ჯონ დიუი (John Dewey) ამერიკელი ფილოსოფოსი და პრაგმატიზმის ერთ-ერთი ფუძემდებელი იყო, რომლის განათლების ფილოსოფიასაც მისი ნაშრომი, „გამოცდილება და განათლება“, ეძღვნება. დიუი ტრადიციულ, ფაქტების დამახსოვრებაზე დაფუძნებულ განათლებას აკრიტიკებს და მის ალტერნატივად პროგრესულ მოდელს გვთავაზობს, რომელიც რეალურ გამოცდილებასა და „კეთებით სწავლაზეა“ აგებული. მისი თეორიის ცენტრში დგას იდეა, რომ ყველა გამოცდილება ერთნაირად სასარგებლო როდია. ღირებული გამოცდილება ორ კრიტერიუმს უნდა აკმაყოფილებდეს: კონტინუუმს (მომავალში ზრდის ხელშეწყობა) და ურთიერთქმედებას (ინდივიდსა და გარემოს შორის კავშირი). დიუისთვის განათლება სოციალური პროგრესისა და დემოკრატიის მთავარი ინსტრუმენტია.
ჯონ დიუი ამერიკელი ფილოსოფოსი, ფსიქოლოგი და განათლების რეფორმატორი გახლდათ, პრაგმატიზმის ერთ-ერთი მიმართულების, ინსტრუმენტალიზმის, ფუძემდებელი. მისი ფილოსოფიის მიხედვით, იდეები და ცოდნა ის ინსტრუმენტებია, რომლებიც ადამიანს კონკრეტული პრობლემების გადაჭრასა და გარემოსთან შეგუებაში ეხმარება. შესაბამისად, ჭეშმარიტებაც ცვალებადია, რადგან პრობლემების ცვლილებასთან ერთად მათი გადაჭრის ინსტრუმენტებიც იცვლება.
დიუი ვერმონტში დაიბადა და სხვადასხვა დროს მინესოტის, მიჩიგანის, ჩიკაგოსა და კოლუმბიის უნივერსიტეტებში მოღვაწეობდა. იგი აქტიური საზოგადო მოღვაწეც იყო, რომელიც აკადემიური თავისუფლებისთვის იბრძოდა და 1915 წელს მისივე თაოსნობით დაარსდა უნივერსიტეტის პროფესორთა ამერიკული ასოციაცია. დიუის საერთაშორისო მოღვაწეობაც აღსანიშნავია: იგი საკონსულტაციოდ სტუმრობდა ჩინეთს, იაპონიას, თურქეთსა და საბჭოთა კავშირს. სწორედ ის ხელმძღვანელობდა კომისიას, რომელიც მექსიკაში ლევ ტროცკის საქმეს იძიებდა.
ინსტრუმენტალიზმი დიუის ფილოსოფიური სკოლაა, რომელიც „ამტკიცებს, რომ ადამიანის მოქმედების სხვადასხვა ფორმა თუ იდეა გარემოსთან ადაპტირების მთავარი ინსტრუმენტია და შექმნილია კონკრეტული პრობლემების გადასაჭრელად“. ამ თეორიის თანახმად, ჭეშმარიტებაც ასეთი ინსტრუმენტია და პრობლემების ცვლილებასთან ერთად ისიც იცვლება.
დიუის ძირითადი ნაშრომები, რომლებიც მის ფილოსოფიურ იდეებს ასახავს, გახლავთ: „ფსიქოლოგია“ (1887), „ეთიკა“ (1908), „რეკონსტრუქცია ფილოსოფიაში“ (1920), „ადამიანის ბუნება და ქცევა“ (1922), „გამოცდილება და ბუნება“ (1925) და „ლოგიკა: შემეცნების თეორია“ (1938). მისი იდეების გავლენა განსაკუთრებით თვალსაჩინოა თანამედროვე ამერიკელი ფილოსოფოსის, რიჩარდ რორტის (Richard Rorty) შემოქმედებაში.
