Зерттеу сұрақтарын қалай дұрыс тұжырымдау керек
Мазмұны
Дұрыс қойылған зерттеу сұрағы — кез келген ғылыми жобаның іргетасы. Ол жұмысыңызға нақты бағыт беріп, қажетті теория мен әдіснаманы анықтауға көмектеседі. Сенімді нәтиже алу үшін тәуелді, тәуелсіз және бақыланатын айнымалыларды ажырата білу маңызды. Мысалы, зерттеулер оқушылардың жаңа сөздерді суреттер арқылы әлдеқайда тез жаттайтынын көрсетеді, бұл: дұрыс сұрақ пен әдістің нәтижесі. Сауалнама сұрақтары да қысқа, анық әрі бір мағыналы болуы шарт.
Зерттеу сұрағының мәні неде және ол неге сонша маңызды?
Дұрыс қойылған зерттеу сұрағы жұмысыңызға нақты бағыт беріп, оның негізін қалайды. Ол зерттеудің шекарасын белгілеп, қажетті теорияны, деректерді және ең тиімді әдістерді таңдауға көмектеседі. Жақсы сұрақсыз сенімді нәтижеге жету мүмкін емес, себебі ол бүкіл жобаның жол картасы қызметін атқарады.
Ғылыми зерттеудің негізгі мақсаты — сенімді және ғылыми негізделген жаңа білім алу. Ал бұл процестің бастауында әрқашан сұрақ тұрады. Егер зерттеуші нені білгісі келетінін анық білмесе, ол жауапты қалай табу керектігін де түсінбейді. Бұл әдіснаманы анықтауды қиындатады. Дұрыс қойылған сұрақ зерттеудің шекарасын белгілеп, күш-жігерді босқа шашпауға мүмкіндік береді.
Осы кезеңде гипотезаның да рөлі зор. Гипотеза: бұл белгілі бір құбылысты түсіндіру үшін ұсынылған ғылыми болжам. Ол сіздің зерттеу сұрағыңызға берілетін ықтимал жауап. Зерттеу барысында сіз осы гипотезаны дәлелдеуге немесе жоққа шығаруға тырысасыз. Мысалы, «Смартфонды жиі қолдану ұйқы сапасын төмендете ме?» деген сұраққа «Иә, смартфонның көк экраны мелатонин гормонының бөлінуін тежеп, ұйқыға кетуді қиындатады» деген гипотеза құруға болады.
Егер зерттеуші нені білгісі келетінін нақты білмесе, ол жауапты қалай іздеу керектігін де түсінбейді. Бұл: әдіснаманы таңдаудағы ең көп кездесетін қателік және ол зерттеудің тұйыққа тірелуіне әкелуі мүмкін.
Тәуелді, тәуелсіз және бақыланатын айнымалыларды қалай ажыратуға болады?
Тәуелсіз, тәуелді және бақыланатын айнымалыларды ажырата білу өте маңызды. Тәуелсіз айнымалы: сіз өзіңіз өзгертетін себеп. Тәуелді айнымалы: оның әсерінен өзгеретін нәтиже. Ал бақыланатын айнымалылар: эксперимент тазалығы үшін тұрақты сақталатын шарттар. Осы айырмашылықты түсінбей, дұрыс эксперимент құру мүмкін емес.
Ғалымдар белгілі бір шарттарды өзгерте отырып, зерттеу нысандарына не болатынын бақылау үшін айнымалыларды пайдаланады. Қарапайым тілмен айтсақ:
- Тәуелсіз айнымалы: бұл экспериментте зерттеушінің өзі әдейі өзгертетін нәрсе. Бұл: себеп.
- Тәуелді айнымалы: бұл тәуелсіз айнымалының әсерінен өзгеретін нәрсе. Бұл: салдар, яғни сіз өлшейтін нәтиже.
- Бақыланатын (басқарылатын) айнымалы: бұл эксперименттің нәтижесіне кездейсоқ әсер етпеуі үшін бүкіл процесс барысында өзгеріссіз қалуы тиіс шарттар.
Мысалы, өсімдіктің өсуіне судың мөлшері қалай әсер ететінін зерттеп жатырсыз делік. Бұл жағдайда:
- Судың мөлшері (күнделікті құйылатын): тәуелсіз айнымалы.
- Өсімдіктің бойының өсуі: тәуелді айнымалы.
- Күн сәулесінің мөлшері, топырақтың түрі, бөлме температурасы: бақыланатын айнымалылар.
