Бастапқы, қосалқы және үшінші реттік дереккөздер: айырмашылығы неде
Мазмұны
Зерттеу немесе реферат жазу кезінде дереккөздердің түрін ажырата білу өте маңызды. Бастапқы дереккөз — оқиғаның тікелей куәлігі, мысалы, хат немесе ресми құжат. Қосалқы дереккөз осы бастапқы деректерді талдап, сипаттайды. Ал үшінші реттік дереккөздер, мысалы энциклопедиялар, қосалқы дереккөздердегі ақпаратты қорытындылайды. Дереккөздің сенімділігі абсолютті емес, ол әрқашан контекстке байланысты бағаланады. Мысалы, ғылыми журналдағы мақала көптеген кітаптарға қарағанда сенімдірек болуы мүмкін, себебі ол қатаң сараптамадан өтеді.
Бастапқы, қосалқы және үшінші реттік дереккөздер деген не?
Бұл үш ұғымды ажырату: кез келген зерттеудің негізі. Ең қарапайым тілмен айтсақ, бастапқы дереккөз: оқиғаға немесе құбылысқа ең жақын, «бірінші қолдан» алынған ақпарат. Қосалқы дереккөздер осы бастапқы деректерді талдайды және түсіндіреді, ал үшінші реттік дереккөздер сол талдауларды жинақтап, жалпылама шолу жасайды.
Дереккөздердің иерархиясын түсіну үшін олардың арақатынасын қарастырайық. Бастапқы дереккөз. Бұл шикізат. Ол фактілердің, оқиғалардың немесе идеялардың тікелей дәлелі бола алатын адам немесе құжат. Мысалы, оқиға орнынан тікелей хабар таратқан журналистің репортажы, мемлекеттік органның ресми жарияланымы, тарихи тұлғаның автобиографиясы немесе беделді агенттіктің статистикалық мәліметтері осыған жатады. Бұл деректерге әлі ешкім талдау жасап үлгермеген.
Қосалқы дереккөздер бір немесе бірнеше бастапқы дереккөзді сипаттап, оларға талдау жасайды. Мысалы, тарихшының архивтегі хаттарды (бастапқы дереккөз) зерттеп жазған ғылыми мақаласы — қосалқы дереккөз. Ғылыми мақалалар мен кітаптар түріндегі қосалқы дереккөздер, әсіресе беделді журналдарда жарияланса, қатаң тексерістен өтеді.
Үшінші реттік дереккөздер қосалқы дереккөздерді қорытындылайды. Олардың мақсаты: тақырып бойынша жалпылама түсінік беру. Энциклопедиялар, оқулықтар, анықтамалықтар үшінші реттік дереккөздердің классикалық мысалдары болып табылады. Олар дайын білімді жинақтап, оқырманға ыңғайлы түрде ұсынады.
Мысалы, тарихи оқиға туралы жазбалар, хаттар немесе сол кездегі фотосурет: бастапқы дереккөз. Осы жәдігерлерді зерттеп жазылған тарихшының кітабы: қосалқы дереккөз. Ал сол тарихшының еңбегіне сілтеме жасайтын энциклопедиядағы мақала: үшінші реттік дереккөз.
Дереккөздің сенімділігін қалай бағалауға болады?
Дереккөздің сенімділігі немесе беделі: абсолютті ұғым емес. Ол әрқашан салыстырмалы түрде және нақты бір контекстке байланысты анықталады. Яғни, «барлық жағдайда сенімді» немесе «ешқашан сенімді емес» деп кесіп айтуға болатын дереккөз жоқ. Мысалы, белгілі бір ғылыми журналдағы шолу мақаласы сол тақырыптағы ең сенімді ақпарат көзі болуы мүмкін.
Ең басты ереже: дереккөздің қалай және кім үшін жасалғанын түсіну. Ғылыми журналда жарияланатын мақалалар жарияланым алдында сол саланың бірнеше тәуелсіз маманының (рецензент) сараптамасынан өтеді. Бұл процесс «рецензиялау» деп аталады және ақпараттың сапасын едәуір арттырады. Сондықтан рецензияланатын журналдағы мақалалар сенімділігі жоғары қосалқы дереккөз болып есептеледі.