დიუი ერთმანეთისგან მკვეთრად მიჯნავს განათლების ორ მოდელს. ტრადიციული განათლება წარსულში დაგროვილი ცოდნის პასიურ გადაცემასა და მორჩილებას გულისხმობს, რითაც მოსწავლეს მომავლისთვის ამზადებს. ამის საპირისპიროდ, პროგრესული განათლება ინდივიდუალურობის განვითარებაზე, გამოცდილებით სწავლასა და აწმყოს შესაძლებლობების სრულად გამოყენებაზეა მიმართული.
ტრადიციული სკოლის მთავარი ამოცანაა, ახალ თაობებს გადასცეს წარსულში შემუშავებული ინფორმაცია და ქცევის სტანდარტული ჩვევები ჩამოუყალიბოს. სასწავლო პროცესი აქ მკაცრად ორგანიზებულია (ცხრილები, გამოცდები, დისციპლინა), მოსწავლისგან კი დამყოლობასა და მზა მასალის ათვისებას მოითხოვენ. დიუი ამ მოდელს იმიტომ აკრიტიკებს, რომ იგი მოსწავლეს მისთვის უცხო და ხშირად გაუგებარ შინაარსს ახვევს თავს, სწავლას კი სტატიკურ, დასრულებულ პროდუქტად წარმოაჩენს.
პროგრესული განათლება კი გარეგან ძალდატანებას უარყოფს და ყურადღებას გამოცდილებით სწავლაზე, თავისუფალ მოქმედებასა და დღევანდელი დღის შესაძლებლობების რეალიზაციაზე ამახვილებს. თუმცა, დიუი პროგრესული სკოლების მომხრეებს აფრთხილებს, რომ მხოლოდ ძველის უარყოფა საკმარისი არაა. ახალმა განათლებამ საკუთარი პოზიტიური და დასაბუთებული ფილოსოფია უნდა შეიმუშაოს, რომელიც გამოცდილების სწორ გაგებას დაეფუძნება.
| ტრადიციული განათლება | პროგრესული განათლება |
|---|---|
| გარედან თავსმოხვეული დისციპლინა | ინდივიდუალურობის გამოხატვა და განვითარება |
| სწავლა ტექსტებითა და მასწავლებლით | სწავლა გამოცდილების მეშვეობით |
| მზადება შორეული მომავლისთვის | აწმყოს შესაძლებლობების მაქსიმალური გამოყენება |
| სტატიკური მიზნები და მასალა | ცვალებადი სამყაროს გაცნობა |
| მოსწავლის მორჩილება და პასიურობა | მოსწავლის თავისუფალი და აქტიური მოქმედება |
დიუის მიხედვით, განათლება გამოცდილებას უნდა ეფუძნებოდეს, თუმცა ყველა გამოცდილება ერთნაირად ღირებული როდია. მცდარმა გამოცდილებამ შესაძლოა, პირიქით, ზრდა შეაფერხოს. ამიტომ იგი ორ მთავარ კრიტერიუმს აყალიბებს: კონტინუუმს (გამოცდილებამ ხელი უნდა შეუწყოს მომავალ, უფრო ღრმა გამოცდილებებს) და ურთიერთქმედებას (გამოცდილება შინაგანი და გარეგანი ფაქტორების – ინდივიდისა და გარემოს – შერწყმის შედეგია).
დიუი ამტკიცებს, რომ ზოგიერთი გამოცდილება „მცდარია“. ასეთმა გამოცდილებამ შეიძლება მოუქნელობა და ინდიფერენტულობა გამოიწვიოს და მომავალში სწავლის უნარი შეზღუდოს. მაგალითად, ტრადიციულ სკოლაში მიღებულმა დეფექტურმა გამოცდილებამ შესაძლოა მოსწავლის შემდგომ განვითარებას შეუშალოს ხელი. ამიტომ პედაგოგის მთავარი ამოცანაა, შეარჩიოს და შექმნას ისეთი აწმყო გამოცდილებები, რომლებიც ნაყოფიერად და შემოქმედებითად იარსებებენ მომდევნო გამოცდილებებში.
