Зерттеу үшін іріктемені қалай анықтау керек
Мазмұны
Зерттеу қорытындыларының сенімді болуы оның іріктемесіне, яғни зерттеуге қатысушылардың қалай таңдалғанына тікелей байланысты. Мысалы, Қазақстандағы COVID-19 зерттеуінде бүкіл ел бойынша қорытынды шығару үшін 16 аймақтан 1200 адам таңдалған. Іріктемені анықтау — жай ғана адам санын белгілеу емес, ол анализ, синтез, индукция сияқты ғылыми әдістерді қолданып, жүйелі жоспарлауды қажет етеді. Сондай-ақ, медициналық зерттеулердегі қателіктердің көбі сынаманы талдау кезінде емес, оны алу мен дайындау кезеңінде орын алады.
Зерттеудің негізгі әдіснамалық қағидалары қандай және олар іріктемемен қалай байланысады?
Кез келген ғылыми жұмыстың негізінде анализ, синтез, индукция және дедукция сияқты бірнеше әдіснамалық қағида жатыр. Бұл әдістер зерттеушіге деректерді жүйелеп, мәселені тереңірек түсінуге және іріктемеден дұрыс қорытынды шығаруға көмектеседі. Осы әдістерсіз іріктеме ғылыми негізі жоқ кездейсоқ жиынтық болып қалады.
Ғылыми зерттеудің негізгі әдістеріне тоқталайық. Зерттеушілердің пайымдауынша, бұл әдістер кез келген саладағы ізденістің өзегін құрайды:
- Анализ (грекше «бөлшектеу»): зерттеу нысанын құрамдас бөліктерге, қасиеттерге, белгілерге бөліп, олардың арасындағы байланысты зерттеу. Іріктемені анықтағанда сіз жалпы халықты жас, жыныс, аймақ сияқты топтарға бөліп талдайсыз. Бұл әр топтың ерекшелігін түсінуге мүмкіндік береді.
- Синтез (грекше «біріктіру»): керісінше, анализ барысында алынған жекелеген элементтерді бір тұтас дүниеге біріктіру. Іріктемедегі әртүрлі топтардан жиналған деректерді қорытып, жалпы тұжырым жасау, синтездің жарқын мысалы.
- Индукция (латынша «дәлелдеу»): жекелеген фактілерден, бақылаулардан жалпы заңдылыққа көшу. Егер іріктемеге кірген 500 адамның белгілі бір дәріге оң реакция бергенін байқасаңыз, индукция арқылы «бұл дәрі көпшілікке оң әсер етеді» деген жалпы болжам жасай аласыз.
- Дедукция (латынша «шығару»): жалпы қағидадан жеке жағдайға көшу. Егер «барлық студенттердің оқуға уақыты аз» деген жалпы ереже болса, дедукция арқылы «іріктемеге кірген студент Ахметтің де уақыты аз» деген қорытындыға келесіз.
Бұл әдістер бір-бірімен тығыз байланысты және іріктеме дизайнын құруда бірін-бірі толықтырады.
Сіз маркетингтік зерттеу жүргізіп жатырсыз делік. Жаңа сусынды нарыққа шығармақсыз. Алдымен анализ жасайсыз: мақсатты аудиторияны жас (18–25, 26–40), тұратын жері (қала, ауыл) және табыс деңгейі бойынша бөлесіз. Содан кейін әр топтан белгілі бір санда адам таңдап, іріктеме құрасыз. Олардың пікірін жинап, синтез арқылы жалпы көріністі анықтайсыз.
| Әдіс | Сипаттамасы | Іріктемедегі қолданысы |
|---|---|---|
| Анализ | Тұтасты бөлшектерге бөліп зерттеу. | Жалпы халықты демографиялық топтарға бөлу. |
| Синтез | Бөлшектерді біріктіріп, тұтас көрініс жасау. | Әр топтан алынған деректерді жинақтап, ортақ қорытынды шығару. |
| Индукция | Жекеден жалпыға көшу. | Іріктеме нәтижесін бүкіл халыққа тарату. |
| Дедукция | Жалпыдан жекеге көшу. | Белгілі бір теория негізінде іріктемеден не күтетінін болжау. |
Іріктемені дұрыс анықтау зерттеу сенімділігі үшін неге маңызды?
