ზიგმუნდ ფროიდის (Sigmund Freud) ფსიქოანალიტიკური თეორია ორ მთავარ დებულებას ეფუძნება: ფსიქიკურ მოვლენებს აზრი გააჩნია, ჩვენს ქმედებებს კი უმეტესად არაცნობიერი წარმართავს. ეს კონსპექტი ფროიდის იდეებს განიხილავს ფსიქიკის სამნაწილიანი სტრუქტურის (იგი, მე, ზე-მე) შესახებ და განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს მის ნაშრომს „კულტურით უკმაყოფილება“. ფროიდის მიხედვით, კულტურა, რომელიც ადამიანს ბუნებისგან იცავს, იმავდროულად აიძულებს მას, უარი თქვას თავის პირველად სექსუალურ და აგრესიულ ლტოლვებზე. ეს დათრგუნვა ინდივიდსა და საზოგადოებას შორის კონფლიქტს იწვევს, რის შედეგადაც ჩნდება დანაშაულის გრძნობა და კულტურული ნევროზი. ამრიგად, კულტურის განვითარება სიცოცხლისა (ეროსი) და სიკვდილის ლტოლვებს შორის მარადიული ბრძოლაა.
ფროიდის აზრით, ფსიქოანალიზმა კაცობრიობის თავმოყვარეობას მესამე მძიმე დარტყმა მიაყენა, როცა აჩვენა, რომ ადამიანი საკუთარი ფსიქიკის ბატონ-პატრონი არ არის. ფსიქოანალიზის ცნება ორ მთავარ დებულებას ემყარება: პირველი, რომ ფსიქიკურ მოვლენებს, თუნდაც შეცდომებსა და სიზმრებს, ყოველთვის აქვს საზრისი; მეორე კი ის, რომ ჩვენი ფსიქიკური ცხოვრების უდიდესი ნაწილი არაცნობიერად მიმდინარეობს და სწორედ ის განსაზღვრავს ჩვენს ქცევას.
ფროიდის მიხედვით, მეცნიერებამ ადამიანის ნარცისიზმი სამჯერ შეარყია:
ეს ნიშნავს, რომ ჩვენი ქმედებების ჭეშმარიტი მოტივები ჩვენთვისვე დაფარულია. მაგალითად, სამსახურში წასვლის წინ სახლში დარჩენილი გასაღები, შესაძლოა, იმ არაცნობიერი სურვილის გამოხატულება იყოს, რომ სამსახურში წასვლა სულაც არ გვინდა. ფროიდის ფსიქოანალიზი სწორედ ამ არაცნობიერი მოტივების კვლევაა ისეთი ფენომენების ანალიზით, როგორებიცაა სიზმრები, უნებლიე შეცდომები და ნევროზული სიმპტომები.
ოიდიპოსის კომპლექსი: ფროიდის თეორიის ერთ-ერთი ცენტრალური ცნება, რომელიც აღნიშნავს „ეროტიკულ-აგრესიულ ლტოლვათა ერთობლიობას, რომელსაც ბავშვი განიცდის საკუთარი მშობლების მიმართ“. ის გულისხმობს იმავე სქესის მშობლისადმი მეტოქეობასა და საპირისპირო სქესის მშობლისადმი სექსუალურ ლტოლვას.
1920-იან წლებში ფროიდმა ფსიქიკის სტრუქტურული მოდელი შეიმუშავა, რომელიც სამი ინსტანციისგან — იგი (Id), მე (Ego) და ზე-მე (Super-Ego) — შედგება. ეს სტრუქტურები ერთად მართავენ ადამიანის ქცევას და მუდმივ ურთიერთქმედებასა და კონფლიქტში იმყოფებიან. „იგი“ დაბადებიდანვე არსებობს, ხოლო „მე“ და „ზე-მე“ მოგვიანებით, გარემოსთან და საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროცესში ყალიბდება.
