Зерттеудегі олқылықты қалай анықтауға болады
Мазмұны
Зерттеудегі олқылық: бұл ғылымда әлі жауабы жоқ сұрақ, яғни зерттелмеген аумақ. Оны табу жаңа білім тудырудың алғашқы қадамы болып саналады. Олқылықтың сипаты салаға қарай өзгереді: педагогикада бұл оқушының біліміндегі кемшілік, ал әдебиетте шығарма авторына қатысты дау. Олқылықтарды табу әдістері де әртүрлі: геологияда Жер қыртысының 3,8–4,0 млрд жыл бұрын пайда болғанын радиологиялық әдіспен дәлелдесе, мектепте оны қарапайым тест арқылы анықтайды.
Зерттеудегі олқылықтар әртүрлі салада қалай көрініс табады?
«Олқылық» ұғымы сіз жұмыс істейтін салаға байланысты әртүрлі мағына береді. Педагогикада ол оқушының біліміндегі кемшілік болса, ғылымда бұл: зерттелмеген тақырып, жауабы табылмаған сұрақ немесе қолданыстағы теориялардың жеткіліксіз тұсы. Мысалы, мектептегі олқылықты арнайы тестпен анықтаса, әдебиеттанудағы олқылық даулы мәтіндерді талдау арқылы табылады.
Ғылыми зерттеудің негізгі мақсаты: осындай олқылықтарды анықтап, солардың орнын толтыру арқылы жаңа, сенімді білімге қол жеткізу. Бұл үдеріс әр салада өзінше жүреді.
Мәселен, педагогикада оқушылардың біліміндегі олқылықтарды анықтау үшін оқу жылының басында арнайы бастапқы бағалау жұмыстары жүргізіледі. Осы бағалау арқылы үлгерімі төмен оқушылар анықталып, олардың қай тақырыптарды меңгере алмағаны талданады. Бұл нақты олқылықты анықтап, онымен жеке жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
Мұғалім 7-сыныпта алгебрадан бастапқы бақылау алып, оқушылардың 40%-ы бөлшектерді қысқарту тақырыбын дұрыс түсінбегенін анықтады. Бұл нақты анықталған олқылық. Енді мұғалім осы олқылықты жою үшін қосымша тапсырмалар беріп, тақырыпты қайта түсіндіреді.
Ал гуманитарлық ғылымдарда олқылықтар басқаша сипатта болады. Мысалы, абайтану көптеген даулы мәселелері мен зерттелмеген тұстары бар салыстырмалы түрде жас ғылым саласы. Абай шығармаларының қайсысы қай кезеңге жататыны, кейбір өлеңдердің шынымен Абайдікі ме, жоқ па деген сияқты сауалдар әлі де толық шешімін таппаған. Бұл әдебиеттанудағы зерттеу олқылықтарының айқын көрінісі.
Ғылыми әдістеме қалай дамыды және олқылықты табуға қалай әсер етеді?
Ғылыми әдістеме тек ережелер жиынтығы емес, танымның дамуымен бірге өзгеретін тірі жүйе. Философ Томас Кунның «парадигма» тұжырымдамасы мұны жақсы түсіндіреді. Парадигма ауысқанда ғалымдар әлемге жаңа көзқараспен қарап, бұрын байқалмаған олқылықтарды көре бастайды. Сондықтан әдістеменің дамуы жаңа олқылықтарды табуға жол ашады.
«Әдіс» сөзінің өзі гректің «методос» сөзінен шыққан, ол «таным жолы, тәсілі» деген мағынаны білдіреді. Ғылым тарихында әдістер үнемі жетілдіріліп отырды. Америкалық ғылым тарихшысы Томас Кун (1922–1996) ғылыми революцияларды талдау үшін «парадигма» ұғымын енгізді. Оның ойынша, ғылымның дамуы екі кезеңнен тұрады:
- Қалыпты кезең: Ғалымдар белгілі бір парадигма аясында жұмыс істеп, жұмбақтарды шешеді. Олар бар теорияны тереңдетіп, нақтылайды, бірақ оның негізіне күмән келтірмейді.
