სარტრის იდეები ხშირად კონტექსტიდან ამოგლეჯილი ფორმულებით ვრცელდებოდა, რომლებიც „ეშმაკისეული ლოზუნგებივით ჟღერდა“. მაგალითად, ფრაზები „ჯოჯოხეთი სხვებია“, „არსებობა უსწრებს არსს“ ან „ადამიანი უსარგებლო ვნებაა“ საზოგადოებაში შიშსა და გაუგებრობას იწვევდა.

სარტრი ამ ბრალდებებს პასუხობს და ამბობს, რომ ეგზისტენციალიზმი მოძღვრებაა, რომელიც „ადამიანის ცხოვრებას შესაძლებელს ხდის“. ის ამტკიცებს, რომ რადგან არ არსებობს წინასწარ მოცემული ადამიანური ბუნება ან ღვთიური გეგმა, ადამიანი თავად არის პასუხისმგებელი საკუთარი თავის შექმნაზე. ყოველი მისი ქმედება და არჩევანი საკუთარ თავსაც და მთელ კაცობრიობასაც განსაზღვრავს.

რა არის ეგო და როგორ უკავშირდება ის ცნობიერებას?

სარტრის თანახმად, ეგო („მე“) ცნობიერების გარეგანი ობიექტია და არა მისი შინაგანი ნაწილი, ისეთივე, როგორიც სხვა ადამიანების ეგოები. ცნობიერება თავისთავად უპიროვნო და სპონტანურია, ხოლო ეგო ყალიბდება როგორც ფსიქიკური ობიექტი, რომელსაც ცნობიერება აკვირდება. ეს თეორია რადიკალურად ცვლის სუბიექტის გაგებას.

ეს იდეა სარტრმა თავის პირველ ფილოსოფიურ ნაშრომში, „ეგოს ტრანსცენდენციაში“ (1934) განავითარა, რომელიც ედმუნდ ჰუსერლის (Edmund Husserl) ფენომენოლოგიის შესწავლისას დაწერა. აქ ის ჰუსერლის ზოგიერთ იდეასაც კი უპირისპირდება და განასხვავებს ცნობიერებასა და ფსიქიკას:

• ცნობიერება უშუალო და გამჭვირვალე ყოფნაა საკუთარი თავისთვის. ის არ საჭიროებს „მე“-ს, რომ იარსებოს. არსებობს „დაუფიქრებელი ცნობიერების ავტონომია“.
• ფსიქიკა კი ობიექტების (გრძნობების, თვისებების, მდგომარეობების) ერთობლიობაა, რომელიც მხოლოდ რეფლექსიის, ანუ ფიქრის საშუალებით აღიქმება.

სიმონ დე ბოვუარის (Simone de Beauvoir) აღწერით, ამ თეორიამ სარტრს საშუალება მისცა, თავი დაეღწია სოლიფსიზმისგან — ფილოსოფიური პოზიციისგან, რომლის მიხედვითაც მხოლოდ საკუთარი „მე“-ს არსებობაა უტყუარი. თუ ეგო გარეგანი ობიექტია, მაშინ სხვისი ეგოც ისევე რეალური და ხელმისაწვდომია, როგორც ჩემი. ამით იდეალიზმის ხაფანგიც დაძლეულია, რადგან ცნობიერება პირდაპირ სამყაროსკენაა მიმართული და საკუთარ თავში ჩაკეტილი არ არის. სარტრი ხაზს უსვამდა ამ თეზისის პრაქტიკულ, ზნეობრივ და პოლიტიკურ მნიშვნელობას.

რით განსხვავდება ემოციის ფენომენოლოგიური და ფსიქოლოგიური შესწავლა?

სარტრის აზრით, ტრადიციული ფსიქოლოგია ემოციას განიხილავს, როგორც იზოლირებულ ფაქტს და ვერ სწვდება მის არსს, ხოლო ფენომენოლოგია ემოციაში ეძებს მნიშვნელობას და მას სამყაროსთან ურთიერთობის სპეციფიკურ გზად განიხილავს. ფსიქოლოგია ფაქტებს აგროვებს, ფენომენოლოგია კი მათ მნიშვნელობას იკვლევს.

„ემოციათა თეორიის მონახაზში“ სარტრი ერთმანეთს უპირისპირებს ორ მიდგომას.

ფსიქოლოგი, სარტრის კრიტიკით, ემოციას უბრალოდ აკონსტატირებს: „ემოცია არის. რატომ? არ ვიცი“. ის უარს ამბობს ემოციის შესაძლებლობის პირობების კვლევაზე, რადგან მიიჩნევს, რომ ეს აბსურდია — ემოცია ხომ ისედაც არსებობს. თუმცა, ფსიქოლოგს ფაქტების შესაგროვებლად უკვე სჭირდება ემოციის იმპლიციტური იდეა, რათა ემოციური ფაქტები არაემოციურისგან განასხვავოს.

ამის საპირისპიროდ, ფენომენოლოგია, რომლის ფუძემდებლადაც ჰუსერლი მიიჩნევა, ამტკიცებს, რომ ფაქტებით დაწყება და არსთან მისვლა შეუძლებელია. ფენომენოლოგისთვის ნებისმიერი ადამიანური ქმედება, მათ შორის ემოციაც, თავისი არსით მნიშვნელობის მატარებელია. ამ მნიშვნელობის ჩამორთმევა ადამიანური ფაქტის ბუნების უარყოფას ნიშნავს. შესაბამისად, ემოციის შესწავლა მისი მნიშვნელობის კვლევას გულისხმობს.

