Сапалық және сандық зерттеу әдістері: қайсысын таңдау керек

Сандық зерттеу «Қанша?» деген сұраққа сандық деректер арқылы жауап берсе, сапалық зерттеу «Неге?» деген сауалдың астарын ашып, адамның әрекеті мен ойының себептерін тереңірек түсінуге бағытталған. Сандық әдістер (сауалнама, статистика) жалпылама заңдылықтарды анықтау үшін, ал сапалық әдістер (сұхбат, фокус-топ) жекелеген жағдайларды терең зерттеп, жаңа гипотезалар ұсыну үшін қолданылады. Екі әдісті біріктіру арқылы мәселені жан-жақты зерттеуге болады.

Сандық және сапалық зерттеулердің негізгі айырмашылығы неде?

Сандық және сапалық зерттеулердің негізгі айырмашылығы — олардың мақсаты мен жауап іздейтін сұрағында. Сандық әдіс «Қанша?» сұрағына статистика арқылы жауап берсе, сапалық әдіс «Неге?» деген сұраққа тереңдеп, адам әрекетінің себептерін ашады. Олардың теориялық негіздері де әртүрлі: бірі позитивизмге, екіншісі түсіндірмелі социологияға сүйенеді.

XIX ғасырда қоғамды зерттеуді физика сияқты нақты ғылымға айналдырғысы келгендер болды. Әлеуметтануды тіпті «әлеуметтік физика» деп атап, оның негізін қалаушылардың бірі Огюст Конт барлық қоғамдық процесті математикалық дәлдікпен есептеуді армандады. Бұл — позитивистік көзқарас. Яғни, қоғамдық құбылыстарды табиғат заңдары сияқты нақты сандармен өлшеуге болады деген сенім. Әлеуметтанудағы дәстүрлі тәсіл сандық зерттеулерді осы позитивистік социологиямен (Конт, Дюркгейм) байланыстырады. Оның мақсаты: жаппай құбылыстарды зерттеу, үлкен көлемдегі деректерді жинап, статистикалық заңдылықтарды анықтау.

Ал сапалық зерттеу, керісінше, қоғамдық құбылыстарды жеке адамның көзқарасы арқылы түсінуге тырысады. Оның теориялық негізі Макс Вебер, Альфред Шюц, Георг Зиммель сияқты ойшылдардың еңбектеріне сүйенеді. Бұл жерде басты назар жалпы статистикаға емес, жеке адамның тәжірибесіне, оның әрекетінің себептеріне аударылады. Демек, бұл әдіс «неге адамдар осылай ойлайды немесе әрекет етеді?» деген сұраққа жауап іздейді.

Сандық және сапалық әдістерді қашан қолданған дұрыс?

Сандық зерттеулерді нарық үлесі, бренд танымалдылығы сияқты нақты сандармен өлшенетін көрсеткіштерді анықтау үшін қолданады. Ал сапалық әдістер тұтынушының таңдау себебі немесе өнімнің сәтсіз болуы сияқты «неге» деген сұраққа жауап іздегенде қажет. Қысқаша айтқанда, статистика керек болса, сандық, ал терең түсінік керек болса, сапалық әдіс таңдалады.

Егер сіздің мақсатыңыз жалпылама көріністі алу, үлкен топтар арасындағы үрдістерді анықтау болса, сандық әдістер таптырмас құрал. Оларға жаппай сауалнамалар, онлайн-сұраулар, эксперименттер және статистикалық деректерді талдау жатады. Мысалы, сайлау алдында үміткерлердің рейтингін анықтау үшін мыңдаған адамнан сауалнама алынады. Бұл таза сандық зерттеу.

Керісінше, «неге» деген сұраққа жауап іздесеңіз, сапалық әдістерге жүгінген жөн. Мәселен, жаңа өнім нарықта неге сәтсіз болды? Тұтынушылар бәсекелестің тауарын неліктен жиірек таңдайды? Осындай сұрақтардың жауабын жабық сауалнамамен ала алмайсыз. Бұл үшін тереңдетілген сұхбаттар, фокус-топтар немесе case study (жеке жағдайды зерттеу) сияқты сапалық әдістер қажет. Әсіресе, қоғамның өте бай немесе өте кедей топтары сияқты қол жеткізу қиын сегменттерді зерттеуде сапалық әдістер жиі қолданылады.

Дерек жинау мен талдау логикасы бұл екі әдісте қалай ерекшеленеді?

Сандық зерттеуде деректер құрылымдалған сауалнамалар арқылы жиналады да, дедуктивті логикамен талданады. Яғни, алдын ала құрылған гипотеза тексеріледі. Ал сапалық зерттеуде ақпарат стандартталмаған түрде (сұхбат, бақылау) жиналып, индуктивті логикамен, яғни фактіден тұжырымға қарай талданады да, жаңа гипотезалар туады.

Сандық әдістерде бәрі нақты. Зерттеуші алдымен гипотеза құрады, сосын сол гипотезаны тексеру үшін сауалнама дайындайды. Сұрақтар көбіне «иә/жоқ» немесе «1-ден 5-ке дейін бағалаңыз» деген сияқты жабық болады. Жиналған деректер статистикалық бағдарламалар арқылы өңделіп, графиктер мен кестелерге айналады. Зерттеулерде сандық әдістің логикасы дедуктивті екені айтылады: яғни, зерттеуші жалпы теориядан бастап, оны нақты фактілермен тексереді.

