სიცოცხლის ბოლო წლებში ილია რუსეთის სახელმწიფო საბჭოს წევრად აირჩიეს, სადაც სიკვდილით დასჯის გაუქმებისთვის იბრძოდა და საქართველოს ავტონომიისა და ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისთვის საჭირო დოკუმენტებს აგროვებდა. იგი წიწამურთან მოკლეს.

ეროვნული თვითშეგნება და „ჩვენი ვინაობის“ ძიება

ილიას მიხედვით, ერის გადარჩენის მთავარი საწინდარი ეროვნული თვითშეგნების გაღვიძება და საკუთარი „ვინაობის“ დაცვაა. იგი კატეგორიულად უარყოფდა მოსაზრებას, თითქოს ქართველი ერი „დაბერდა“ და ძალ-ღონე გამოეცალა. ილიასთვის ერის ისტორია მისი სულიერი ძალის, ზნეობრივი აღმატებულებისა და ერთიანობის წყაროა, რომლის მუდმივი ხსოვნაც აუცილებელია.

ილია ჭავჭავაძე აკრიტიკებდა იმ ქართველ „ლიბერალებს“, რომლებიც ბრმად იზიარებდნენ რუსეთში გავრცელებულ პისარევისეულ ნიჰილისტურ იდეებს და უარყოფდნენ ისტორიას, ხელოვნებასა და ავტორიტეტებს. მისი აზრით, ეს იყო ჩამორჩენილი და საქართველოსთვის სრულიად შეუფერებელი გზა. ილია ამტკიცებდა, რომ ქართულ ლიბერალობას სულ სხვა ამოცანა ჰქონდა: „ჩვენის დაცემულის ვინაობის აღდგენა, ფეხზედ დაყენება და დაცვა ყოველის მოსალოდნელის ფათერაკისაგან.“

ამ მიზნის მისაღწევად ილია სლავების (მაგალითად, ჩეხების) გამოცდილებას იშველიებდა, რომლებმაც თავიანთი წარსულის აღდგენით, გმირების გახსენებითა და დედაენის გაძლიერებით შეძლეს „თითქმის სასიკვდილოდ გადადებული ერის“ გამოცოცხლება.

ილიასთვის ისტორიული ერთობა ენობრივ და სარწმუნოებრივ განსხვავებებზე მაღლა იდგა. წერილში „ოსმალოს საქართველო“ იგი ხაზს უსვამს, რომ მაჰმადიან ქართველებთან კავშირი არ უნდა გაწყდეს, რადგან „არც ერთობა ენისა, არც ერთობა სარწმუნოებისა და გვარტომობისა ისე არ შეამსჭვალებს ხოლმე ადამიანს ერთმანეთთან, როგორც ერთობა ისტორიისა.“

განათლება — ერის გადარჩენის გზა

ილიას აზრით, საქართველოს მთავარი სენი „უმეცრებაა“, რომელიც ხალხს „ძვალ-რბილში“ აქვს გამჯდარი და სიცოცხლეს უღრღნის. სწორედ უმეცრების შედეგია ეკონომიკური გაჭირვება, ცრურწმენა, უსამართლობა და შინაგანი მტრობა. ამიტომ, ერთადერთი წამალი და ხსნის გზა სწავლა-განათლებაა, რომელიც ერს არსებობისთვის ბრძოლაში ფარ-ხმლად უნდა ექცეს.

ილია ჭავჭავაძე განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობდა პედაგოგიკის საკითხებს და აკრიტიკებდა იმდროინდელ სასკოლო სისტემას. მისი აზრით, ევროპული სკოლა ზედმეტად ცალმხრივი იყო, რადგან მხოლოდ ცოდნის დაგროვებაზე ზრუნავდა და უგულებელყოფდა პიროვნების მთავარ კომპონენტს — ზნე-ხასიათის წვრთნას.

ილია იკვლევდა რენესანსის ეპოქის ჰუმანისტი პედაგოგების — ვიტორინო დე-ფელტრეს (Vittorino da Feltre), ერაზმუს როტერდამელისა (Erasmus of Rotterdam) და ფრანსუა რაბლეს (François Rabelais) — იდეებს. იგი იზიარებდა მათ შეხედულებას, რომ სკოლამ ერთდროულად უნდა იზრუნოს მოსწავლის გონებრივ, ზნეობრივ და ფიზიკურ განვითარებაზე.

ილიასთვის განათლების სისტემის ქვაკუთხედი მშობლიურ ენაზე სწავლება იყო. იგი ამტკიცებდა, რომ პირველდაწყებით სკოლაში სწავლება სრულად ქართულ ენაზე უნდა მიმდინარეობდეს, რადგან ეს „ჭეშმარიტი პედაგოგიური“ მიდგომაა. რუსული ენა კი ცალკე საგნად უნდა ისწავლებოდეს და არა სწავლების საშუალებად.