| ინსტანცია | რას წარმოადგენს |
|---|---|
| იგი (das Es / Id) | არაცნობიერი, პრიმიტიული ლტოლვების სამყოფელი. ის ემოციური, არაორგანიზებული და არალოგიკურია. მოქმედებს სიამოვნების პრინციპით და მისი არსებობის შესახებ კი სიზმრებისა და ნევროზების ანალიზით ვიგებთ. |
| მე (das Ich / Ego) | ფსიქიკის ის ნაწილი, რომელიც გარემოსთან ურთიერთობაზეა პასუხისმგებელი. ის რეალობის პრინციპს ემორჩილება და ცდილობს, დააბალანსოს „იგი“-ს მოთხოვნები, „ზე-მე“-ს აკრძალვები და გარესამყაროს რეალობა. |
| ზე-მე (das Über-Ich / Super-Ego) | ჩვენი მორალური კომპასი, რომელიც მოიცავს საზოგადოებისა და მშობლებისგან გაშინაგნებულ ნორმებს, იდეალებსა და აკრძალვებს. მისი მთავარი ფუნქცია სინდისის მეშვეობით ქცევის კონტროლი და დანაშაულის გრძნობის წარმოქმნაა. |
ფროიდის გვიანდელ ნაშრომში, „კულტურით უკმაყოფილება“, ცენტრალური კითხვაა დასმული: თუ კულტურა ადამიანის დასაცავად და ცხოვრების გასაუმჯობესებლად შეიქმნა, რატომ არ ვართ ბედნიერები? ფროიდის პასუხი ისაა, რომ კულტურა თავად იქცევა ტანჯვის წყაროდ, რადგან ის ინდივიდისგან მისი ორი უძლიერესი ლტოლვის — სექსუალურისა და აგრესიულის — შეზღუდვას მოითხოვს.
ფროიდის განმარტებით, კულტურა „მონაპოვართა და ინსტიტუტთა ის ერთობლიობაა“, რომელიც ჩვენს ცხოვრებას ცხოველურისგან განასხვავებს. მისი მიზანია ბუნებისგან ჩვენი დაცვა და ადამიანებს შორის ურთიერთობების მოწესრიგება. ამ მიზნის მისაღწევად კულტურა ლტოლვებს ზღუდავს:
მცირე განსხვავებათა ნარცისიზმი: ფროიდი ამ ტერმინით იმ მოვლენას აღწერს, როდესაც ერთმანეთთან ძალიან ახლოს მდგომი საზოგადოებები (მაგალითად, ესპანელები და პორტუგალიელები, ჩრდილო და სამხრეთ გერმანელები) ერთმანეთის მიმართ მტრულად არიან განწყობილნი. ეს აგრესიის დაკმაყოფილების უვნებელი ფორმაა, რომელიც ჯგუფის შიგნით სოლიდარობას აძლიერებს.
ადამიანის ბუნებაში არსებულ კონფლიქტს ფროიდი ორ ფუნდამენტურ, ურთიერთსაწინააღმდეგო ლტოლვას შორის ბრძოლად განიხილავს. ესენია სიცოცხლის ლტოლვა (ეროსი) და სიკვდილის ლტოლვა.
ფროიდისთვის კულტურის მთელი განვითარება სწორედ ამ ორი ძალის ბრძოლის ასპარეზია. როგორც ის წერს:
„მან [კულტურულმა განვითარებამ] კაცობრიობის მაგალითზე უნდა გვიჩვენოს, როგორ ებრძვიან ერთმანეთს ეროსი და სიკვდილი, სიცოცხლისკენ ლტოლვა და ლტოლვა დესტრუქციულობისაკენ. სწორედ ეს ბრძოლა შეადგენს სიცოცხლის არსსა და შინაარსს და ამიტომ, კულტურის განვითარებას შეიძლება უბრალოდ კაცობრიობის გადარჩენისათვის ბრძოლა ვუწოდოთ“.
კულტურა აგრესიის დასათრგუნად უნიკალურ მექანიზმს იყენებს: ის ინდივიდს აიძულებს, აგრესია საკუთარი თავისკენ მიმართოს. ეს პროცესი, რომელსაც ინტროექცია ანუ გაშინაგნება ჰქვია, „ზე-მე“-ს ქმნის. ზე-მე საკუთარ თავზე იღებს აგრესიას, რომელიც თავდაპირველად გარე ავტორიტეტისკენ (მაგალითად, მამისკენ) იყო მიმართული და ამ აგრესიას ახლა „მე“-ს წინააღმდეგ იყენებს.
ამ შინაგანი კონფლიქტის შედეგი დანაშაულის გრძნობაა. ეს გახლავთ დაძაბულობა მკაცრ, მომთხოვნ „ზე-მე“-სა და მისდამი დაქვემდებარებულ „მე“-ს შორის.
