ნიცშეს აზრით, თანამედროვე ცივილიზაცია თავისი დემოკრატიითა და კეთილდღეობის იდეალით ადამიანის, როგორც გვარის, დაკნინებასა და გამდაბიურებას უწყობს ხელს. დემოკრატიული იდეალი, რომელიც თანასწორობას ეფუძნება, ადამიანის გასაშუალოებას და განსაკუთრებულობის ამბიციის ჩაკვლას მოითხოვს. ამ პროცესის კულმინაცია კი „ბოლო ადამიანია“ — კმაყოფილი და ვნებებს მოკლებული არსება.

ნიცშესთვის ადამიანი კეთილშობილების, სიდიადისა და აღმატებულისკენ სწრაფვით ფასობს. ეს სწრაფვა შეიძლება იმპერიების მშენებლობაში ან კულტურული შედევრების შექმნაში გამოვლინდეს, მთავარი არსებული მდგომარეობის დაძლევის მუდმივი სურვილია, რისთვისაც ადამიანი მზად უნდა იყოს, საკუთარი სიცოცხლეც კი საფრთხეში ჩააგდოს. დემოკრატიული იდეოლოგია კი ამ ბუნებრივ სწრაფვას ახშობს.

ამავე კონტექსტში ნიცშე ისტორიციზმს, კერძოდ, ისტორიის ჰეგელისეულ გაგებას აკრიტიკებს. როდესაც ისტორია აღიქმება როგორც გარდაუვალი პროგრესი, რომელსაც ინდივიდი უბრალოდ უნდა ემსახუროს, ადამიანი შემოქმედებით ძალას კარგავს და „ეპიგონად“, ანუ მიმბაძველად იქცევა. ასეთი ხედვა „ისტორიის დასასრულს“ გვამცნობს, სადაც ყველაფერი მნიშვნელოვანი უკვე მოხდა და ჩვენ მხოლოდ არსებული წესების დაცვა გვევალება.

ბატონებისა და მონების მორალი: ორი ღირებულებითი სისტემა

ნიცშე მორალს ორ ფუნდამენტურად განსხვავებულ ტიპად ყოფს: „ბატონების მორალი“ და „მონების მორალი“. პირველი ძლიერების, კეთილშობილებისა და სიცოცხლის დამადასტურებელი ინსტინქტებიდან გამომდინარეობს, ხოლო მეორე — სისუსტიდან, შიშიდან და დაჩაგრულთა შურისძიების სურვილიდან.

ნიცშესთვის ამ დაყოფის საფუძველი არისტოკრატული ზიზღია (Verachtung) მდაბიოს მიმართ. ეს ზიზღი უბრალოდ უარყოფითი გრძნობა კი არა, ღირებულების საზომიცაა, რომელიც ადამიანის სულში „დისტანციის პათოსს“ ქმნის — ორდინარულით დაუკმაყოფილებლობასა და მაღლისკენ სწრაფვას. მისი აზრით, უთანასწორობა, ბატონებისა და მონების არსებობა, აუცილებელია კაცობრიობის, როგორც გვარის, განვითარებისთვის. ამ უთანასწორობის სათავეში კი დგას ძალადობა და „ძალაუფლებისადმი სწრაფვა“ — სიცოცხლის ძირეული ინსტინქტი, რომელიც გაბატონებას, სხვის დაზიანებასა და ექსპლუატაციას მოითხოვს.

ქვემოთ მოცემულია ორი მორალის შედარება:

ეს დაყოფა მორალურ რელატივიზმს ამკვიდრებს. ნიცშე უნივერსალურ ჭეშმარიტებას უარყოფს და მის ალტერნატივად „სიცოცხლის ინტერესს“ აცხადებს. დებულება იმის მიხედვით ფასდება, აძლიერებს თუ არა ის სიცოცხლეს. თანამედროვე, „მონების“ მორალზე დაფუძნებული კულტურა კი, მისი აზრით, ამ ინტერესს თრგუნავს.