«Суда қалқыған жұмыртқа» тәжірибесін алайық. Бір стақанға тұщы су, екіншісіне тұзды су құясыз. Жұмыртқа тұщы суда батады, ал тұзды суда қалқиды. Мұнда сіз өзгерткен нәрсе (тұздың мөлшері): тәуелсіз айнымалы. Ал оның әсерінен болған өзгеріс (жұмыртқаның қалқуы): тәуелді айнымалы.
| Айнымалы түрі | Сипаттамасы | Мысалы («Өсімдікке су құю») |
|---|---|---|
| Тәуелсіз айнымалы | Зерттеуші өзі әдейі өзгертетін фактор, себеп. | Күнделікті құйылатын су мөлшері. |
| Тәуелді айнымалы | Тәуелсіз айнымалының әсерінен өзгеретін нәтиже, салдар. | Өсімдіктің бір аптада қанша сантиметрге өскені. |
| Бақыланатын айнымалы | Нәтиженің дәлдігі үшін эксперимент бойы өзгеріссіз қалатын шарттар. | Жарық мөлшері, топырақ түрі, ауа температурасы. |
Ғылыми зерттеудің қандай әдістемелері бар?
Ғылыми зерттеудің бірнеше негізгі әдістемесі бар, оны зерттеу сұрағына қарай таңдайды. Мысалы, сипаттамалық әдіс құбылысты егжей-тегжейлі суреттесе, сауалнама адамдардың пікірін жинауға арналған. Ал эксперименттік әдіс нақты тәжірибе арқылы гипотезаны тексереді. Әрқайсысының өз мақсаты мен қолдану аясы бар.
Ең жиі кездесетін әдістердің бірі: сипаттамалық әдіс. Бұл әдіс зерттелетін құбылысты, процесті немесе нысанды егжей-тегжейлі сипаттауға бағытталған. Мысалы, сирек кездесетін жануардың тіршілігін немесе тарихи оқиғаның хронологиясын сипаттау. Мұнда зерттеуші «не?», «қалай?», «қашан?» деген сұрақтарға жауап іздейді, бірақ себеп-салдарын терең талдамайды.
Тағы бір маңызды әдіс: сауалнама. Бұл әдіс адамдардың белгілі бір тақырыпқа қатысты пікірін, көзқарасын немесе білімін анықтау үшін қолданылады. Ол ауызша (сұхбат, әңгімелесу) немесе жазбаша (сауалнама парағы) түрде жүргізілуі мүмкін. Бұл әдістің тиімділігі сұрақтардың қаншалықты дұрыс құрастырылғанына тікелей байланысты.
Сонымен қатар, аксиомалық әдіс те бар. Бұл әдіс бойынша, теория дәлелдеуді қажет етпейтін бірнеше негізгі қағидаға (аксиомаға) сүйеніп құрылады. Математика мен логикада жиі қолданылады. Эксперименттік әдіс, керісінше, гипотезаны нақты тәжірибе арқылы тексереді. Ол үшін жоғарыда айтылған тәуелді, тәуелсіз және бақыланатын айнымалылар қолданылады.
Сауалнама сұрақтарын тиімді етіп қалай құрастыру керек?
Тиімді сауалнама сұрақтары қысқа, түсінікті, қарапайым, нақты және бір мағыналы болуы керек. Егер сұрақ күрделі немесе екіұшты болса, алынған жауаптардың құндылығы төмендейді. Себебі респонденттер оны әртүрлі түсінуі мүмкін, бұл деректердің бұрмалануына әкеледі.
Сауалнама: адамдардан ақпарат жинаудың кең таралған әдісі. Оның негізгі екі түрі бар: ауызша (сұхбат) және жазбаша (анкета). Қай түрін таңдасаңыз да, сұрақтарды құрастыруға үлкен жауапкершілікпен қарау керек. Себебі бүкіл зерттеудің сапасы осыған байланысты.
Жақсы сұрақ құрастырудың бірнеше ережесі бар:
- Қарапайымдылық: Күрделі терминдер мен ұзақ сөйлемдерден аулақ болыңыз. Респондент сұрақты бір оқығаннан-ақ түсінуі тиіс.
- Бір мағыналылық: Сұрақ екіұшты болмауы керек. «Сіз жиі кітап оқисыз ба?» деген сұрақ нашар, себебі «жиі» деген әркім үшін әртүрлі. «Соңғы айда қанша кітап оқыдыңыз?» деген сұрақ әлдеқайда нақты.
- Бір сұрақ, бір ой: Бір сұрақтың ішіне екі немесе одан да көп ойды сыйдырмаңыз. Мысалы, «Сізге өнімнің сапасы мен бағасы ұнайды ма?» деген сұраққа жауап беру қиын. Сапасы ұнап, бағасы ұнамауы мүмкін.
- Бейтараптық: Сұрақ респондентті белгілі бір жауапқа итермелемеуі керек. «Көптеген сарапшылар келіскендей, бұл заң маңызды. Сіз келісесіз бе?» деген сұрақ: манипуляция.
