Сіздің зерттеуіңіз бұрын жарияланған болса не істеу керек
Мазмұны5
Ғылыми жұмыстың негізгі мақсаты: жаңа, сенімді білімді табу. Бірақ сіздің идеяңыз немесе дайын мақалаңыз басқа журналда жарияланып қойса, не болады? Бұл жағдайда ғылыми этиканы сақтау аса маңызды. Қысқаша айтқанда, бір мақаланы бірнеше журналға бір уақытта ұсынуға, ал жарияланған жұмысты жаңа деп көрсетуге мүлдем болмайды. Плагиаттың кез келген түрі, тіпті өз жұмысыңызды қайталаудың өзі мақалаңыздың қабылданбауына және ғылыми беделіңізге нұқсан келтіруі мүмкін. Сонымен қатар жасанды интеллект (ЖИ) ешқашан автор бола алмайтынын есте ұстаған жөн.
Ғылыми этика деген не және ол қандай қағидаттарға сүйенеді?
Ғылыми этика дегеніміз — зерттеушілердің өз жұмысында ұстануы тиіс ережелер мен нормалар жиынтығы. Оның басты мақсаты: ғылымның адалдығын, ашықтығын және сенімділігін қамтамасыз ету. Негізгі қағидаттарға шыншылдық, жауапкершілік, объективтілік және кәсібилік жатады. Ең маңызды ережелердің бірі: бұрын жасалған зерттеуді жаңа деп ұсынуға тыйым салынады.
Бұл ережелер жай ғана қағаз жүзіндегі талап емес. Олар ғылыми қауымдастықтың бір-біріне және қоғамға деген сенімін сақтайды. Мысалы, сіз басқа ғалымның мақаласын оқығанда, ондағы деректердің шынайы, ал қорытындылардың дәлелді екеніне сенімді болуыңыз керек. Қазақстанда қабылданған ғылыми этика ережелеріне сәйкес, ғалымдар өз жұмысының барлық кезеңінде, жоспарлаудан бастап, нәтижелерді жариялауға дейін, адалдық танытуы тиіс. Бұл зерттеушінің жеке жауапкершілігі.
Бұрын жүргізілген зерттеулер мен жарияланған нәтижелерді жаңа зерттеу ретінде ұсыну — ғылыми этиканы өрескел бұзу болып табылады. Бұл «өзіндік плагиат» деп аталады және оның салдары ауыр болуы мүмкін.
Демек, егер сіздің магистрлік диссертацияңыздың бір бөлігі мақала ретінде жарияланса, сіз сол мәтінді басқа журналға өзгеріссіз қайта жібере алмайсыз. Әрбір жаңа жарияланым жаңа, түпнұсқа білімді ұсынуы керек. Егер сіз бұрынғы жұмысыңызға сүйенсеңіз, оған міндетті түрде сілтеме жасап, жаңа жұмыстың қандай жаңалығы бар екенін нақты көрсетуіңіз қажет.
Ғылыми зерттеуде не плагиат болып саналады?
Плагиат: бұл басқа біреудің идеяларын, мәтінін, гипотезаларын немесе басқа да жұмыстарын авторын және дереккөзін көрсетпей пайдалану. Бұл тек сөзбе-сөз көшірумен шектелмейді. Басқа тілден аударылған немесе синонимдермен өзгертілген, бірақ мағынасы сақталған мәтінді сілтемесіз пайдалану да плагиат болып есептеледі.
Плагиаттың зардабы өте ауыр. Ғылыми журналдардың көпшілігі арнайы бағдарламалар арқылы әрбір мақаланы мұқият тексереді. Егер плагиат анықталса, мақала бірден қабылданбайды, ал автордың аты «адал емес авторлардың» тізіміне енуі мүмкін. Бұл сіздің болашақ ғылыми мансабыңызға үлкен кедергі келтіреді.
Айталық, сіз бір автордың зерттеуінен қызықты қорытынды таптыңыз. Сол сөйлемдерді алып, кейбір сөздерді синонимдермен алмастырып, өз жұмысыңызға қостыңыз. Сілтеме жасамадыңыз. Бұл — плагиат. Дұрыс жолы: идеяны толықтай өз сөзіңізбен түсіндіріп, содан кейін «(Автордың аты, жылы) атап өткендей...» деп немесе жақша ішінде сілтеме қалдыру.
