ეს კონსპექტი ეძღვნება მარკ ბლოკის (Marc Bloch) ცხოვრებასა და მის დაუმთავრებელ, თუმცა უმნიშვნელოვანეს ნაშრომს, „ისტორიის აპოლოგიას“. ბლოკის მიხედვით, ისტორია წარსულის მეცნიერება კი არა, „ადამიანების შესახებ მეცნიერებაა დროში“. ისტორიკოსის მთავარი ამოცანა განსჯა კი არა, გაგებაა, რისთვისაც წარსულისა და აწმყოს მუდმივი დიალოგია საჭირო. ბლოკი აყალიბებს ისტორიული კვლევის მეთოდოლოგიას, რომელიც წყაროების კრიტიკულ ანალიზს, სიყალბისა და შეცდომების გამოვლენას და ისეთი ანალიტიკური კატეგორიების გამოყენებას ემყარება, რომლებიც რეალობას შეესაბამება და ანაქრონიზმს თავს არიდებს.
ვინ იყო მარკ ბლოკი?
მარკ ბლოკი ფრანგი ისტორიკოსი, „ანალების სკოლის“ ერთ-ერთი ფუძემდებელი იყო, რომელმაც ისტორიული მეცნიერების რადიკალურად განახლება სცადა. მისი ცხოვრება და მოღვაწეობა განუყოფლად დაუკავშირდა საფრანგეთის ორ მსოფლიო ომს და ტრაგიკულად, ნაცისტური რეჟიმის ხელში დასრულდა, რამაც ის წინააღმდეგობის მოძრაობის სიმბოლოდ აქცია.
ბლოკი ლიონში, ანტიკური კულტურის პროფესორის ოჯახში დაიბადა, რამაც მისი მომავალი დიდწილად განსაზღვრა კიდეც. პარიზის უმაღლესი სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლა გერმანიაში განაგრძო. პირველმა მსოფლიო ომმა, სადაც ის კაპიტნის წოდებით იბრძოდა, ღრმა კვალი დააჩნია მის მსოფლმხედველობას. ომის შემდეგ, სტრასბურგის უნივერსიტეტში მუშაობისას, ლუსიენ ფევრთან ერთად დააარსა ჟურნალი „ეკონომიკური და სოციალური ისტორიის ანალები“, რომელსაც ისტორიოგრაფიაში ნამდვილი გადატრიალება უნდა მოეხდინა.
ბლოკმა და მისმა თანამოაზრეებმა ისტორიის კვლევის არეალი მნიშვნელოვნად გააფართოვეს. მათ უარი თქვეს მხოლოდ პოლიტიკურ მოვლენებსა და დიდ ფიგურებზე ფოკუსირებაზე და ყურადღება ხანგრძლივ სოციალურ, ეკონომიკურ და კულტურულ პროცესებზე, ასევე მასობრივ ცნობიერებასა და მენტალობებზე გადაიტანეს.
ბლოკი უპირატესობას თხრობით დოკუმენტებზე მეტად, რომლებიც ხშირად სუბიექტურია, წარსულის სხვა „კვალს“ ანიჭებდა: მატერიალური კულტურის ნივთებს, ენობრივ ცვლილებებს, რიტუალებს, ფოლკლორსა და გეოგრაფიულ სახელებს. ისტორია, მისი აზრით, სხვა მეცნიერებებთან (სოციოლოგია, გეოგრაფია, ფსიქოლოგია) მჭიდრო კავშირში უნდა განვითარებულიყო.
მეორე მსოფლიო ომის დროს ბლოკი კვლავ ჯარში გაიწვიეს. საფრანგეთის დამარცხების შემდეგ, ებრაული წარმოშობის გამო, მას უნივერსიტეტში მუშაობა აუკრძალეს. მეგობრების რჩევის მიუხედავად, ქვეყანა არ დატოვა და წინააღმდეგობის მოძრაობას შეუერთდა. სწორედ ამ პერიოდში წერდა თავის მთავარ ნაშრომს, „ისტორიის აპოლოგიას“, რომელიც დაუმთავრებელი დარჩა. 1944 წელს ის გესტაპომ დააპატიმრა და დახვრიტა. მის საფლავის ქვაზე ამოტვიფრულია: ”Dilexit veritatem“ (მას უყვარდა ჭეშმარიტება).
მზად ხარ საკუთარი ნაშრომის დასაწერად?
Referati AI სულ რამდენიმე წუთში შეგიდგენს სრულად დაფორმატებულ აკადემიურ ნაშრომს რეალური ციტატებით.
