмыстағы басты мақсаты не?
Оның негізгі мақсаты сіздің зерттеуіңіздің қажеттілігін негіздеу болып табылады. Яғни, тақырып бойынша бұрын не істелгенін көрсетіп, қандай сұрақтардың әлі де жауапсыз қалғанын анықтап, өз жұмысыңыздың сол олқылықты толтыратынын дәлелдеу.
Әдебиетке шолу үшін ақпаратты қандай критерийлер бойынша іріктеу керек?
Ақпаратты іріктеуде үш негізгі критерий бар: ол сіздің тақырыбыңызға тікелей қатысты (релевантты), сенімді және расталған дереккөздерден алынған (дәлелденген) және мүмкіндігінше жаңа, яғни өзектілігін жоғалтпаған болуы керек.
Жүйелі шолу жасауға көп уақыт кете ме?
Иә, әлдеқайда көп. Әдебиетке шолуды бірнеше аптада жазуға болса, жүйелі шолу толыққанды ғылыми жоба болып саналады. Оның протоколын жасау, барлық дереккөзді жүйелі іздеу, іріктеу және талдау процесі 6 айдан 18 айға дейін, кейде одан да ұзақ уақыт алуы мүмкін.
Әдебиетке шолуды дайындау қандай кезеңдерден тұрады?
Процесс негізінен тақырыпты және оның ауқымын анықтаудан басталады. Содан кейін дереккөздерді іздеу, оларды сыни тұрғыдан талдау, шолудың құрылымын (кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды) жасау және соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімін реттеу кезеңдерінен тұрады.
Дереккөздерге сілтеме жасаудың ережелері қандай?
Басқа автордың ойын немесе сөзін алсаңыз, оны тырнақшаға алып, авторы мен дереккөзін міндетті түрде көрсетуіңіз керек. Пайдаланылған барлық еңбектер мақала соңындағы библиографияда алфавиттік тәртіппен немесе мәтінде кездесу ретімен берілуі тиіс.
Ғылыми шолудың журналистік немесе әдеби шолудан айырмашылығы неде?
Ғылыми шолу нақты бір зерттеу тақырыбына қатысты ғылыми еңбектерді сыни талдауға бағытталса, журналистік немесе әдеби шолу қоғамдық оқиғалардың, мәдениеттің жалпы көрінісін авторлық түсініктемемен беруді мақсат ететін кеңірек жанр.
Әдебиетке шолу тек фактілердің тізімі ме?
Жоқ, әдебиетке шолу жай ғана фактілер мен зерттеулердің жиынтығы емес. Ол сол фактілерге негізделген талдау, сыни пікір және идеялардың синтезі болып табылады. Автордың міндеті: дереккөздерді бір-бірімен байланыстырып, тұтас бір баяндау құрастыру.
Егер сіз академиялық жұмысыңызды келесі деңгейге көтергіңіз келсе, академиялық жазу үшін арнайы жасалған жасанды интеллект көмекшісі referati.ai-ды сынап көріңіз. Ол дереккөздерді жүйелеуге, құрылым құруға және жазу процесін жеңілдетуге көмектеседі.