Плагиаттан сақтанудың ең жақсы жолы — әрқашан дереккөзді көрсету. Егер сіз біреудің идеясын, дерегін немесе тіпті әдістемесін алсаңыз, оған сілтеме жасаңыз. Бұл сіздің жұмысыңызды әлсіретпейді. Керісінше, сіздің тақырыпты терең зерттегеніңізді және басқа ғалымдардың еңбегін құрметтейтініңізді көрсетеді.
| Плагиат | Академиялық адалдық |
|---|---|
| Басқа біреудің мәтінін сілтемесіз көшіріп алу. | Идеяны өз сөзіңізбен жеткізіп, түпнұсқа авторға сілтеме жасау. |
| Басқа тілден аударып, дереккөзін көрсетпеу. | Аударылған материал екенін көрсетіп, түпнұсқаға сілтеме беру. |
| Бұрын жарияланған өз мақалаңды жаңа деп ұсыну. | Бұрынғы жұмысқа сілтеме жасап, жаңа зерттеудің қандай үлес қосқанын түсіндіру. |
| Ғаламтордан алынған суретті рұқсатсыз және сілтемесіз пайдалану. | Авторлық құқығы ашық суреттерді пайдалану немесе автордан рұқсат алып, сілтеме жасау. |
Зерттеу тақырыбын қалай таңдап, оның түпнұсқалығын қамтамасыз етуге болады?
Ғылыми жұмыстың ең маңызды кезеңі: тақырып таңдау. Дұрыс таңдалған тақырып зерттеудің сәтті шығуына зор ықпал етеді. Оның мақсаты сенімді әрі ғылыми негізделген жаңа білім алу болғандықтан, тақырыбыңыздың бұрын-соңды зерттелмеген немесе аз зерттелген қырын табуыңыз керек. Бұл жұмысыңыздың құндылығын арттырады.
Түпнұсқалықты қамтамасыз ету үшін алдымен әдебиетке терең шолу жасау қажет. Яғни, сіздің тақырыбыңызға қатысты қандай зерттеулер жасалғанын, қандай нәтижелер алынғанын және қай жерде «ақтаңдақтар» барын анықтауыңыз керек. Бұл сізге екі нәрсе береді: біріншіден, біреудің жұмысын қайталаудан сақтайды, екіншіден, сіздің зерттеуіңіз ғылымға қандай жаңалық әкелетінін нақтылауға көмектеседі. Авторлар өздері ұсынған нәтижелердің жаңалығы мен нақтылығына жеке жауапты екенін ұмытпауы тиіс.
Тақырыптың түпнұсқалығын тексеру үшін Google Scholar, Scopus, Web of Science сияқты ғылыми базаларды пайдаланыңыз. Кілт сөздер арқылы іздеп, соңғы 5–10 жылда жарияланған мақалаларды мұқият оқып шығыңыз. Бұл сіздің зерттеуіңіздің қайталау емес екеніне көз жеткізуге көмектеседі.
Зерттеу барысында сіздің алғашқы идеяңыз өзгеруі мүмкін. Бұл қалыпты жағдай. Ең бастысы: процестің соңында сіздің жұмысыңыздың ғылыми қауымдастық үшін белгілі бір құндылығы мен жаңалығы болуы керек. Зерттеудің мақсаты: сенімді әрі ғылыми негізделген жаңа білім алу, сондықтан бұрынғы зерттеуді тек қайталаудың ғылымға пайдасы жоқ.
Ғылыми жарияланымдарда жасанды интеллектіні қолданудың ережелері қандай?
Жасанды интеллект (ЖИ) құралдары ғылыми зерттеулерде жиі қолданылып келеді. Олар мәтінді өңдеуге, деректерді талдауға немесе әдебиетке шолу жасауға көмектесе алады. Алайда ЖИ-ді автор немесе қосалқы автор ретінде көрсетуге қатаң тыйым салынады, себебі ол жұмыс үшін жауапкершілік ала алмайды.