ბლოკისთვის ისტორია უბრალოდ „წარსულის მეცნიერება“ არ არის, რადგან წარსული, როგორც ასეთი, კვლევის საგანი ვერ იქნება. ისტორიის ნამდვილი საგანი ადამიანია, უფრო ზუსტად კი – „ადამიანები დროში“. ისტორიული დრო ცოცხალი და კონკრეტული რეალობაა, „პლაზმა“, რომელშიც მოვლენები ცურავენ და რომლის კონტექსტშიც მათი გაგება ხდება შესაძლებელი.
წიგნი „ისტორიის აპოლოგია“ ბავშვის შეკითხვით იწყება: „მამა, ამიხსენი, რა საჭიროა ისტორია?“. ბლოკი ცდილობს, ამ კითხვას უპასუხოს და აჩვენოს, რომ ისტორია თავშესაქცევიც არის და აუცილებელიც აწმყოს გასაგებად და მომავალში უკეთ სამოქმედოდ. მისი აზრით, „წარსულის არცოდნა აწმყოს გაგებასაც ართულებს და დღევანდელ საქმიანობასაც აფერხებს“.
ბლოკი აკრიტიკებს „სათავეების კერპს“ – ისტორიკოსთა აკვიატებულ იდეას, რომ მოვლენის ასახსნელად მისი წარმოშობის ცოდნა საკმარისია. ეს მიდგომა, მისი თქმით, ხშირად ჩამომავლობის ახსნა-განმარტებასთან აღრევას იწვევს. მაგალითად, რელიგიური ფენომენის გასაგებად მხოლოდ მისი სათავეების ცოდნა არ კმარა. აუცილებელია იმის გააზრებაც, თუ რატომ სწამდა და სწამს ამდენ ადამიანს მისი.
ბრიუგეს ყურის ქვიშით ამოვსება მხოლოდ გეოლოგიური მოვლენა არ არის. ისტორიკოსისთვის ეს ფაქტი საინტერესო ხდება ადამიანური ფაქტორების გამო: მოსახლეობა ამ პროცესს კაშხლების მშენებლობით ებრძოდა, მაგრამ საბოლოოდ ქალაქმა სავაჭრო მნიშვნელობა დაკარგა. ამრიგად, „საზოგადოების საქმიანობა, რომელიც საჭიროების მიხედვით ძერწავს საცხოვრებელ ნიადაგს, უაღრესად „ისტორიული“ ფაქტია“.
წარსულისა და აწმყოს ურთიერთობა ორმხრივია. ერთი მხრივ, წარსულის ინერცია დღესაც მოქმედებს (მაგალითად, საფრანგეთის ჩრდილოეთში ველ-მინდვრების მოხაზულობა), მეორე მხრივ კი, აწმყოში მიღებული გამოცდილება (მაგალითად, ომის განცდა) წარსულის მოვლენების უკეთ გაგებაში გვეხმარება. როგორც მიშლე ამბობდა, „ის, ვინც შემოიფარგლება მხოლოდ აწმყოთი, დღევანდელობით, ვერ გაიგებს დღევანდელობას“.
როგორ მუშაობს ისტორიკოსი? დაკვირვება და კრიტიკა
ისტორიკოსი, ბლოკის თანახმად, წარსულს პირდაპირ ვერ აკვირდება. ის გამომძიებელს ჰგავს, რომელიც მოვლენებს არაპირდაპირი გზით, წარსულიდან შემორჩენილი „კვალის“, ანუ დოკუმენტების, საშუალებით სწავლობს. ეს კვალი შეიძლება იყოს წერილობითი ტექსტიც, არქეოლოგიური ნივთიც, ლანდშაფტის ცვლილებაც თუ რიტუალიც.
ისტორიული კვლევის პირველი ეტაპი დოკუმენტების შეგროვებაა, თუმცა მათი არსებობა შემთხვევითობასა და ადამიანურ ფაქტორებზეა დამოკიდებული. ზოგჯერ კატასტროფები (როგორც რევოლუციის დროს არქივების კონფისკაცია) მკვლევრისთვის „მწყალობელი ღვთაების“ როლს ასრულებს, სხვა დროს კი (მაგალითად, ომები) დოკუმენტებს ანადგურებს.