ამ პრობლემის გადასაჭრელად დიუი ორ პრინციპს გვთავაზობს:
ეს ორი პრინციპი ერთმანეთისგან განუყოფელია. ჭეშმარიტი მომზადება მომავლისთვის ნიშნავს, რომ ინდივიდი მიმდინარე გამოცდილებიდან იღებს ყველაფერს, რისი მიღებაც მას მოცემულ მომენტში შეუძლია.
დიუისთან სოციალური კონტროლი მასწავლებლის მიერ ძალაუფლების პირდაპირი გამოყენების ნაცვლად, ბუნებრივად უნდა წარმოიშვას ერთობლივი, მიზანმიმართული საქმიანობიდან, სადაც წესები თამაშის განუყოფელი ნაწილია. შესაბამისად, თავისუფლებაც აზროვნების, დაკვირვებისა და ღირებული მიზნების დასახვის უნარია, და არა იმპულსების ბრმად მიყოლა.
ტრადიციული სკოლისგან განსხვავებით, სადაც მასწავლებელი კონტროლის მთავარი წყარო იყო, პროგრესულ სკოლაში კონტროლი საზოგადოებრივ ხასიათს ატარებს. იგი თავად საქმიანობის ბუნებიდან მომდინარეობს, რომელშიც ყველა მონაწილე თანაბრად არის ჩართული.
სოციალური კონტროლი თამაშში: დიუის თამაშის მაგალითი მოჰყავს. მოთამაშეები წესებს იცავენ იმიტომ, რომ წესები თავად თამაშის ნაწილია და უამისოდ თამაში შეუძლებელი იქნებოდა, და არა იმიტომ, რომ ვინმე აიძულებთ. კონტროლი აქ სიტუაციიდან გამომდინარეობს და არა გარეშე ავტორიტეტისგან.
დიუი თავისუფლების ორ ფორმასაც განასხვავებს: მოძრაობის ფიზიკურ თავისუფლებასა და აზროვნების თავისუფლებას. ფიზიკური თავისუფლება მხოლოდ საშუალებაა, რომელიც მასწავლებელს მოსწავლის უკეთ გაცნობაში ეხმარება. ჭეშმარიტი თავისუფლება კი არის „აზროვნების, ანუ დაკვირვებისა და განსჯის თავისუფლება, რაც ღირებული მიზნების სამსახურში დგას“. ეს თვითკონტროლს მოითხოვს – უნარს, შეაკავო იმპულსი, დაფიქრდე და მოქმედების გეგმა ჩამოაყალიბო. ადამიანი, რომელიც მხოლოდ თავის იმპულსებს მიჰყვება, თავისუფლების ილუზიით ცხოვრობს.
დიუისთვის მიზანი ბრმა სურვილი არაა. იგი გონებრივი პროცესის შედეგია, რომელიც დაკვირვებას, წარსული გამოცდილების გათვალისწინებასა და შედეგების წინასწარ განჭვრეტას მოიცავს. სასწავლო შინაარსის მოწყობაც ამავე ლოგიკას უნდა დაეფუძნოს: ის მოსწავლის რეალური გამოცდილებიდან უნდა იწყებოდეს და თანდათანობით ცოდნის უფრო სრულყოფილ, ორგანიზებულ და მეცნიერულ ფორმებში გადადიოდეს.
ჭეშმარიტი მიზნის ფორმირება რთული გონებრივი ოპერაციაა, რომელიც რამდენიმე ეტაპს გადის:
სწორედ ამიტომ, პროგრესულმა სკოლამ თავისუფლება იმპულსების დაუფიქრებელ შესრულებასთან არ უნდა გააიგივოს. მასწავლებლის როლია, დაეხმაროს მოსწავლეს, მისი სურვილები და იმპულსები გონივრულ, გააზრებულ მიზნებად გარდაქმნას.