Ғылыми этикаға сәйкес, автор: бұл зерттеуге интеллектуалды тұрғыдан елеулі үлес қосқан және оның мазмұнына толық жауап бере алатын адам. Жасанды интеллект бағдарламасы бұл критерийлерге сәйкес келмейді. Ол тек құрал. Мысалы, сіз калькуляторды есеп шығаруға пайдаланғаныңыз үшін оны авторлар қатарына қоспайсыз ғой? ЖИ-мен де дәл солай.
Егер сіз зерттеуіңіздің әдістемесінде немесе деректерді талдау кезінде жасанды интеллект құралдарын қолдансаңыз, бұл туралы мақаланың тиісті бөлімінде ашық жазғаныңыз дұрыс. Бұл сіздің зерттеуіңіздің ашықтығын арттырады, бірақ ЖИ-ді автор ретінде көрсетуге негіз болмайды.
Кейбір ғалымдар ЖИ-ді мәтін құрастыру немесе идеялар генерациялау үшін пайдаланады. Мұндай құралдар, мысалы, сіздің академиялық жазу стиліңізді жақсартуға көмектесуі мүмкін. Алайда түпкілікті идея, талдау және қорытынды толығымен сіздің жауапкершілігіңізде қалады. Егер ЖИ жасаған мәтінде қате немесе плагиат болса, оған жауапты болатын сіз. Сондықтан ЖИ ұсынған кез келген ақпаратты мұқият тексеріп, оны тек көмекші құрал ретінде пайдалану маңызды.
Жиі қойылатын сұрақтар
Ғылыми этика деген не және ол не үшін маңызды?
Ғылыми этика: зерттеушілер ұстанатын адалдық пен жауапкершілік қағидаттарының жиынтығы. Ол ғылыми жұмыстың сапасын, сенімділігін қамтамасыз ету үшін қажет. Этиканы сақтау ғылыми қауымдастық ішіндегі сенімді сақтап, зерттеушінің беделін қорғайды.
Қандай жағдайда зерттеу плагиат болып саналады?
Егер сіз басқа біреудің идеясын, сөзін, дерегін немесе кескінін дереккөзге сілтеме жасамай пайдалансаңыз, бұл плагиат болып есептеледі. Тіпті өз сөзіңізбен қайталап жазу немесе басқа тілден аудару да, егер түпнұсқа автор аталмаса, плагиатқа жатады.
Өзімнің бұрын жарияланған жұмысымды жаңа басылымға қайта тапсыруға бола ма?
Жоқ, болмайды. Бұл «өзіндік плагиат» немесе «қайталама жарияланым» деп аталады және ғылыми этикаға қайшы келеді. Әрбір жаңа жарияланым ғылымға жаңа, бірегей үлес қосуы тиіс. Егер ескі жұмысыңызға сүйенсеңіз, оған сілтеме жасап, жаңалықты көрсетуіңіз керек.
Ғылыми жұмыста дереккөздерге сілтеме жасау неге сонша маңызды?
Дереккөздерге дұрыс сілтеме жасау: басқа ғалымдардың еңбегін мойындаудың белгісі. Бұл сіздің тақырыпты терең зерттегеніңізді көрсетеді. Сонымен қатар, ол оқырмандарға сіз пайдаланған ақпараттың түпнұсқасын тексеруге мүмкіндік береді, бұл ғылымның ашықтығы үшін маңызды.
Жасанды интеллектіні ғылыми мақала жазуға қолдануға бола ма?
Жасанды интеллектіні (ЖИ) тілдік қателерді түзету, мәтінді құрылымдау сияқты көмекші құрал ретінде пайдалануға болады. Бірақ ЖИ-ді автор немесе қосалқы автор ретінде көрсетуге болмайды. Оның жасаған мазмұнына, ондағы қателерге толық жауапкершілік сізде қалады.
Егер менің жұмысым плагиат үшін қабылданбаса не болады?
Егер мақалаңыздан плагиат табылса, журнал оны қабылдамайды. Ауыр жағдайларда, сіздің аты-жөніңізді «сенімсіз авторлардың» тізіміне енгізіп, сіз жұмыс істейтін мекемеге хабарлауы мүмкін. Бұл сіздің академиялық беделіңізге және болашақ мансабыңызға үлкен нұқсан келтіреді.
Академиялық жазбаларыңызды жақсартып, жаңа құралдарды зерттеуге дайын болсаңыз, академиялық жазуға арналған жасанды интеллект referati.ai-ды сынап көруге болады.
