ნაშრომი 1791 წელს დაიწერა, როგორც პასუხი ფრანგი პოლიტიკოსის, შარლ მორის ტალეირანის, მოხსენებაზე, რომელიც ქალთა განათლებას მხოლოდ საშინაო სფეროთი ზღუდავდა. უოლსტონკრაფტისთვის ეს განმანათლებლობის იდეების ლოგიკური გაგრძელება იყო. ის ჯონ ლოკისეულ (John Locke) ბუნებრივი სამართლის გაგებას ეყრდნობოდა და ამტკიცებდა, რომ გონების განვითარება ორივე სქესისთვის აუცილებელი გახლდათ.

„ქალის უფლებების დაცვა“ პოლიტიკური, პედაგოგიური და მორალური ტრაქტატიცაა. უოლსტონკრაფტი აგრძელებს თავდასხმას მემკვიდრეობით მიღებულ პრივილეგიებზე და ამტკიცებს, რომ ადამიანის უფლებები და მოვალეობები გონების გამოყენებას ეფუძნება. მისი რელიგიური რწმენით, გონება ადამიანში ღვთაებრივია, ამიტომ მისი განვითარება ადამიანის ჭეშმარიტი დანიშნულებაა. ეს პრინციპი კი ერთნაირად უნდა ვრცელდებოდეს ქალებზეც და კაცებზეც.

სწორედ ამ იდეების საფუძველზე აკრიტიკებს ის მის თანამედროვე საზოგადოებაში გაბატონებულ შეხედულებებს ქალთა აღზრდის, მათი ხასიათისა და ცხოვრების წესის შესახებ. ის ამტკიცებს, რომ ქალების მდგომარეობა მათი ბუნების კი არა, მცდარი სოციალური წყობის შედეგია.

აღზრდის კრიტიკა: რატომ ეწინააღმდეგებოდა რუსოს?

უოლსტონკრაფტი კატეგორიულად ეწინააღმდეგებოდა ჟან-ჟაკ რუსოს (Jean-Jacques Rousseau) იდეას, რომ გოგონები განსხვავებულად უნდა აღიზარდონ – მხოლოდ მგრძნობიარე ცოლებად და დედებად. ის ამტკიცებდა, რომ გონების განვითარება ორივე სქესისთვის აუცილებელია, რადგან ზნეობასა და სათნოებას სქესი არ აქვს და ისინი მხოლოდ გონებას შეიძლება ემყარებოდეს.

რუსო თავის პედაგოგიურ რომანში, „ემილი, ანუ აღზრდის შესახებ“, ბიჭების შემთხვევაში მათი ცნობისმოყვარეობის წახალისებასა და აზროვნების უნარის განვითარებას ემხრობოდა. გოგონების აღზრდა კი, მისი აზრით, მხოლოდ იმაზე უნდა ყოფილიყო მიმართული, რომ ისინი კაცისთვის სასიამოვნო პარტნიორები გამხდარიყვნენ. უოლსტონკრაფტისთვის ეს მიდგომა სრულიად მიუღებელი იყო.

მისი არგუმენტები ორ ძირითად ნაწილად იყოფა:

1. ფილოსოფიური არგუმენტი: თუ ადამიანში ყველაზე ღირებული მისი გონებაა და სწორედ მასზეა დაფუძნებული ყველა სათნოება, მაშინ უაზრობაა კაცობრიობის ნახევრის აღზრდაში ამ უნარის განვითარების უგულებელყოფა. „სულს, გონებას და ზნეობას სქესი არ აქვს“, — ამტკიცებდა ის.
2. პრაგმატული არგუმენტები: ქალის მხოლოდ მგრძნობიარე არსებად აღზრდა სახიფათოა. ის შეიძლება არ გათხოვდეს ან დაქვრივდეს და ცხოვრებისთვის სრულიად მოუმზადებელი აღმოჩნდეს. ამასთან, განათლების გარეშე ქალი ვერც დედისა და ცოლის მოვალეობებს შეასრულებს ჯეროვნად.