Сапалық әдістерде процесс икемдірек. Зерттеуші алдын ала нақты гипотеза құрмай, ашық сұрақтармен бастауы мүмкін. Тереңдетілген сұхбат немесе фокус-топ барысында ол адамдардың ойын, сезімін, тәжірибесін зерттейді. Мұнда деректер сандар емес, керісінше мәтін, аудио немесе видео жазбалар болып табылады. Талдау логикасы индуктивті болады: зерттеуші жиналған нақты фактілерден (сұхбатта айтылған сөздер, бақылауда байқалған әрекеттер) ортақ тақырыптарды, заңдылықтарды іздеп, соның негізінде жаңа тұжырымдар мен теориялар жасайды.

Екі әдісті біріктіруге бола ма және қандай қиындықтар туындауы мүмкін?

Иә, сандық және сапалық әдістерді біріктіруге болады, мұны «аралас әдіс» (mixed-methods) деп атайды. Бұл тәсіл бір мәселені әрі статистикалық тұрғыдан (кеңінен), әрі себеп-салдарлық тұрғыдан (тереңінен) зерттеуге мүмкіндік береді. Негізгі қиындық екі әдістің де мақсаттарын үйлестіріп, зерттеу міндеттерін дұрыс анықтауда жатыр.

Аралас әдісті қолданудың бірнеше жолы бар. Мысалы, сіз алдымен жаппай сауалнама (сандық) жүргізіп, қандай да бір қызық статистиканы байқадыңыз. Бірақ оның себебін түсінбедіңіз. Енді сол себепті анықтау үшін сауалнамаға қатысқандардың бірнешеуімен тереңдетілген сұхбат (сапалық) өткізесіз. Немесе керісінше, алдымен бірнеше адаммен сұхбаттасып, негізгі мәселелерді анықтайсыз да, сосын сол мәселелер бойынша үлкен сауалнама жасап, олардың қаншалықты жиі кездесетінін тексересіз.

Сапалық зерттеудің нәтижелерін бүкіл халыққа қатысты жалпылама қорытынды жасау үшін қолдануға болмайтынын ұмытпаңыз. Яғни, 10-20 адаммен жасалған сұхбат негізінде «барлық қазақстандықтар осылай ойлайды» деп айтуға келмейді. Сапалық зерттеудің мақсаты жалпылау емес, тереңдікке жету болып табылады. Дегенмен, жүйелі түрде дұрыс жүргізілсе, сапалық деректер де сандық деректер сияқты сенімді ақпарат бере алады.

Жиі қойылатын сұрақтар

Сапалық және сандық зерттеудің басты айырмашылығы неде?

Негізгі айырмашылық мақсат пен сұрақта. Сандық зерттеу «Қанша?» деген сұраққа сандар мен статистика арқылы жауап іздесе, сапалық зерттеу «Неге?» деген сұраққа жауап беріп, құбылыстың себеп-салдарын тереңірек түсінуге тырысады.

Сандық зерттеуді қашан таңдау керек?

Егер сізге нақты сандық деректер, статистика, жалпылама заңдылықтар қажет болса, сандық әдісті таңдаңыз. Мысалы, нарық көлемін анықтау, сайлаушылардың рейтингін өлшеу немесе жарнаманың тиімділігін бағалау үшін сандық зерттеулер қолданылады.

Сапалық зерттеуді қашан қолданған жөн?

Егер сіз бір құбылыстың себептерін, адамдардың мотивациясын, ой-пікірін тереңірек түсінгіңіз келсе, сапалық әдіс тиімді. Жаңа өнімді нарыққа шығарар алдында немесе белгілі бір мәселенің астарын зерттеу үшін жиі қолданылады.

Екі әдісті біріктіруге бола ма?

Иә, әрине. Бұл «аралас әдіс» деп аталады және өте жиі қолданылады. Мысалы, алдымен сапалық сұхбат арқылы гипотезалар құрып, сосын оларды сандық сауалнама арқылы мыңдаған адам арасында тексеруге болады. Бұл зерттеуге толыққанды сипат береді.

Сандық зерттеудің негізгі түрлері қандай?

Оларға жаппай сауалнамалар (көшеде, телефон арқылы, интернетте), эксперименттер, контент-талдау (мысалы, БАҚ-тағы ақпаратты санау) және ірі статистикалық деректерді талдау жатады. «Жасырын сатып алушы» әдісі де осыған кіреді.

Сапалық зерттеу қандай әдістерді пайдаланады?

Негізгі әдістер: тереңдетілген сұхбат (бір адаммен ұзақ сөйлесу), фокус-топ (6-10 адамның белгілі бір тақырыпты талқылауы), бақылау (адамдардың табиғи ортадағы іс-әрекетін зерттеу) және case study (бір нақты жағдайды жан-жақты зерттеу).

Зерттеушінің рөлі екі әдісте қалай ерекшеленеді?

Сандық зерттеуде зерттеуші объективті, сырттай бақылаушы рөлін атқарады, процесске араласпайды. Ал сапалық зерттеуде зерттеушінің өзі зерттеу құралына айналады, сұхбаттасушымен тығыз қарым-қатынас орнатып, процестің белсенді қатысушысы болады.

---

Ғылыми жұмысыңызға немесе зерттеуіңізге арналған заманауи құрал іздесеңіз, referati.ai-ды сынап көріңіз: академиялық жазу үшін жасанды интеллект.