Іріктеме: зерттелетін үлкен топтың (бас жиынтықтың) барлық негізгі сипаттарын сақтайтын кішірейтілген моделі. Егер іріктеме дұрыс құрылмаса, зерттеуге кеткен барлық еңбек пен шығын зая кетеді, ал алынған нәтижелер шындыққа жанаспайды. Сондықтан оны анықтау — зерттеудің ең жауапты кезеңдерінің бірі.
Әлеуметтануда «іріктеме» деп зерттеу нысаны болып табылатын үлкен топтың ішінен тікелей зерттеуге алынатын элементтердің шектеулі жиынтығын атайды. Елестетіп көріңізші, сіз бүкіл Қазақстанның пікірін білгіңіз келеді. 19 миллион адамнан сұрап шығу мүмкін емес. Оның орнына сіз бүкіл халықтың құрылымын (жасы, жынысы, аймағы, ұлты) дәл көрсететін бірнеше мың адамды таңдап аласыз. Міне, осы: іріктеме.
Іріктеменің маңыздылығы әртүрлі салаларда көрініс табады:
- Маркетингте: Маркетингтік зерттеулер курстарында оқытылатындай, бас жиынтықты дұрыс анықтап, одан іріктеме алу, өнімнің сәттілігін болжаудың негізгі шарты. Егер сіз жастарға арналған өнімді тек зейнеткерлерден сұрап зерттесеңіз, нәтиже қандай боларын өзіңіз де білесіз.
- Медицинада: Дәрі-дәрмектің тиімділігін тексеруде немесе аурудың таралуын зерттеуде іріктеме өмірлік маңызға ие. Мысалы, Қазақстанда COVID-19-дың генетикалық ерекшеліктерін зерттеу үшін елдің 16 аймағынан 1200 адам таңдап алынған. Бұл бүкіл ел бойынша вирустың таралуы мен әсері туралы сенімді ғылыми қорытынды жасауға мүмкіндік берді.
- Әлеуметтік ғылымдарда: Сайлау алдындағы сауалнамалар, халықтың әл-ауқатын бағалау, қоғамдық пікірді өлшеу. Осының бәрі дұрыс құрылған іріктемеге негізделеді. Егер іріктемеде тек бір қаланың немесе бір әлеуметтік топтың өкілдері болса, нәтиже бүкіл елдің көзқарасын көрсетпейді.
Қысқасы, іріктеме, үлкен суретті кішкентай мозаика арқылы көру сияқты. Мозаиканың бөліктері дұрыс таңдалмаса, жалпы сурет бұрмаланып шығады.
Деректер жинауда қандай қиындықтар бар және зерттеу дәлдігін қалай сақтауға болады?
Сапалы деректер жинау, іріктемені дұрыс анықтаудан кейінгі ең маңызды кезең. Мамандардың пікірінше, зертханалық диагностикадағы қателіктердің басым көпшілігі сынаманы талдау кезінде емес, преаналитикалық кезеңде, яғни оны алғанға дейін орын алады. Бұл кезеңдегі қателер нәтиженің дәлдігіне тікелей әсер етеді.
Преаналитикалық кезең — пациентті дайындау, сынаманы алу, сақтау және тасымалдау процестерін қамтиды. Осы кезеңдегі негізгі қиындықтар мен қателіктер мыналар:
- Пациенттің дұрыс дайындалмауы: Бұл: ең жиі кездесетін мәселе. Мысалы, қан анализін тапсырар алдында майлы тамақ жеу қан сарысуының қасиеттерін өзгертіп, нәтижені бұрмалауы мүмкін. Дәрі-дәрмек қабылдау, физикалық белсенділік немесе стресс те анализ қорытындысына әсер етеді.
- Сынаманы алу техникасының бұзылуы: Биоматериалды (қан, несеп, т.б.) алу кезіндегі қателіктер нәтижені жарамсыз ете алады. Мысалы, қанды тым баяу алу немесе дұрыс пробирканы қолданбау оның ұйып қалуына (гемолиз) әкелуі мүмкін. Сынама көлемінің жеткіліксіз болуы да жиі кездеседі.
- Деректердің толық жиналмауы: Пациент туралы ақпаратты (жасы, қабылдап жатқан дәрілері, соңғы аурулары) немесе жолдаманы дұрыс толтырмау диагноз қоюды қиындатады.