„ზეკაცი“ და სულის სამი სახეცვლილება

„ზეკაცი“ (Übermensch) ნიცშეს პოზიტიური იდეალია — ადამიანი, რომელმაც საკუთარი თავი დაძლია და არსებობის უფრო მაღალ საფეხურს მიაღწია. ამ გზას აღწერს იგავი სულის სამი სახეცვლილების შესახებ: აქლემიდან (მორჩილება) ლომად (ნიჰილიზმი) და ბოლოს ბავშვად (შემოქმედებითი თავისუფლება) გარდაქმნა.

ნიცშესთვის „ადამიანი უნდა გადაილახოს“, ის მხოლოდ ხიდია მხეცსა და ზეკაცს შორის. ზეკაცი „მიწის საზრისია“, ანუ ის, ვინც ზემიწიერ იმედებზე უარს ამბობს და ღირებულებას ამქვეყნიურ ცხოვრებაში პოულობს. ამ იდეალისკენ მიმავალი გზა კი სულის სამ ეტაპს გადის:

1. აქლემი: ეს არის მორჩილი, მზიდავი სული, რომელიც ტრადიციული მორალის („შენ უნდა“) სიმძიმეებს იტვირთავს. ქრისტიანული მორალის მატარებელი ადამიანი აქლემს ჰგავს, რომელიც ნებაყოფლობით იკიდებს მძიმე ტვირთს.
2. ლომი: უდაბნოში აქლემი ლომად იქცევა. ლომი უარმყოფელი, მეამბოხე სულია. ის ებრძვის „დიდ ურჩხულს“, რომელსაც „შენ უნდა“ ჰქვია, და მას თავის „მე მინდა“-ს უპირისპირებს. ლომი ძველ ღირებულებებს ანგრევს და ახლის შესაქმნელად იხვეჭს თავისუფლებას, თუმცა თავად ახალს ჯერ ვერ ქმნის.
3. ბავშვი: ლომის შემდეგ სული ბავშვად გარდაიქმნება. ბავშვი უმანკოებაა, ახალი დასაწყისი, თამაში და „ღვთაებრივი დასტური“. ის კეთილსა და ბოროტს არ განასხვავებს; იგი სამყაროსა და სიცოცხლეს ისე იღებს, როგორიც არის, და თავისუფლად ქმნის ახალ ღირებულებებს. ბავშვი ზეკაცის იდეალის განსახიერებაა.

ზარათუსტრა ხვდება, რომ ეს გზა ყველასთვის არ არის. ადამიანთა უმრავლესობა „ბოლო ადამიანის“ კეთილდღეობის იდეალითაა დაბრმავებული. ამიტომ, ნიცშეს იმედი რჩეულთა ჯგუფს — „თავისუფალ სულებსა“ თუ „ახალ ფილოსოფოსებს“, ახალ სულიერ არისტოკრატიას უკავშირდება, რომელსაც ცივილიზაციის კრიზისის დანახვა და ღირებულებათა გადაფასების განხორციელება შეუძლია.

ნიცშეს მემკვიდრეობა და მისი კავშირი ფაშიზმთან

ნიცშეს გავლენა მე-20 და 21-ე საუკუნეების კულტურაზე უზარმაზარი და წინააღმდეგობრივია. მან მრავალი მოაზროვნე, ხელოვანი და ფილოსოფიური მიმდინარეობა შთააგონა, მათ შორის პოსტმოდერნიზმი, მაგრამ მისი სახელი ფაშიზმთან და ნაციზმთანაც მჭიდროდ ასოცირდება, რადგან ამ იდეოლოგიების წარმომადგენლები მას თავიანთ წინამორბედად მიიჩნევდნენ.

მკვლევართა უმრავლესობა თანხმდება, რომ ფაშისტების მიერ ნიცშეს იდეების გამოყენება მისი მოძღვრების გამარტივებული და ხშირად, მცდარი ინტერპრეტაციის შედეგი იყო. მაგალითად, ცნობილია, რომ თავად ნიცშესთვის ანტისემიტიზმი მიუღებელი იყო.