სასწავლო შინაარსის ორგანიზაციაც ამ ლოგიკას მიჰყვება. სწავლა მოსწავლისთვის ნაცნობი ცხოვრებისეული გამოცდილებით უნდა დაიწყოს. პედაგოგის ამოცანაა, ეს გამოცდილება თანდათან განავითაროს, უფრო მდიდარი და ორგანიზებული ფორმა მიანიჭოს და ცოდნის უფრო ფართო სფეროებს დაუკავშიროს. ამ პროცესის იდეალური მოდელი კი მეცნიერული მეთოდია, რომელიც იდეების (ჰიპოთეზების) მუდმივ გამოცდას, დაკვირვებასა და შედეგების ანალიზს გულისხმობს.
ეს პროგრესივიზმის მთავარი სლოგანია და გულისხმობს, რომ ცოდნის მიღების საუკეთესო გზა პირადი გამოცდილება და სოციალური ინტერაქციაა, ფაქტების პასიურად დამახსოვრების ნაცვლად.
არა. დიუი ემიჯნება მაქსიმალური თავისუფლების იდეას, რადგან ის შესაძლოა ქაოსში გადაიზარდოს. მისთვის ნამდვილი თავისუფლება აზროვნების, განსჯისა და მიზნების დასახვის უნარია, რომელიც სპეციალურად ორგანიზებულ გარემოში ხორციელდება.
მასწავლებელი დიქტატორი კი არა, ჯგუფის ლიდერი და მრჩეველია. მისი მოვალეობაა, შექმნას სასარგებლო გამოცდილების პირობები, დაეხმაროს მოსწავლეებს მიზნების ფორმირებაში და სასწავლო პროცესი უფრო ორგანიზებული ცოდნისკენ წარმართოს.
არა. დიუის აზრით, არსებობს „მცდარი“ გამოცდილებები, რომლებიც პიროვნების მომავალ ზრდას ხელს უშლის. საგანმანათლებლო ღირებულება მხოლოდ იმ გამოცდილებას აქვს, რომელიც შემდგომ განვითარებას უწყობს ხელს (კონტინუუმის პრინციპი).
იმიტომ, რომ ის გამოცდილების ორგანიზებისა და გააზრების საუკეთესო მოდელია. მეცნიერული მეთოდი გვასწავლის იდეების (როგორც ჰიპოთეზების) ჩამოყალიბებას, მათ გამოცდას მოქმედების შედეგების მიხედვით და დასკვნების გამოტანას დაკვირვების საფუძველზე.
ეს ფილოსოფიური თეორიაა, რომლის მიხედვითაც იდეები და თეორიები კონკრეტული პრობლემების გადასაჭრელი ინსტრუმენტებია. შესაბამისად, მათი ღირებულება პრაქტიკული სარგებლიანობით იზომება, ჭეშმარიტება კი შეიძლება პრობლემების ცვლილებასთან ერთად შეიცვალოს.
დიუის მიხედვით, მომავლისთვის საუკეთესო მომზადება აწმყო გამოცდილებიდან მაქსიმუმის მიღებაა. როდესაც ინდივიდი სრულად ცხოვრობს და სწავლობს აწმყოში, ის ბუნებრივად იძენს იმ უნარებსა და ცოდნას, რაც მას მომავალში გამოადგება.
ჯონ დიუის იდეების საფუძვლიანი გააზრება, ისევე როგორც სხვა ფილოსოფიური ცნებების შესწავლა, აკადემიური მუშაობის მნიშვნელოვანი ნაწილია. თუ თქვენც გჭირდებათ დახმარება რთული ტექსტების გააზრებაში, ესეების წერასა თუ მასალის ორგანიზებაში, სცადეთ referati.ai — ეს ხელოვნური ინტელექტია, რომელიც სპეციალურად ქართულ ენაზე აკადემიური წერისთვის შეიქმნა.
Referati AI სულ რამდენიმე წუთში შეგიდგენს სრულად დაფორმატებულ აკადემიურ ნაშრომს რეალური ციტატებით.
