როგორ მოვიპოვოთ და შევინარჩუნოთ ძალაუფლება?

მაკიაველის თანახმად, ძალაუფლების მოპოვება და შენარჩუნება სამთავროს ტიპზეა დამოკიდებული. მემკვიდრეობითი სამთავროების მართვა ადვილია, ახლისა კი – რთული. წარმატებისთვის აუცილებელია ძველი მმართველი დინასტიის განადგურება, დაპყრობილ ტერიტორიაზე დასახლება, კოლონიების დაარსება და ძლიერი მეზობლების დასუსტება.

ტექსტის მიხედვით, სამთავროები შეიძლება იყოს მემკვიდრეობითი ან ახალი. მემკვიდრეობითი მთავარი, რომლის საგვარეულოსაც ხალხი დიდი ხანია ემორჩილება, ძალაუფლებას ადვილად ინარჩუნებს. საკმარისია, მან წინაპართა წესრიგი არ დაარღვიოს.

სირთულეები ახალ სამთავროებს ახლავს თან. ხალხი ხშირად ახალ მმართველს უკეთესობის იმედით უჭერს მხარს, მაგრამ მალევე რწმუნდება, რომ ახალი მთავარი ძველზე უარესია. დამპყრობელი იძულებულია, ადგილობრივები გადაიმტეროს და, ამავე დროს, იმ მოკავშირეებსაც ვერ აკმაყოფილებს, ვინც მას დაეხმარა.

განსხვავებული ენისა და წეს-ჩვეულებების მქონე ქვეყნის შესანარჩუნებლად საუკეთესო გზებია:

1. მთავრის იქ დასახლება: ეს საშუალებას აძლევს, პრობლემები ჩანასახშივე შენიშნოს და ხალხს პირდაპირი მიმართვის საშუალება მისცეს, როგორც ეს თურქეთის სულთანმა საბერძნეთში გააკეთა.
2. კოლონიების დაარსება: ეს ლაშქრის შენახვაზე იაფი და უსაფრთხოა, რადგან მტრად მოსახლეობის მხოლოდ მცირე ნაწილს მოიკიდებ.

თუ დაპყრობილი ქალაქი თავისუფლებასაა ნაჩვევი, მისი შენარჩუნების სამი გზა არსებობს: მიწასთან გასწორება, იქ დასახლება ან ოლიგარქიის დამყარება. მაკიაველი პირველ გზას ყველაზე საიმედოდ მიიჩნევს, რადგან „დაკარგული თავისუფლების ხსოვნა არასოდეს ჩაქრება“.

რა თვისებები სჭირდება მთავარს წარმატებისთვის?

მთავარი უნდა ესწრაფვოდეს, რომ კარგი რეპუტაცია ჰქონდეს, მაგრამ მზად უნდა იყოს, საჭიროებისამებრ, სისასტიკით, სიცრუითა და ორგულობით იმოქმედოს, თუკი სახელმწიფოს შენარჩუნება ამას მოითხოვს. მაკიაველის აზრით, სჯობს, მთავრის ეშინოდეთ, ვიდრე უყვარდეთ, თუმცა მან ყოველნაირად უნდა აირიდოს ხალხის სიძულვილი.

მაკიაველი იდეალისტურ მიდგომაზე უარს ამბობს და აღნიშნავს, რომ რეალურ ცხოვრებასა და იმას შორის, თუ როგორ „უნდა“ ცხოვრობდნენ ადამიანები, დიდი ზღვარია. მთავარი, რომელიც მხოლოდ სიკეთის გზას მიჰყვება, დაიღუპება. ამიტომ, მან უნდა ისწავლოს, „როგორ დაივიწყოს სიკეთე“ და ეს უნარი გარემოებების მიხედვით გამოიყენოს.

უყვარდეთ თუ ეშინოდეთ? სასურველია ორივე, მაგრამ რადგან მათი შეთავსება ძნელია, სჯობს, ეშინოდეთ. მაკიაველის არგუმენტი მარტივია: ადამიანები უმადურები, მერყევები და ანგარებიანები არიან. სიყვარული მადლიერებაზეა დაფუძნებული, რომელიც პირველივე სარგებლის მიღებისას ქრება. შიში კი სასჯელის მუდმივ საფრთხეს ეფუძნება, რაც გაცილებით საიმედოა. მთავარია, შიშმა სიძულვილი არ გამოიწვიოს, რისთვისაც საკმარისია, მთავარმა ქვეშევრდომთა ქონებასა და ქალებს ხელი არ ახლოს.