- Төтенше кезең (ғылыми революция): Қолданыстағы парадигма жинақталған жаңа деректерді, яғни «аномалияларды» түсіндіре алмайтын кезде басталады. Осы кезде зерттеудегі олқылықтардың маңызы артады, себебі олар ескі жүйенің шектеулі екенін көрсетеді.
| Ғылым дамуының кезеңдері (Т. Кун бойынша) | Сипаттамасы |
|---|---|
| Қалыпты ғылым кезеңі | Ғалымдар қалыптасқан парадигма аясында жұмыс істейді. Негізгі мақсат — теорияны кеңейту, нақтылау. Олқылықтар «жұмбақ» ретінде қарастырылады. |
| Төтенше ғылым кезеңі | Ескі парадигма түсіндіре алмайтын «аномалиялар» көбейеді. Ғылыми қауымдастықта дағдарыс басталып, жаңа теориялар мен парадигмалар іздестіріледі. |
Мысалы, физикада Ньютон механикасы ғасырлар бойы қалыпты парадигма болды. Алайда, XIX ғасырдың соңында жарық жылдамдығына жақын жылдамдықтардағы денелердің қозғалысын түсіндіре алмайтын олқылықтар пайда болды. Бұл аномалиялар Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы атты жаңа парадигмасының пайда болуына алып келді.
Зерттеудің сенімділігін не қамтамасыз етеді?
Зерттеудің сенімді болуы үшін оның нәтижелері тексерілетін, бейтарап және түпнұсқа болуы шарт. Бұл жаңа білімнің ғылыми негізділігінің кепілі. Сенімділікке қол жеткізу үшін жай күмәндану жеткіліксіз, нақты дәлелдерге негізделген сыни талдау қажет. Әйтпесе, зерттеуіңіз жаңа олқылықтар тудыруы мүмкін.
Кез келген ғылыми зерттеудің мақсаты: сенімді, ғылыми негізделген жаңа білім алу. Осы мақсатқа жету үшін зерттеу бірнеше негізгі талапқа сай болуы керек:
- Түпнұсқалылық (Originality): Зерттеу бұрын жасалған жұмыстарды қайталамауы керек. Ол жаңа деректер, жаңа талдау немесе жаңа теория ұсынуы тиіс.
- Бейтараптық (Neutrality): Ғалымның жеке пікірі, сенімі немесе эмоциясы нәтижеге әсер етпеуі керек. Қорытындылар тек деректер мен дәлелдерге негізделуі тиіс.
- Тексерілімділік (Verifiability): Басқа ғалымдар сіздің зерттеуіңізді қайталап, дәл сондай нәтиже ала алуы керек. Бұл үшін әдістемеңіз ашық әрі нақты болуы тиіс.
Дәлелсіз күмән — ғылымның жауы. Зерттеуде «маған солай көрінеді» немесе «бұл күмәнді» деген сияқты негізсіз тұжырымдардан аулақ болу керек. Кез келген сын немесе күмән нақты құжаттарға, деректерге немесе логикалық қайшылықтарға сүйенуі тиіс. Әйтпесе, «құрғақ күмән» ғылымды алға жылжытпай, керісінше адастырады.
Абай мұрасын зерттеуде кейбір шығармалардың авторына қатысты күмәндар бар. Бірақ бұл күмәнді растау немесе жоққа шығару үшін 1909 жылғы жинақты, Мүрсейіт қолжазбаларын және басқа да тарихи құжаттарды салыстырып, терең мәтіндік талдау жасау қажет. Жай ғана «бұл Абайдың стиліне ұқсамайды» деу ғылыми дәлел емес.
Әртүрлі пәндердегі олқылықтарды табу үшін қандай зерттеу әдістері бар?
Әр ғылым саласы өзінің зерттеу нысанына сәйкес арнайы әдістерді қолданады. Педагогикада теориялық талдау мен синтез маңызды болса, биологияда оптикалық әдістер тірі жүйелерді зақымдамай зерттеуге мүмкіндік береді. Ал геологияда өткеннің олқылықтарын толтыру үшін радиологиялық және палеонтологиялық әдістер қолданылады.
Әдістерді жалпылама және нақты деп бөлуге болады. Анализ, синтез, индукция, дедукция сияқты жалпы әдістер барлық ғылымдарға тән болса, әр пәннің өзіне тән ерекше әдістері бар.
- Педагогикалық зерттеу әдістері: Олар негізінен үш топқа бөлінеді: мазмұндық (бақылау, сауалнама, әңгімелесу), формалдық (статистикалық талдау) және теориялық (анализ, синтез, модельдеу).
- Биологиядағы оптикалық әдістер: Бұл әдістер жарықтың сыну, шағылу, жұтылу сияқты қасиеттерін пайдаланып, тірі жасушалар мен тіндерді зақымдамай зерттеуге мүмкіндік береді. Бұл заманауи микроскоптар арқылы іске асады.
- Геологиядағы зерттеу әдістері: Геология тарихи ғылым болғандықтан, онда өткенді қалпына келтіру әдістері маңызды.
- Радиологиялық әдіс: Тау жыныстарының абсолютті жасын анықтау үшін қолданылады. Осы әдіс арқылы Жер қыртысының шамамен 3,8–4,0 миллиард жыл бұрын пайда болғаны анықталған.