თუმცა, დოკუმენტი თავისთავად არ მეტყველებს. ისტორიკოსმა მას სწორი კითხვები უნდა დაუსვას. ამის შემდეგ იწყება კვლევის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილი – კრიტიკა. ბლოკი განასხვავებს უბრალო სკეპტიციზმსა და მეცნიერულ კრიტიკულ მეთოდს. კრიტიკა ბრმა უნდობლობა არ არის; ის „გონივრულად წარმართული ეჭვია“, რომელიც შემეცნების იარაღად იქცევა. მისი მიზანია:
სიყალბის მხილება: დოკუმენტი შეიძლება გაყალბებული იყოს ავტორის, თარიღის ან შინაარსის თვალსაზრისით. კრიტიკოსმა ტყუილიც უნდა დაადგინოს და მისი მოტივიც აღმოაჩინოს – ამით ის „ტყუილის მიღმა მატყუარას, ანუ ადამიანს“ ეძებს.
შეცდომის გამოვლენა: მოწმეები, თუნდაც გულწრფელები, ხშირად ცდებიან. ადამიანის აღქმა არასრულყოფილია და მასზე გავლენას ახდენს დაღლილობა, ემოცია, სოციალური ატმოსფერო და წინასწარ ჩამოყალიბებული აზრები. ბლოკის სიტყვებით, „აბსოლუტურად მართალი მოწმე არ არსებობს“; არსებობს მხოლოდ სწორი ან მცდარი ჩვენებები.
კრიტიკული მეთოდის მთავარი იარაღი შედარებაა. დოკუმენტი მოწმდება სხვა დოკუმენტებთან, ეპოქის ზოგად ცოდნასთან, ენობრივ თავისებურებთან და ფსიქოლოგიურ ლოგიკასთან შედარებით. საბოლოოდ, ისტორიული კრიტიკა ალბათობაზე დაფუძნებულ დასკვნებს აკეთებს, რაც მას სხვა მეცნიერებებისგან განასხვავებს, მაგრამ შემეცნების საიმედო გზას უხსნის.
ისტორიული ანალიზის გამოწვევები: გაგება, კლასიფიკაცია და ახსნა
მას შემდეგ, რაც წყაროები შეგროვდება და გაკრიტიკდება, ანალიზის ეტაპი იწყება. ბლოკის აზრით, ისტორიკოსის მთავარი მიზანი წარსულის განსჯა კი არა, მისი გაგებაა. „შეუძლებელია დასაჯო ან უდანაშაულოდ აღიარო ისე, რომ არ დაეყრდნო ღირებულებათა რაღაც სკალას“, რომელიც მეცნიერების მიღმა დგას. განსჯის სურვილი ახსნის სურვილს კლავს. ისტორიკოსი საკუთარი „მე“-სგან უნდა გათავისუფლდეს, რათა უცხო ცნობიერებაში შეაღწიოს. „ჩვენს შრომებში ერთი სიტყვა მეფობს და ყველაფერს ანათებს – „გაგება““, – ასკვნის ბლოკი.
გაგებისთვის რეალობის ანალიზი, ანუ მისი დაშლა და კლასიფიკაციაა აუცილებელი. თუმცა, აქ ისტორიკოსი ორ მთავარ პრობლემას აწყდება: ტერმინოლოგიასა და პერიოდიზაციას.
ტერმინოლოგიისადმი მიდგომა
პრობლემა
წარსულის ტერმინოლოგიის გამოყენება
სიტყვები დროთა განმავლობაში მნიშვნელობას იცვლიან. მაგალითად, ანტიკური servus და შუა საუკუნეების serf ერთსა და იმავე სოციალურ რეალობას არ აღნიშნავს.
თანამედროვე ანალიტიკური ენის შექმნა
ანაქრონიზმის საფრთხე. მაგალითად, ცნება „ნახევრად თავისუფალი“ ანაქრონიზმია შუა საუკუნეებისთვის, სადაც თავისუფლებასა და მონობას შორის მკაფიო ზღვარი არ არსებობდა.
ანალოგიური პრობლემაა პერიოდიზაციაც. დროის დაყოფა მეფეთა მმართველობის ან საუკუნეების მიხედვით ხელოვნურია. ბლოკის აზრით, „მოვლენის თითოეულ ტიპს თავისი განსაკუთრებული საზომი ერთეული... აქვს“. ეკონომიკური, პოლიტიკური და კულტურული პროცესები სხვადასხვა რიტმით ვითარდება. ისტორიკოსის ამოცანაა, დროის ნაკადში იპოვოს რეალური ცვლილებების წერტილები და ისტორია ბუნებრივ, და არა ხელოვნურ, პერიოდებად დაყოს.