თუმცა, იმავდროულად, ბევრი აღიარებს, რომ ნიცშეს ფილოსოფიაში ნამდვილად არსებობს იდეები, რომლებმაც ნაცისტ იდეოლოგებს არგუმენტები მისცა. მაგალითად, წარმოდგენა იმის შესახებ, რომ გამორჩეულ ინდივიდებს ან ჯგუფებს აქვთ უფლება, უგულებელყონ საყოველთაო მორალური ნორმები საკუთარი მიზნების მისაღწევად, ადვილად შეიძლებოდა გამოეყენებინათ ტოტალიტარული რეჟიმის გასამართლებლად. ამრიგად, ნიცშესა და ფაშიზმის კავშირი რთულ და საკამათო საკითხად რჩება.

ხშირად დასმული კითხვები

რას ნიშნავს „ღირებულებათა გადაფასება“?

ეს არის ნიცშეს მოწოდება, რადიკალურად უარვყოთ გაბატონებული ევროპული (განსაკუთრებით ქრისტიანული და განმანათლებლური) ღირებულებები, რომლებიც, მისი აზრით, ადამიანს ასუსტებს, და მათ ნაცვლად შევქმნათ ახალი, სიცოცხლის დამადასტურებელი ღირებულებები.

ვინ არის „ბოლო ადამიანი“?

„ბოლო ადამიანი“ ადამიანის დაკნინების უკიდურესი ფორმაა. ესაა კომფორტსა და უსაფრთხოებას შეჩვეული არსება, რომელმაც დაკარგა დიდი ვნებები, ამბიცია და საკუთარი თავის ზიზღის უნარიც კი. ის კმაყოფილია თავისი უბადრუკი არსებობით და პროგრესის დასასრულს განასახიერებს.

რა განსხვავებაა ბატონებისა და მონების მორალს შორის?

ბატონების მორალი ძლიერებისა და კეთილშობილებისგან მომდინარეობს; ის აფასებს ძალას, სიამაყესა და სიცოცხლის დადასტურებას. მონების მორალი კი სისუსტიდან და შიშიდან იბადება; ის აფასებს თანაგრძნობას, თავმდაბლობას და მიზნად ძლიერთა შეზღუდვას ისახავს.

რას ნიშნავს „ღმერთი მოკვდა“?

ეს ფრაზა, რომელსაც ზარათუსტრა ამბობს, ნიშნავს, რომ ქრისტიანულმა ღმერთმა, როგორც დასავლური მორალისა და ღირებულებების აბსოლუტურმა საფუძველმა, დაკარგა თავისი ძალა და ავტორიტეტი. ამის შედეგად, კაცობრიობა ღირებულებითი კრიზისის, ანუ ნიჰილიზმის წინაშე დგას.

ვინ არის „ზეკაცი“?

„ზეკაცი“ ნიცშეს იდეალი, ადამიანის არსებობის უმაღლესი საფეხურია. ის არის არსება, რომელმაც ტრადიციული მორალი და ადამიანური სისუსტეები დაძლია, რათა შექმნას ახალი ღირებულებები და გახდეს „მიწის საზრისი“, ანუ ამქვეყნიური ცხოვრების აზრის განსახიერება.

რას განასახიერებს სულის სამი სახეცვლილება?

ეს არის იგავი სულიერი განვითარების გზის შესახებ: აქლემი მორჩილად იღებს ტრადიციულ ღირებულებებს („შენ უნდა“), ლომი ამბოხით ანგრევს მათ („მე მინდა“), ბავშვი კი შემოქმედებით თავისუფლებას აღწევს და თამაშის სიმსუბუქით ახალ სამყაროს ქმნის.

ნიცშეს იდეების საფუძვლიანი კვლევა, ისევე როგორც სხვა ფილოსოფიური თემების დამუშავება, აკადემიურ სიზუსტეს მოითხოვს. თუ ამგვარ დავალებებზე მუშაობთ, სცადეთ referati.ai — ხელოვნური ინტელექტი ქართულ ენაზე აკადემიური წერისთვის.