ლომი და მელა. მთავარი ადამიანურ ბუნებასთან ერთად ცხოველურსაც უნდა ფლობდეს. ცხოველებიდან კი მან ლომსაც უნდა მიბაძოს და მელასაც. „ლომს არ შეუძლია თავი დაიცვას გველისგან, მელას – მგლებისგან. მაშასადამე, მთავარი უნდა იყოს მელა, რომ შენიშნოს გველი, და ლომი, რომ დაიფრინოს მგლები.“

საბოლოოდ, მთავრისთვის ყველა კარგი თვისების რეალურად ფლობა არ არის ისე მნიშვნელოვანი, როგორც ის, რომ ჩანდეს, თითქოს ფლობს მათ. ხალხი უმეტესად გარეგნული იერით მსჯელობს და არა რეალური შინაარსით. მთავრის მიზანი ხომ ძალაუფლების შენარჩუნება და გამარჯვებაა, საშუალებებს კი ბრბო ყოველთვის პატიოსნად შერაცხავს.

რატომ არის საკუთარი ლაშქარი გადამწყვეტი?

მაკიაველის მიხედვით, სახელმწიფოს საძირკველი კარგი ლაშქარი და კარგი კანონებია. დაქირავებული და მაშველი ჯარები უსარგებლო და სახიფათოა, რადგან მათ ერთგულება არ გააჩნიათ. ამიტომ, ბრძენი მთავარი ყოველთვის საკუთარ, მოქალაქეებისგან შემდგარ ლაშქარს უნდა ეყრდნობოდეს, რადგან ძალაუფლების საიმედო გარანტი მხოლოდ ისაა.

დაქირავებული ლაშქარი უსარგებლო და საშიშია. ასეთი ჯარისკაცები პატივმოყვარენი, მუხანათნი და მხდალნი არიან. მათი ერთადერთი მოტივაცია მწირი ჯამაგირია, რაც საკმარისი არ არის იმისთვის, რომ მთავრისთვის თავი გაწირონ. იტალიის დაქცევის მთავარ მიზეზად მაკიაველი სწორედ დაქირავებულ ჯარზე დაყრდნობას მიიჩნევს.

მაშველი ლაშქარი კიდევ უფრო უარესია. ეს არის ძლიერი მოკავშირისგან მოხმობილი ჯარი. მაკიაველი ამბობს: თუ ასეთი ლაშქარი დამარცხდა, შენც მარცხდები; თუ გაიმარჯვა – შენ მისი ტყვე ხდები. ამის მაგალითად მას პაპი იულიუს II მოჰყავს, რომელმაც ესპანეთის მეფის ჯარი მოიხმო, და ბიზანტიის იმპერატორი, რომელმაც თურქებს უხმო დახმარებისთვის, რომლებმაც საბოლოოდ ბიზანტია დაიპყრეს.

ამიტომ, ბრძენი მთავრის უპირველესი საზრუნავი ომი და სამხედრო ხელოვნება უნდა იყოს. მან მუდმივად უნდა წვრთნიდეს ლაშქარს, შეისწავლოს ადგილმდებარეობა და ისტორიული მაგალითები. მხოლოდ საკუთარი, მოქალაქეებისგან შემდგარი ლაშქარია ნამდვილი ძალმოსილების საფუძველი.

რა არის მაკიაველის საბოლოო მოწოდება იტალიისადმი?

„მთავარის“ ბოლო თავში მაკიაველი მგზნებარედ მოუწოდებს მედიჩების საგვარეულოს, იტალიის გათავისუფლებას ჩაუდგნენ სათავეში და იხსნან ის „ბარბაროსებისგან“. ის ამტკიცებს, რომ იტალიის დაქსაქსულობა და დამცირება უნიკალურ შანსს ქმნის ახალი, ძლიერი მთავრისთვის, რომელიც საკუთარი ლაშქრის შექმნით შეძლებს ქვეყნის გაერთიანებასა და დიდების მოხვეჭას.

მაკიაველი იტალიის სავალალო მდგომარეობას აღწერს: ის დამონებული, შევიწროებული, დაქსაქსული და უწინამძღვროა. სწორედ ეს ქმნის იდეალურ პირობებს ახალი, სიქველით აღსავსე მთავრის გამოსაჩენად. ის მედიჩებს მიმართავს და ეუბნება, რომ ღმერთიც და ეკლესიაც მათ მფარველობს, რათა ამ ისტორიულ მისიას ჩაუდგნენ სათავეში.

მაკიაველის აზრით, ეს ომი სამართლიანი იქნება, რადგან „მხოლოდ ის ომია სამართლიანი, რომელიც აუცილებელია“. იტალიელები კი, მართალია, ინდივიდუალურად მამაცები არიან, მაგრამ უნიათო წინამძღოლების გამო ლაშქრად გაერთიანებულნი ღირსებას კარგავენ. ამიტომ, გამოსავალი საკუთარი, ეროვნული ლაშქრის შექმნაა, რომელიც ახალი საომარი წყობით შეძლებს ნებისმიერი მტრის დამარცხებას.