Ал кітаптармен жағдай күрделірек. Көптеген кітаптар, әсіресе көпшілікке арналған туындылар, мұндай қатаң ғылыми сараптамадан өтпейді. Бұл олардың бәрі сенімсіз деген сөз емес, бірақ олардың мазмұнын қосымша тексеру қажет болуы мүмкін. Дегенмен, Қазақстанның ірі университеттерінің, Ғылым академиясының немесе басқа да зерттеу институттарының баспаларынан шыққан кітаптар әдетте сенімді болады.
| Қасиеті | Рецензиядан өткен ғылыми журнал | Көпшілікке арналған кітап |
|---|---|---|
| Тексеріс | Қатаң, бірнеше сарапшы тексереді | Көбіне жоқ немесе жеңіл редакция |
| Автор | Саланың маманы болуы шарт | Кез келген адам болуы мүмкін |
| Сенімділік | Жоғары | Әртүрлі, тексеруді қажет етеді |
| Мақсаты | Ғылыми білімді дамыту | Ақпараттандыру, жалпылама білім беру |
Автордың біліктілігін тексеріңіз. Ол осы салада танымал маман ба? Оның еңбектері беделді ғылыми басылымдарда жарияланған ба? Бұл сұрақтар дереккөздің салмағын анықтауға көмектеседі.
Дереккөздерді таңдап, қолданудың қандай кеңестері бар?
Дереккөз таңдағанда, алдымен, оның түріне назар аударыңыз. Жалпы шолу үшін үшінші реттік дереккөздер (энциклопедия, оқулық), терең талдау үшін қосалқы дереккөздер (ғылыми мақалалар, монографиялар), ал түпнұсқа дәлелдер үшін бастапқы дереккөздер (архив құжаттары) қолданылады. Бұл сіздің мақсатыңызға байланысты.
Зерттеу үшін дереккөз таңдағанда, оның мазмұнымен қатар, «жарияланған» деген мәртебесі де маңызды. Жарияланған дереккөз дегеніміз: көпшілік оңай таба алатын және тексере алатын материал. Мысалы, телебағдарламаның эфирдегі нұсқасы жарияланған дереккөз болып саналмайды, себебі оны қайтадан тауып көру қиын. Ал сол бағдарламаның интернетке жүктелген жазбасы, жарияланған дереккөз, өйткені кез келген адам оны сілтеме арқылы таба алады.
Бастапқы дереккөздермен жұмыс істеу ерекше дағдыларды талап етеді. Әсіресе тарих саласында архив құжаттарын немесе ескі мәтіндерді дұрыс түсініп, талдау үшін арнайы дайындық қажет. Себебі бастапқы дереккөз тек фактіні береді, бірақ оның контексін түсіндірмейді. Сондықтан, егер сіз тарихшы болмасаңыз, сенімді қосалқы дереккөздерге сүйенгеніңіз абзал. Дегенмен, бастапқы дереккөз сенімді басылымда жарияланса, оны пайдалануға болады. Мысалы, кейбір тарихи қолданбалардағы жазбалар бастапқы тарихи дереккөздер мен сыни басылымдардан алынуы мүмкін.
Егер сіз басқа тілден алынған дәйексөзді аударып қолдансаңыз, оның түпнұсқасын да қоса берген жөн. Бұл — академиялық адалдықтың маңызды қағидасы.
Дереккөз беделіне қатысты жиі кездесетін қате пікірлер қандай?
Ең жиі кездесетін қате пікір: дереккөздің беделін абсолютті деп қабылдау. Шын мәнінде, дереккөздің сенімділігі әрқашан контекстке байланысты. Сонымен қатар, «басылған кітаптың бәрі сенімді» деп ойлау да қате. Көптеген кітаптар қатаң ғылыми сараптамадан өтпейді. Сондықтан олардағы ақпаратты қосымша тексерген жөн.
Дереккөздермен жұмыс істегенде адамдар жиі бірнеше қате түсінікке бой алдырады. Бұл қателіктер зерттеудің сапасына тікелей әсер етеді. Сондықтан оларды біліп, аулақ болған жөн.
Бірінші қателік: бастапқы дереккөздерді кез келген адам оңай қолдана алады деп ойлау. Бұл әсіресе тарих саласына қатысты. Архивтегі құжатты оқу бір бөлек, ал оны сол заманның саяси-әлеуметтік ахуалы аясында дұрыс түсініп, интерпретация жасау: мүлдем басқа нәрсе. Бұл арнайы білім мен дайындықты қажет етеді.