სოციალურ-ეკონომიკური პრობლემები და თვითმოქმედება

ილია ჭავჭავაძე კარგად ხედავდა, რომ ეროვნული იდეალები ხალხის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების გარეშე მიუღწეველი იყო. მისთვის მცდარი იყო დილემა „ხალხს ჯერ კუჭი უნდა გავუძღოთ და მერე წიგნი ვასწავლოთო“, რადგან სიღარიბიდან გამოსვლა და განათლების მიღება ერთმანეთთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული.

ილია მწვავედ აკრიტიკებდა იმპერიის ბიუროკრატიულ აპარატს, რომელიც ხალხის საჭიროებებს არ ითვალისწინებდა. განსაკუთრებით საგანგაშოდ მიიჩნევდა იმ ფაქტს, რომ ადგილობრივი მოხელეები არ ფლობდნენ ხალხის ენას. „ხალხის სამართლის გამძღოლს, ხალხის სამართლის აღმადგენელს და დამდგენელს რომ კაცმა ენა მოსჭრას და ყური დაუხშოს, – რაღას უნდა გამოელოდეთ მისგან კარგს და კეთილს,“ — წერდა იგი.

მისი პუბლიცისტიკა სავსეა კონკრეტული პრობლემების ანალიზით:

• სახელმწიფო მიწები და ტყეები: იჯარის წესები ისე იყო შედგენილი, რომ სარგებელს ქალაქელი გადამყიდველები ნახულობდნენ, ხოლო გლეხი „ხარბის მოიჯარადრის ხელში“ ვარდებოდა. ტყით სარგებლობის წესები კი ქართველი გლეხის ყოფას არ ითვალისწინებდა.
• გადასახადები: არყის ხდის ახალი ბაჟი გლეხისთვის წამგებიანი იყო და მხოლოდ მდიდარს აძლევდა გამდიდრების საშუალებას.
• ინფრასტრუქტურა: ილია მოითხოვდა „ეკონომიო გზების“ მშენებლობას, რომლებიც მწარმოებელს ბაზართან დააკავშირებდა.
• გაჭირვებულთა დახმარება: ომისგან განადგურებული აჭარისა და ქობულეთის მოსახლეობის დახმარება სახელმწიფოსა და მთელი ქართველობის „უწმინდეს მოვალეობად“ მიაჩნდა.

ილია ხედავდა, რომ მხოლოდ მთავრობის კრიტიკა საკმარისი არ იყო. ხსნას იგი საზოგადოების „თვითმოქმედებაში“ ხედავდა. „ოღონდ კი კაცი ნუ შეიკეტება ოთხ-კედელ-შუა, ოღონდ კი გულხელ-დაკრეფილი ცას ნუ შევაჩერდებით: აცა, მანანა ჩამოვა და პირში ჩაგვივარდებაო,“ — მოუწოდებდა იგი. საადგილმამულო ბანკი და წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოება სწორედ ამ თვითმოქმედების ნათელი მაგალითები იყო.

მე-19 საუკუნის მემკვიდრეობა და მომავლის ამოცანები

მე-19 საუკუნის მიწურულს ილია ჭავჭავაძე აჯამებდა ეპოქის მიღწევებსა და გამოწვევებს. იგი აღიარებდა კაცობრიობის უდიდეს პროგრესს მეცნიერებაში, ტექნოლოგიებსა და მედიცინაში. ამ საუკუნის უმთავრეს მონაპოვრად კი მიიჩნევდა ადამიანის ღირსებისა და თანასწორობის მოძღვრების დამკვიდრებას, რომელმაც სოციალური აზრი „ღარიბთა და უძლურთა სამწეო მოძღვრებად“ გარდაქმნა.

თუმცა, ილია მწვავედ გრძნობდა, რომ ეს პროგრესი არ იყო საკმარისი. მიუხედავად ყველა მიღწევისა, საუკუნემ ვერ გადაჭრა მთავარი პრობლემა: „დღეს ღარიბსა და მდიდარს შორის, ძლიერსა და უძლურს შორის უფრო დიდი ზღვარი არის, ვიდრე ოდესმე ყოფილა“.