ამასთან, უოლსტონკრაფტი დიდ ყურადღებას უთმობდა გოგონების ფიზიკურ განვითარებას და აკრიტიკებდა იმდროინდელ წარმოდგენებს ქალის სილამაზესა და სისუსტეზე. მისი თქმით, „ვიდრე არ დაიწყება ქალის უფრო რაციონალურად აღზრდა, ადამიანთა ღირსებისა და ცოდნის წინსვლას მუდამ წინააღმდეგობა შეხვდება“.

„ქალური ხასიათის“ კრიტიკა და სოციალური კონსტრუირება

უოლსტონკრაფტი ამტკიცებდა, რომ ის თვისებები, რომლებიც „ქალურად“ ითვლებოდა (სენტიმენტალობა, სისუსტე, პრანჭვა), სოციალური ნორმებისა და აღზრდის შედეგია, და არა ბუნებრივი. ეს „გენდერის სოციალურად კონსტრუირებულობის“ იდეის ერთ-ერთი პირველი ფორმულირებაა, რომელიც ფემინიზმის მეორე ტალღის მთავარი თემა გახდა.

ის უარყოფდა გაბატონებულ აზრს, რომ ქალსა და კაცს ბუნებით რადიკალურად განსხვავებული ხასიათი და უნარები აქვთ. მისი აზრით, ქალების სისუსტე, ჭორაობის სიყვარული და ფიზიკური აქტივობის ნაკლებობა პირდაპირ გამომდინარეობს იმ სოციალური წნეხიდან, რომელიც მათ ბავშვობიდანვე ზღუდავს.

ამ „ფემინურობის“ კრიტიკის მეორე მხარე ამ თვისებების უარყოფით შეფასებაში გამოიხატებოდა. უოლსტონკრაფტი საკმაოდ დაუნდობელი იყო იმ ქალების მიმართ, რომლებიც ამ სტერეოტიპულ როლს ეგუებოდნენ, რადგან თვლიდა, რომ ეს მათ ღირსეული არსებობის მიღწევაში აბრკოლებდა. მისი თქმით, ქალებმა უარი თქვეს გონების გამოყენებით მოპოვებულ ბუნებრივ უფლებებზე, რათა შეენარჩუნებინათ „სილამაზის უზენაესობა და წუთიერი დედოფლობა“. მისი მოწოდება კი იყო: „დროა, დავიწყოთ რევოლუცია ქალთა ცხოვრების წესში, დროა, მათ დაკარგული ღირსება დავუბრუნოთ“.

იყო თუ არა უოლსტონკრაფტი ფემინისტი?

ამ საკითხზე დღემდე არსებობს დებატები. ერთი მხრივ, ის არ ითხოვდა პირდაპირ პოლიტიკურ თანასწორობას და იღებდა ოჯახში როლების ტრადიციულ განაწილებას. მეორე მხრივ კი, გენდერული სტერეოტიპების მისი ანალიზი და გონების უნივერსალურობის მტკიცება ფემინიზმის მეორე ტალღის იდეებსაც კი წინასწარ განჭვრეტდა.

შეგვიძლია, არგუმენტები ასე დავაჯგუფოთ:

აღსანიშნავია ისიც, რომ უოლსტონკრაფტი ძირითადად საშუალო კლასის ქალების პრობლემებზე ამახვილებდა ყურადღებას, რის გამოც მომდევნო თაობების ფემინისტებმა ის ღარიბი ფენის ქალების პრობლემების უგულებელყოფის გამო გააკრიტიკეს.

მიუხედავად ამისა, მისი ნაშრომი უდავოდ ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი სიტყვაა ადამიანთა თანასწორობის შესახებ დასავლურ აზროვნებაში. მისი იდეები კი დღემდე რჩება სასარგებლო რესურსად გენდერული იერარქიების გასააზრებლად.

ხშირად დასმული კითხვები

რა იყო უოლსტონკრაფტის მთავარი არგუმენტი?