Өздігінен басылып шыққан немесе бейтаныс баспадан шыққан кітаптарға сақтықпен қараңыз. Олардың көпшілігі ғылыми сараптамадан өтпейді, сондықтан ондағы ақпараттың дәлдігіне кепілдік жоқ.
Екінші кең таралған жаңылыс: «басылған кітаптың бәрі сенімді» деп ойлау. Ғылыми журналдардан айырмашылығы, көптеген кітаптар қатаң ғылыми сараптамадан өтпейді. Автордың өзі қаржыландырып шығарған немесе танымал емес баспадан шыққан кітаптардағы ақпаратты қосымша тексеру керек. Бұл әсіресе ғылыми емес, жалпы оқырманға арналған туындыларға қатысты.
Жиі қойылатын сұрақтар
Дереккөз деген не және оның қолжетімділігі неге маңызды?
Дереккөз. Бұл ақпарат алынған көпшілікке түсінікті және оңай қолжетімді материал немесе құжат. Оның қолжетімділігі маңызды, себебі кез келген оқырман ақпараттың дұрыстығын өзі тексере алуы керек. Мысалы, интернеттегі жазба қолжетімді, ал эфирден кеткен телебағдарлама олай емес.
Бастапқы дереккөз деген не және оның мысалдары қандай?
Бастапқы дереккөз. Бұл оқиғаның немесе құбылыстың «бірінші қолдан» алынған тікелей куәлігі. Оған ешқандай талдау жасалмаған шикі ақпарат жатады. Мысалдарға хаттар, күнделіктер, ресми құжаттар, фотосуреттер, оқиға орнынан жасалған репортаждар мен статистикалық мәліметтер кіреді.
Қосалқы және үшінші реттік дереккөздер бір-бірімен қалай байланысады?
Қосалқы дереккөз (мысалы, ғылыми мақала) бастапқы дереккөздерді талдайды. Ал үшінші реттік дереккөз (мысалы, энциклопедия) бірнеше қосалқы дереккөзден алынған ақпаратты жинақтап, қорытындылайды. Бұл: ақпараттың шикізаттан дайын өнімге айналу процесі іспетті.
Дереккөздің сенімділігін нақты контексте қалай бағалауға болады?
Дереккөздің сенімділігін бағалау үшін оның авторы кім, қайда жарияланды, қандай мақсатпен жазылды деген сұрақтарға жауап іздеу керек. Мысалы, рецензияланатын ғылыми журналдағы мақала сол тақырып бойынша ең сенімді ақпарат көздерінің бірі болып саналады.
Тарихта бастапқы дереккөздерді пайдалану үшін неге арнайы дайындық маңызды?
Себебі тарихи құжаттарды немесе артефактілерді олардың жасалған кезеңінің тарихи, мәдени және саяси контексінсіз түсіну мүмкін емес. Арнайы дайындық сол дәуірдің ерекшеліктерін ескеріп, дереккөзді дұрыс талдауға көмектеседі. Дайындықсыз адам оны қате түсінуі ықтимал.
Қазақ тіліндегі дереккөздерге қашан басымдық беру керек?
Егер зерттеу тақырыбы Қазақстанға, оның тарихына, мәдениетіне немесе тіліне тікелей қатысты болса, қазақ тіліндегі дереккөздерге басымдық берген дұрыс. Себебі олар көбінесе жергілікті контекстті тереңірек түсінеді. Сонымен қатар, басқа тілдегі дереккөздермен салыстырғанда қазақша дереккөздердің болуы тақырыптың маңыздылығын көрсетеді.
Аударылған дәйексөздерді мақалада қалай дұрыс көрсету керек?
Егер сіз басқа тілден дәйексөзді аударып қолдансаңыз, академиялық адалдық үшін аударманың жанында оның түпнұсқасын да келтіргеніңіз абзал. Бұл оқырмандар мен редакторларға ақпаратты тексеруге және аударманың дәлдігіне көз жеткізуге мүмкіндік береді.
Зерттеуіңізді келесі деңгейге көтергіңіз келсе, академиялық жазуға арналған жасанды интеллект көмекшісін байқап көріңіз. Тиімді құралдар мен деректерді басқару үшін referati.ai-ды сынап көріңіз.