ტრაქტატი პეტრარკას ციტატით სრულდება, რომელიც იმედს გამოთქვამს, რომ იტალიელთა გულში ძველი მხნეობა ჯერ კიდევ არ ჩამკვდარა და სიქველე აუცილებლად დაამარცხებს სისასტიკეს: „სიქველე აღმართავს იარაღს სისასტიკის წინააღმდეგ და ხანმოკლე იქნება შეტაკება…“

ხშირად დასმული კითხვები

რას ნიშნავს, რომ სჯობს, მთავრის ეშინოდეთ, ვიდრე უყვარდეთ?

მაკიაველის აზრით, ადამიანური ბუნებიდან გამომდინარე, სიყვარული არასაიმედოა, რადგან მადლიერებას ეფუძნება, რომელსაც ადამიანები ადვილად ივიწყებენ. შიში კი სასჯელის მუდმივ საფრთხეზეა აგებული და, შესაბამისად, ძალაუფლებისთვის უფრო მყარ საფუძველს ქმნის. თუმცა, შიში სიძულვილში არ უნდა გადაიზარდოს.

რას გულისხმობს მაკიაველი „ლომისა და მელის“ ანალოგიაში?

მთავარი მელასავით ცბიერი უნდა იყოს, რათა დროულად შენიშნოს ფარული საფრთხეები და მახეები. ამავე დროს, ის ლომივით ძლიერი და მამაცი უნდა იყოს, რათა აშკარა მტრების, „მგლების“, დაფრთხობა და განადგურება შეძლოს. წარმატებისთვის მხოლოდ ერთი თვისება საკმარისი არ არის.

რატომ არის დაქირავებული ჯარი სახიფათო?

დაქირავებული ჯარისკაცები მხოლოდ ფულისთვის იბრძვიან, რის გამოც არც ერთგულები არიან, არც სანდონი და არც მამაცები. ისინი ადვილად გარბიან ბრძოლის ველიდან, შეუძლიათ უღალატონ დამქირავებელს ან თავად გახდნენ მისთვის საფრთხე. სახელმწიფოს დაცვა მათთვის უცხო საქმეა.

მხარს უჭერს თუ არა მაკიაველი ტირანიას?

მიუხედავად იმისა, რომ მაკიაველი სისასტიკისა და სიცრუის გამოყენების აუცილებლობას აღიარებს, მისი საბოლოო მიზანი სახელმწიფოს სტაბილურობა და სიძლიერეა. ტექსტის მიხედვით, მისი იდეები ტოტალიტარიზმის საფუძვლად კი არ უნდა გავიგოთ; პირიქით, მათ შეუძლიათ, მოქალაქეთა ინტერესებზე დაფუძნებულ სახელმწიფოს ჩაუყარონ საფუძველი.

რა არის „სახელმწიფო მოსაზრება“ (Ragion di Stato)?

ეს ცნება ეროვნულ სახელმწიფოს თავისთავად ღირებულებად განიხილავს. შუა საუკუნეებისგან განსხვავებით, როდესაც სახელმწიფო რელიგიურ მიზნებს ემსახურებოდა, მაკიაველისთვის სახელმწიფოს ინტერესი უზენაესია და მისი შენარჩუნება ისეთ ქმედებებსაც ამართლებს, რომლებიც ტრადიციული მორალით მიუღებელია.

რა როლი აქვს ბედისწერას (ფორტუნას) მაკიაველის აზრით?

მაკიაველის თანახმად, ბედისწერა ჩვენი ცხოვრების დაახლოებით ნახევარს განაგებს, მეორე ნახევარი კი ჩვენს თავისუფალ ნებაზეა დამოკიდებული. ბედისწერა ბობოქარ მდინარეს ჰგავს, რომელსაც წინასწარ მომზადებით (კაშხლებითა და ჯებირებით) შეიძლება წინ აღვუდგეთ. წარმატება დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენად ემთხვევა ადამიანის მოქმედება დროის მოთხოვნებს.

ვინ იყო ჩეზარე ბორჯა და რატომ არის ის მნიშვნელოვანი მაკიაველისთვის?

ჩეზარე ბორჯა პაპ ალექსანდრე VI-ის შვილი იყო, რომელმაც სხვისი დახმარებით მოიპოვა ძალაუფლება, თუმცა დიდი სიქველე და ცბიერება გამოიჩინა მის შესანარჩუნებლად. მაკიაველისთვის ის ახალი მთავრის თითქმის სრულყოფილი მაგალითია, რომელმაც იცოდა, როდის გამოეყენებინა სისასტიკე და როდის – გულმოწყალება.

მაკიაველის იდეების საფუძვლიანი შესწავლა რთული ნაშრომების შექმნას მოითხოვს. თუ თქვენც გიწევთ მსგავს თემებზე მუშაობა, სცადეთ referati.ai — ხელოვნური ინტელექტი, რომელიც ქართულ ენაზე აკადემიური წერისას დაგეხმარებათ.