მისი მთავარი არგუმენტი იყო ის, რომ ქალები, როგორც გონიერი არსებები, იმსახურებენ იგივე რაციონალურ განათლებას, რასაც კაცები იღებენ. ის ამტკიცებდა, რომ სათნოება და ზნეობა გონებას ეფუძნება და, რადგან გონებას სქესი არ აქვს, ქალების მხოლოდ მგრძნობიარე არსებებად აღზრდა არასწორიცაა და საზიანოც.

ვის იდეებს ეწინააღმდეგებოდა ის ყველაზე მეტად?

მისი კრიტიკის მთავარი სამიზნე ფრანგი ფილოსოფოსი ჟან-ჟაკ რუსო იყო. უოლსტონკრაფტი იზიარებდა რუსოს ზოგად იდეებს განათლებაზე, მაგრამ კატეგორიულად ეწინააღმდეგებოდა მის მოსაზრებას, რომ გოგონები სპეციალურად უნდა აღიზარდონ კაცების მოსაწონებლად, საკუთარი გონების განვითარების ნაცვლად.

რატომ დაზიანდა მისი რეპუტაცია გარდაცვალების შემდეგ?

მისი მეუღლის, უილიამ გოდვინის მიერ გამოქვეყნებულმა მემუარებმა, რომლებშიც უოლსტონკრაფტის პირადი ცხოვრების დეტალები (მათ შორის, ქორწინების გარეშე შვილის ყოლა) იყო აღწერილი, საზოგადოებაში უარყოფითი რეაქცია გამოიწვია. მისი ცხოვრების წესი ეწინააღმდეგებოდა იმდროინდელ მორალურ ნორმებს, რამაც მის ნაშრომებს ჩრდილი მიაყენა.

რას გულისხმობდა უოლსტონკრაფტი, როცა ამბობდა, რომ „ქალური ხასიათი“ სოციალური კონსტრუქტია?

ის გულისხმობდა, რომ ისეთი თვისებები, როგორიცაა სისუსტე, ემოციურობა და სილამაზეზე ზრუნვა, ქალის ბუნებიდან არ მომდინარეობს. ეს თვისებები იმ აღზრდისა და სოციალური მოლოდინების შედეგია, რომლებიც ქალებს ბავშვობიდანვე უყალიბდებათ. მისი აზრით, ეს თვისებები ქალებს ზღუდავს და არა აძლიერებს.

ითხოვდა თუ არა უოლსტონკრაფტი პოლიტიკურ თანასწორობას?

ის პირდაპირ არ ამახვილებდა ყურადღებას ქალებისთვის პოლიტიკური უფლებების მინიჭებაზე, როგორც ამას, მაგალითად, ოლემპ დე გუჟი აკეთებდა. თუმცა, მისი არგუმენტი ადამიანთა, როგორც გონიერი არსებების, თანასწორობის შესახებ ლოგიკურად გულისხმობს პოლიტიკური თანასწორობის მოთხოვნასაც, თუნდაც ეს მის ტექსტში ცენტრალური თემა არ იყოს.

რატომ არის მისი ნაშრომი დღესაც მნიშვნელოვანი?

მისი ნაშრომი დღესაც მნიშვნელოვანია, რადგან მან ერთ-ერთმა პირველმა ჩამოაყალიბა იდეები, რომლებიც თანამედროვე ფემინისტური თეორიის საფუძველი გახდა, კერძოდ, გენდერული სტერეოტიპების კრიტიკა და გენდერის, როგორც სოციალური კონსტრუქტის, გააზრება. მისი ანალიზი კვლავ აქტუალურია გენდერული იერარქიების გასაგებად.

თუ ამ კონსპექტის მსგავსი მასალები სწავლაში გეხმარებათ, გახსოვდეთ, რომ არსებობს თანამედროვე ინსტრუმენტები აკადემიური მუშაობის გასამარტივებლად. სცადეთ referati.ai – ხელოვნური ინტელექტი ქართულ ენაზე აკადემიური წერისთვის.