სწორედ სოციალური უთანასწორობის დაძლევა და „გამრჯელ და მშრომელ კლასების“ ფეხზე წამოყენება იყო ის მთავარი ამოცანა, რომლის გადაჭრაც მე-19 საუკუნემ მომავალ, მე-20 საუკუნეს უანდერძა. ილიასთვის ეს იყო უდიდესი ამოცანა, რომლის წინაშეც კაცობრიობა იდგა. მისი აზრით, მომავალი საუკუნე ვერ აღმოაჩენდა „ამ მეცხრამეტე საუკუნის ანდერძზე უაღრესს და უდიდესს საგანს“. ეს შეხედულება ცხადყოფს, თუ როგორი სიღრმით ესმოდა მას ეროვნულიც და ზოგადსაკაცობრიოც პრობლემების არსი.

ხშირად დასმული კითხვები

რატომ იყო ილიასთვის ასეთი მნიშვნელოვანი საადგილმამულო ბანკი?

ილიასთვის ბანკი მხოლოდ ფინანსური ინსტიტუტი არ იყო. იგი მას განიხილავდა, როგორც სიღარიბისა და უმეცრებისგან ხალხის დახსნის საშუალებას. ილიას სჯეროდა, რომ ნივთიერი კეთილდღეობა ადამიანს ზნეობრივი წინსვლისკენ უბიძგებდა და ბანკი ქართული საზოგადოების თვითმოქმედების მთავარ მოედნად უნდა ქცეულიყო.

რა იყო ილიას მთავარი კრიტიკა იმდროინდელი სკოლის მიმართ?

ილია აკრიტიკებდა სკოლის ცალმხრივობას. მისი აზრით, სკოლა ზედმეტად იყო ორიენტირებული ცოდნის დაგროვებაზე და სრულიად უგულებელყოფდა „ზნე-ხასიათის წვრთნას“ — ანუ, პიროვნების მორალურ და სულიერ განვითარებას. ამის გამო სკოლიდან გამოდიოდა სულით და ხორცით დაქანცული, უღონო და არა ყოველმხრივ განვითარებული ადამიანი.

რას ნიშნავდა ილიასთვის „ჭეშმარიტი ლიბერალიზმი“?

ილია უარყოფდა რუსეთიდან შემოსულ ნიჰილისტურ „ლიბერალობას“, რომელიც ყველაფერ ძველს უარყოფდა. მისი აზრით, ქართველი ლიბერალის მთავარი საქმე უნდა ყოფილიყო „დაცემული ვინაობის აღდგენა“, ანუ ეროვნული იდენტობის, ენისა და კულტურის დაცვა და განვითარება. ყველა საზოგადოებრივი ინიციატივა — სკოლა, ბანკი თუ თეატრი — ამ მიზანს უნდა მომსახურებოდა.

რატომ ითვლება თეატრი ილიასთვის ასე მნიშვნელოვნად?

ილია თეატრს „დიდ შკოლად“ მიიჩნევდა, რომელიც „ცხოველი სურათებით“ ესაუბრებოდა ხალხის გულსა და ჭკუას. მისთვის სცენას ორი მთავარი ფუნქცია ჰქონდა: იგი ხალხის მწვრთნელი და განმანათლებელიც უნდა ყოფილიყო და, ამავდროულად, ისეთი ადგილი, სადაც ქართული ენა „მთელის თავის შვენებითა და სიმდიდრითა“ წელში გაიმართებოდა.

როგორ უყურებდა ილია მაჰმადიან ქართველებს?

ილიასთვის სარწმუნოებრივი განსხვავება არ იყო გადამწყვეტი. იგი ხაზს უსვამდა, რომ ოსმალეთის იმპერიაში მცხოვრები ქართველები ისტორიულად ერთი ერის ნაწილი იყვნენ. ილია ამაყობდა საქართველოს ტოლერანტული წარსულით და მოუწოდებდა ძმური ერთობის აღდგენისკენ, რადგან ეროვნულ ერთობას ისტორიული მეხსიერება განსაზღვრავს და არა მხოლოდ რელიგია.

რა არის „შედარებითი მეთოდი“ და რატომ აქცევდა მას ილია ყურადღებას?

ილიას აზრით, ეს იყო მე-19 საუკუნის უდიდესი სამეცნიერო მიღწევა, რომელიც საშუალებას იძლევა, სხვადასხვა ერის ენების, მითების, ჩვეულებებისა და არქეოლოგიური ნაშთების შედარებით აღდგეს შორეული წარსული. ამ მეთოდის ცოდნა აუცილებელი იყო, რათა ქართველებს სწორად შეეფასებინათ საკუთარი ისტორია და თავი დაეღწიათ ზედაპირული თეორიებისგან, როგორიცაა, მაგალითად, „ერის სიბერე“.

ილიას იდეების საფუძვლიანად შესწავლა და აკადემიურად გადმოცემა დღესაც აქტუალურია. თუ თქვენც მსგავს საკითხებზე მუშაობთ, სცადეთ referati.ai — ქართულენოვანი ხელოვნური ინტელექტი აკადემიური წერისთვის.