დანაშაულის გრძნობის ორი ძირითადი წყარო არსებობს:
პარადოქსულია, მაგრამ რაც უფრო მეტად ამბობს ადამიანი უარს თავის ლტოლვებზე, მით უფრო მკაცრი და მომთხოვნი ხდება მისი სინდისი. ამრიგად, კულტურული პროგრესი, რომელიც ლტოლვების მზარდ დათრგუნვას მოითხოვს, პირდაპირ კავშირშია დანაშაულის გრძნობის მუდმივ ზრდასთან. ესაა ფასი, რომელსაც კაცობრიობა ცივილიზაციისთვის იხდის.
ეს არის ეროტიკულ-აგრესიული ლტოლვების ერთობლიობა, რომელსაც ბავშვი მშობლების მიმართ განიცდის. ფროიდის მიხედვით, ბიჭს სურს მამის, როგორც მეტოქის, ჩამოშორება და დედის სექსუალურად დაუფლება. ეს კომპლექსი ბავშვობის განვითარების ცენტრალური მოვლენაა.
ეს ფსიქიკის სამი ძირითადი სტრუქტურაა. იგი (Id) არაცნობიერი ლტოლვების წყაროა. მე (Ego) რეალობასთან შეგუებული ნაწილია, რომელიც „იგი“-ს ლტოლვებსა და „ზე-მე“-ს აკრძალვებს შორის წონასწორობის დაცვას ცდილობს. ზე-მე (Super-Ego) კი ჩვენი შინაგანი მორალური კოდექსი, ანუ სინდისია.
ეს ორი ფუნდამენტური ინსტინქტია. სიცოცხლის ლტოლვა (ეროსი) მიზნად ისახავს გაერთიანებას, სიყვარულსა და სიცოცხლის შენარჩუნებას. სიკვდილის ლტოლვა კი დაშლისკენ, დესტრუქციისკენ და არაორგანულ მდგომარეობაში დაბრუნებისკენ ისწრაფვის. გარეთ მიმართული კი აგრესიის სახეს იღებს.
იმიტომ, რომ კულტურა საზოგადოებრივი წესრიგის შესანარჩუნებლად ადამიანს აიძულებს, უარი თქვას თავის პირველად სექსუალურ და აგრესიულ ლტოლვებზე. ეს მუდმივი შეზღუდვა და დათრგუნვა იწვევს შინაგან კონფლიქტს, დანაშაულის გრძნობასა და, საბოლოოდ, უკმაყოფილებას.
დანაშაულის გრძნობა არის დაძაბულობა „ზე-მე“-სა (სინდისს) და „მე“-ს (ეგოს) შორის. ის მაშინ წარმოიქმნება, როდესაც ინდივიდი კულტურის მიერ ნაკარნახევი აკრძალვების გამო გარეთ მიმართულ აგრესიას საკუთარი თავისკენ აბრუნებს.
ფროიდის აზრით, კულტურა სექსუალობას ავიწროებს და მას მხოლოდ გამრავლების ფუნქციას უტოვებს. ის კრძალავს ინცესტს, ზღუდავს სექსუალური ობიექტების არჩევანს და არაგენიტალურ სიამოვნებას გარყვნილებად მიიჩნევს. ეს სექსუალობას, როგორც ბედნიერების წყაროს, ასუსტებს.
ფროიდი მას არარეალისტურ, ადამიანის ბუნების საწინააღმდეგო მოთხოვნად მიიჩნევს. მისი აზრით, ადამიანი ბუნებით აგრესიულია („ადამიანი ადამიანისთვის მგელია“) და უცხო ადამიანის უპირობო სიყვარული შეუძლებელია. ეს მცნება საჭიროა სწორედ იმიტომ, რომ ის ადამიანის პირველად მიდრეკილებებს ეწინააღმდეგება.
ფროიდის იდეების სიღრმისეული გაგება და მსგავსი კონსპექტის მომზადება შრომატევადი ამოცანაა. თუ თქვენც გიწევთ რთული აკადემიური ტექსტების დამუშავება, სცადეთ referati.ai — ხელოვნური ინტელექტი ქართულ ენაზე აკადემიური წერისთვის.
Referati AI სულ რამდენიმე წუთში შეგიდგენს სრულად დაფორმატებულ აკადემიურ ნაშრომს რეალური ციტატებით.