რას ნიშნავს შფოთვა და ვალდებულება სარტრის ფილოსოფიაში?

შფოთვა სარტრისთვის ადამიანის მიერ საკუთარი აბსოლუტური თავისუფლებისა და ტოტალური პასუხისმგებლობის გაცნობიერებაა. ვალდებულება (L’engagement) კი ამ თავისუფლების პრაქტიკული რეალიზაციაა — აქტიური ჩართულობა სამყაროში, რომელიც ჩვენს არჩევანს რეალურ ფორმას აძლევს და ჩვენს არსს ქმნის.

ლექციის შემდგომ დისკუსიაში სარტრი აზუსტებს „შფოთვის“ ცნებას. ის არ გულისხმობს ყოველდღიურ ნერვიულობას, მაგალითად, ნამცხვრის არჩევისას. შფოთვა უფრო ძირეული განცდაა.

ამ შფოთვიდან გამომდინარეობს „ვალდებულების“ (ფრანგ. L’engagement) აუცილებლობა. ეს ტერმინი ხშირად ითარგმნება როგორც „პასუხისმგებლობა“, მაგრამ სარტრისეული შინაარსი უფრო ფართოა და აქტიურ ჩართულობას, ბრძოლაში ჩაბმას, მოქმედებას გულისხმობს. ინგლისური ეკვივალენტი „Commitment“ უკეთ გადმოსცემს ამ იდეას, როგორც მოვალეობას, რომელიც ზღუდავს მოქმედების აბსტრაქტულ თავისუფლებას და მას კონკრეტულ მიმართულებას აძლევს. ადამიანის არსს მისი ქმედებები და ნაკისრი ვალდებულებები განსაზღვრავს, და არა მისი ფიქრები.

ხშირად დასმული კითხვები

რა არის ეგზისტენციალიზმის მთავარი პრინციპი სარტრის მიხედვით?

მთავარი პრინციპია, რომ „არსებობა უსწრებს არსს“. ეს ნიშნავს, რომ ადამიანი ჯერ არსებობს, ჩნდება სამყაროში და მხოლოდ ამის შემდეგ განსაზღვრავს საკუთარ თავს თავისი არჩევანითა და ქმედებებით. არ არსებობს წინასწარ მოცემული ადამიანური ბუნება ან ბედისწერა.

რატომ აკრიტიკებდნენ სარტრს კომუნისტები და ქრისტიანები?

კომუნისტები მას ბურჟუაზიულ ფილოსოფიასა და უმოქმედობისკენ მოწოდებაში ადანაშაულებდნენ. ქრისტიანები კი საყვედურობდნენ ადამიანის ბნელი მხარეების ხაზგასმას, ღვთის მცნებების უარყოფასა და, შედეგად, ზნეობრივი საყრდენების დაკარგვას. ორივე მხარე თანხმდებოდა, რომ მისი ფილოსოფია ადამიანურ სოლიდარობას უარყოფდა.

რით განსხვავდება ცნობიერება და ფსიქიკა?

სარტრის მიხედვით, ცნობიერება უშუალო, სპონტანური და უპიროვნო ყოფნაა საკუთარი თავისთვის. ფსიქიკა კი ობიექტების (გრძნობების, თვისებების, მდგომარეობების) ერთობლიობაა, რომელსაც ცნობიერება აკვირდება რეფლექსიის, ანუ დაფიქრების შედეგად. ფსიქიკა ცნობიერების გარეთ არსებობს.

რა არის ეგო სარტრის ფილოსოფიაში?

ეგო („მე“) ცნობიერების ბირთვი არ არის. ის ფსიქიკური ობიექტია, რომელიც სამყაროში არსებობს, ისევე როგორც სხვა ადამიანების ეგოები. ცნობიერება ქმნის და აკვირდება ეგოს, მაგრამ მასთან იგივური არ არის. ეს თეორია გვეხმარება სოლიფსიზმის დაძლევაში.

რატომ არის ფენომენოლოგია ემოციის შესასწავლად უკეთესი მეთოდი, ვიდრე ფსიქოლოგია?

იმიტომ, რომ ფენომენოლოგია ემოციის მნიშვნელობას ეძებს, ხოლო ფსიქოლოგია მხოლოდ ფაქტების აღწერით შემოიფარგლება. სარტრის აზრით, ფაქტების უბრალო დაგროვებით შეუძლებელია მოვლენის არსის გაგება. ფენომენოლოგია კი ამტკიცებს, რომ ნებისმიერი ადამიანური აქტი, მათ შორის ემოცია, მნიშვნელობის მატარებელია.

რას ნიშნავს, რომ სარტრი ამარტივებდა თავის იდეებს?

თავად სარტრი აღიარებს, რომ პოპულარულ ლექციებსა და სტატიებში, როგორიცაა „ეგზისტენციალიზმი ჰუმანიზმია“, ის იძულებული იყო, თავისი ფილოსოფიური თეზისები გამარტივებული ფორმით გადმოეცა, რათა ისინი არაკვალიფიციური აუდიტორიისთვის გასაგები ყოფილიყო.

სარტრის იდეების სიღრმისეულად გასაგებად მნიშვნელოვანია მისი საკვანძო ტექსტების დეტალური ანალიზი. თუ აკადემიური წერა და მსგავსი რთული თემების დამუშავება გიწევთ, სცადეთ referati.ai — ხელოვნური ინტელექტი ქართულ ენაზე აკადემიური წერისთვის.