Сауалнаманы көпшілікке таратпас бұрын, оны 5-10 адамнан тұратын шағын топта сынап көріңіз. Олардың сұрақтарды қалай түсінгенін, қай жерде қиналғанын сұраңыз. Бұл үлкен қателіктердің алдын алуға көмектеседі.
Көрнекіліктер ауызекі сөйлеуді дамытуға қалай көмектеседі?
Көрнекіліктер, мысалы суреттер, оқушылардың жаңа сөздерді тезірек жаттауына көмектеседі. Зерттеулер көрсеткендей, бұл әдіс тақтаға жазылған сөздермен салыстырғанда әлдеқайда тиімдірек. Суреттер оқушының ой-өрісін кеңейтіп, сөздік қорын байытады және сыни ойлау қабілетін дамытады.
Бұл тақырып: нақты зерттеу сұрағының жақсы үлгісі. Мысалы, Қазақстандағы Назарбаев Зияткерлік мектептерінің бірінде 7-сынып оқушыларының орыс тіліндегі ауызекі сөйлеу дағдыларын суреттер арқылы дамыту бойынша зерттеу жүргізілген. Нәтижесінде оқушылардың жаңа сөздерді суретпен бірге көргенде тез жаттайтыны анықталды. Сурет арқылы олар оқиғаларды талдап, бағалап, өз ойын еркін жеткізуге үйренеді.
Көп жағдайда оқушылар екінші тілдегі грамматиканы білгенімен, сөздік қорының аздығынан немесе сөйлеуге ұялғандықтан өз ойын жеткізе алмай қиналады. Суреттер осы кедергіні жоюға көмектеседі. Олар оқушыға нақты тақырып беріп, әңгіме бастауға түрткі болады. Бұл әдіс оқушыны көркем тілге жақындатып, бейнелі сөздерді есте сақтауға ықпал етеді.
«Оқыту, жай ғана әдет емес, ол, жаңадан жаңаны табатын өнер», — деп жазған Жүсіпбек Аймауытов. Суреттерді пайдалану: сол өнердің бір көрінісі. Ол сабақты қызықты етіп, оқушының шығармашылық әлеуетін ашады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Зерттеу сұрағының негізгі мақсаты не?
Зерттеу сұрағының басты мақсаты: ғылыми жұмысқа нақты бағыт-бағдар беру. Дұрыс сұрақ зерттеудің шекарасын анықтайды, қажетті деректер мен әдіснаманы таңдауға көмектеседі және нәтижелерді талдауға негіз болады. Ол бүкіл жобаның іргетасы іспетті.
Тәуелді, тәуелсіз және бақыланатын айнымалылардың айырмашылығы неде?
Тәуелсіз айнымалы: зерттеуші өзі өзгертетін себеп. Тәуелді айнымалы: сол себептің әсерінен өзгеретін салдар немесе нәтиже. Ал бақыланатын айнымалылар, эксперимент нәтижесінің дәлдігі үшін өзгеріссіз қалуы тиіс тұрақты шарттар болып табылады.
Сауалнама әдістерінің қандай түрлері бар?
Сауалнаманың негізгі екі түрі бар: ауызша және жазбаша. Ауызша сауалнамаға сұхбат немесе фокус-топ жатады, ол тереңірек жауап алуға мүмкіндік береді. Жазбаша түрі (анкета) қысқа уақытта көп адамның пікірін жинауға ыңғайлы, бірақ жауаптары көбіне қысқа болады.
Жақсы сауалнама сұрағына қандай талаптар қойылады?
Жақсы сауалнама сұрағы қысқа, анық, қарапайым, нақты және бір мағыналы болуы керек. Ол респондентті белгілі бір жауапқа итермелемей, бейтарап тұжырымдалуы тиіс. Сондай-ақ, бір сұрақта тек бір ғана ой қамтылғаны жөн.
Гипотеза деген не және оның зерттеудегі рөлі қандай?
Гипотеза: бұл зерттеу сұрағына берілген болжамды жауап немесе ғылыми жорамал. Ол зерттеуге бағыт береді және оның барысында расталады немесе жоққа шығарылады. Гипотеза зерттеушіге не іздеу керектігін және нәтижелерді қалай түсіндіруге болатынын көрсетеді.
Ғылыми ақпаратты жинаудың қандай жолдары бар?
Ғылыми ақпаратты әртүрлі жолмен жинауға болады. Негізгілері: әдебиеттерге шолу жасау (бұрынғы зерттеулерді оқу), бақылау (объектіні табиғи ортасында зерттеу), эксперимент (белгілі бір шарттарды өзгертіп, нәтижесін тексеру) және сауалнама немесе сұхбат алу (адамдардан тікелей сұрау).
Егер сіздің алдыңызда да осындай күрделі академиялық жұмыс тұрса, процесті жеңілдететін құралдар бар. Мысалы, академиялық жазуға арналған жасанды интеллект көмекшісін, referati.ai-ды сынап көріңіз.