საბოლოოდ, ისტორიული ანალიზი მიზეზობრიობის საკითხამდე მიდის. ისტორიკოსი სვამს კითხვას „რატომ?“, მაგრამ უნდა მოერიდოს ერთადერთი მიზეზის ძიებას, რაც ხშირად დამნაშავის ძებნას ემსგავსება. მოვლენებს აქვთ როგორც უშუალო მიზეზები, ასევე უფრო ღრმა და ზოგადი წინაპირობები. ისტორიკოსის ამოცანაა, ეს რთული კავშირები ახსნას და აჩვენოს, თუ როგორ ურთიერთქმედებენ ისინი ერთმანეთთან.
ხშირად დასმული კითხვები
რა არის ისტორია მარკ ბლოკის მთავარი განმარტებით?
მარკ ბლოკისთვის ისტორია არის „მეცნიერება ადამიანების შესახებ დროში“. ის უარყოფს გავრცელებულ ფორმულას, თითქოს ისტორია წარსულის მეცნიერება იყოს, რადგან მისი კვლევის ცენტრში აბსტრაქტული წარსული კი არა, ცოცხალი ადამიანი დგას თავისი ქმედებებით, აზრებითა და განცდებით.
რას ნიშნავს „სათავეების კერპი“?
„სათავეების კერპი“ ბლოკის მიერ შემოტანილი ცნებაა, რომელიც ისტორიკოსთა მცდარ მიდრეკილებას აღნიშნავს, მოვლენის ახსნა მხოლოდ მის წარმოშობაში ეძიონ. ბლოკი ამტკიცებს, რომ სათავეების ცოდნა არასდროს არის საკმარისი ახსნისთვის, რადგან ეს ხომ ჩამომავლობისა და ახსნა-განმარტების აღრევას იწვევს.
რატომ უნდა იყოს ისტორიკოსი გამგები და არა მოსამართლე?
ბლოკის აზრით, ისტორიკოსის მიზანი წარსული მოვლენების ან პიროვნებების გასამართლება კი არა, მათი გაგებაა. განსჯა მოითხოვს ღირებულებათა სკალას, რომელიც სუბიექტურია და ხელს უშლის ისტორიკოსს, ჩასწვდეს წარსულის ადამიანთა ცნობიერებასა და მოტივებს.
რით განსხვავდება ისტორიული დრო ფიზიკური დროისგან?
ფიზიკური დრო აბსტრაქტული და ერთგვაროვანი საზომია, ხოლო ისტორიული დრო, ბლოკის მიხედვით, არის „პლაზმა“, კონკრეტული და ცოცხალი რეალობა, რომელშიც მოვლენები ვითარდება. ის უწყვეტია, მაგრამ ამავდროულად მუდმივად ცვალებადი და საკუთარი რიტმები აქვს, რომლებიც მეცნიერულ კლასიფიკაციას საჭიროებს.
რა იყო „ანალების სკოლის“ მთავარი მიზანი?
„ანალების სკოლის“ მიზანი იყო ისტორიის, როგორც დისციპლინის, საზღვრების გაფართოება. მისი წარმომადგენლები ცდილობდნენ, შეექმნათ „უფრო ფართო და ჰუმანური ისტორია“, რომელიც პოლიტიკურ მოვლენებთან ერთად, სოციალურ სტრუქტურებს, ეკონომიკას, კულტურასა და მასობრივ მენტალობებსაც მოიცავდა.
რა არის ისტორიული კრიტიკის მთავარი იარაღი?
ისტორიული კრიტიკის მთავარი იარაღი არის „გონივრულად წარმართული ეჭვი“ და შედარების მეთოდი. ისტორიკოსმა წყაროები ერთმანეთს და ეპოქის ზოგად კონტექსტს უნდა შეადაროს, რათა გამოავლინოს შეუსაბამობები, სიყალბე, უნებლიე შეცდომები და მათი გამომწვევი მიზეზებიც.
რატომ არის წარსულის გაგება აწმყოს გარეშე შეუძლებელი?
ბლოკის თანახმად, წარსული და აწმყო განუყოფლად არიან დაკავშირებული. წარსულის „ინერცია“ აყალიბებს აწმყოს, ხოლო აწმყოში მიღებული გამოცდილება გვეხმარება წარსულის მოვლენების უკეთ გაგებაში. ამიტომ ისტორიკოსს „სიცოცხლის აღქმის უნარი“ სჭირდება, რათა ამ ორს შორის კავშირი დაინახოს.
სცადე referati.ai — ხელოვნური ინტელექტი ქართულ ენაზე აკადემიური წერისთვის.