- Актуализм әдісі: Оның негізін қалаған ағылшын геологы Ч. Лайельдің «Қазіргі заман — өткен заманның кілті» деген сөзімен сипатталады. Яғни, қазіргі геологиялық процестерді бақылай отырып, өткенде не болғанын болжауға болады.
Геолог Д. Эджердің сөзімен айтқанда, қазіргі геологтың негізгі құралы балға емес, қымбат аспаптар мен есептеу машиналары. Шынымен де, компьютерлік модельдеу, үлкен деректерді талдау сияқты заманауи әдістер бұрын байқалмаған заңдылықтар мен олқылықтарды анықтауға көмектеседі.
Жиі қойылатын сұрақтар
Зерттеудегі олқылық деген не және оны анықтау неге маңызды?
Зерттеудегі олқылық: бұл белгілі бір ғылым саласында әлі зерттелмеген, жауабы табылмаған немесе толық түсіндірілмеген мәселе. Оны анықтау маңызды, себебі ол зерттеудің жаңалығы мен өзектілігін айқындайды және ғылымның алға жылжуына, жаңа білімнің пайда болуына негіз болады.
Оқудағы олқылық пен ғылыми зерттеудегі олқылықты қалай ажыратуға болады?
Оқудағы олқылық: оқушының белгілі бір білімді немесе дағдыны меңгермеуі. Ол бағалау арқылы анықталып, қайталау арқылы түзетіледі. Ал ғылыми зерттеудегі олқылық: бүкіл ғылым үшін белгісіз болып тұрған «ақтаңдақ». Оны жаңа зерттеу жүргізу арқылы ғана толтыруға болады.
Әдістеме зерттеудегі олқылықтарды анықтауда қандай рөл атқарады?
Әдістеме: бұл зерттеу жүргізудің жол картасы. Дұрыс таңдалған әдістеме ғалымға қолда бар әдебиеттерді жүйелі талдауға, деректерді сыни бағалауға және сол арқылы ғылымдағы «бос орындарды», яғни олқылықтарды дәл анықтауға көмектеседі. Жаңа әдістер көбіне жаңа олқылықтарды табуға жол ашады.
Әртүрлі ғылым салаларында олқылықтарды толтыру үшін қандай әдістер қолданылады?
Әр саланың өз әдісі бар. Мысалы, тарихи ғылымдар (геология, палеонтология) өткенді қалпына келтіру үшін салыстырмалы және радиологиялық әдістерді қолданады. Әлеуметтік ғылымдар сауалнама, сұхбат, статистикалық талдауды пайдаланады. Биологияда тірі ағзаларды зерттеу үшін оптикалық және генетикалық әдістер қолданылады.
Ғылыми этика мен сенімділік зерттеу олқылықтарын анықтауға қалай әсер етеді?
Ғылыми этика деректерді бұрмаламауды, басқа ғалымдардың еңбегін құрметтеуді талап етеді. Сенімділік қағидаттары (түпнұсқалылық, тексерілімділік) зерттеудің сапасын қамтамасыз етеді. Осы екеуі сақталмаса, зерттеуші олқылықты дұрыс анықтай алмайды немесе жалған олқылық жасап, ғылымды адастыруы мүмкін.
«Актуализм» әдісі деген не және ол геологиялық олқылықтарды толтыруға қалай көмектеседі?
Актуализм: «қазіргі заман өткен заманның кілті» деген қағидатқа негізделген әдіс. Ол бойынша, қазір болып жатқан геологиялық процестер (мысалы, жанартау атқылауы, өзендердің тау жыныстарын шаюы) өткенде де дәл осылай болған. Бұл әдіс миллиондаған жылдар бұрынғы оқиғаларды қалпына келтіріп, тарихи олқылықтарды толтыруға көмектеседі.
Компьютерлер мен оптикалық әдістер сияқты заманауи технологиялар олқылықтарды табуға қалай көмектеседі?
Заманауи технологиялар адамның мүмкіндігінен тыс нәрселерді істеуге жол ашады. Компьютерлер үлкен деректер қорын талдап, бұрын байқалмаған заңдылықтарды таба алады. Ал қуатты оптикалық микроскоптар тірі жасушаның ішіндегі процестерді көруге мүмкіндік беріп, биологиядағы көптеген олқылықтың орнын толтыруда.
Егер ғылыми жұмысыңызды келесі деңгейге шығарғыңыз келсе, жаңа мүмкіндіктерді зерттеуге болады. Мысалы, referati.ai сияқты академиялық жазуға арналған жасанды интеллект платформалары жұмысыңызға жаңа серпін бере алады.