Қан анализін тапсырар алдында дәл нәтиже алу үшін бірнеше қарапайым ережені сақтаған жөн. Анализден 8–12 сағат бұрын тамақ ішпеңіз (тек су ішуге болады). Қан алар алдында 15–20 минут тыныш отырып, жүрек соғысын қалпына келтіріңіз. Бұл қан айналымын тұрақтандырып, нәтиже дәлдігін арттырады.
Зерттеу дәлдігін сақтау үшін осы кезеңдердің әрқайсысына стандартталған процедуралар мен нақты нұсқаулықтар қажет. Зерттеуге қатысушыларға да, дерек жинайтын мамандарға да түсінікті болатын ережелер жиынтығы болуы шарт.
Медициналық диагностикада «сұр терезе» кезеңі деген ұғым бар. Бұл: адам инфекцияны жұқтырғаннан кейін, бірақ оның маркерлері (мысалы, антиденелер) зертханалық тесттер анықтай алатын деңгейге жетпеген аралық. Осы кезеңде алынған сынама жалған теріс нәтиже беруі мүмкін. Сондықтан іріктемені жоспарлағанда бұл факторды да ескеру қажет.
Іріктеме ірі ауқымды эпидемиологиялық зерттеулерде қалай қолданылады?
Іріктеме әдісінің маңыздылығы әсіресе эпидемиология сияқты бүкіл халықтың денсаулығын зерттейтін салаларда айқын көрінеді. Бұл салада миллиондаған адамды түгел тексеру мүмкін емес, сондықтан Қазақстанның COVID-19 зерттеуіндегідей ғылыми негізделген іріктеме шешуші рөл атқарады.
Бұған Қазақстанда жүргізілген COVID-19-дың генетикалық эпидемиологиясы бойынша зерттеу жақсы мысал бола алады. Бұл жоба Қазақстандағы осы тектес алғашқы зерттеу болды. Оның мақсаты: COVID-19 инфекциясының ағымын, ауырлығын және нәтижелерін болжауға мүмкіндік беретін генетикалық факторларды анықтау.
Зерттеу барысында іріктеме қалай құрылды?
- Іріктеме көлемі: Жалпы көлемі 1200 адам деп белгіленді. Бұл сан статистикалық маңызды нәтижелер алу үшін жеткілікті деп есептелді. Яғни, осы 1200 адамнан алынған деректер негізінде бүкіл елдегі жағдай туралы ғылыми тұжырымдар жасауға болады.
- Географиялық қамту: Іріктемеге қатысушылар Қазақстан Республикасының 16 аймағынан таңдап алынды. Бұл зерттеу нәтижелерінің тек бір қалаға немесе аймаққа ғана қатысты болмай, бүкіл елдің ерекшеліктерін қамтуын қамтамасыз етті. Әр аймақтың географиялық, экологиялық және әлеуметтік жағдайлары әртүрлі екенін ескерсек, бұл өте маңызды.
- Іріктеме әдісі: Зерттеуге COVID-19-бен ауырған адамдардың ДНҚ үлгілері алынды. Бұл жерде мақсатты іріктеу әдісі қолданылды. Зерттеуге нақты белгілері (ауруды бастан кешірген) бар адамдар таңдалды. Олардың деректері аурудың генетикалық бейімділігін анықтауға көмектесті.
Мұндай ірі ауқымды жобаның нәтижесінде ғалымдар коронавирустың әр адамға неге әртүрлі әсер ететінін түсінуге бір табан жақындады. Іріктеменің дұрыс жоспарлануы осындай маңызды ғылыми жаңалықтарға жол ашады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Зерттеудегі «іріктеме» дегеніміз не?
Іріктеме, бұл зерттелетін үлкен топтың (мыс., бүкіл ел халқы) барлық негізгі сипаттарын сақтайтын кішірейтілген өкілдігі. Әлеуметтануда ол тікелей зерттелетін нысандардың шектеулі жиынтығы ретінде анықталады. Мақсаты: аз адамды зерттей отырып, үлкен топ туралы ғылыми қорытынды жасау.
Ғылыми зерттеулерде іріктемені анықтаудың қандай әдістері бар?
Іріктеме әдістері ықтималды (кездейсоқ, жүйелі, стратификацияланған) және ықтималды емес (мақсатты, ыңғайлы, квоталық) болып бөлінеді. Таңдау зерттеу мақсатына, бюджетке және уақытқа байланысты. Мысалы, жалпы қоғамдық пікірді білу үшін кездейсоқ, ал сирек топты зерттеу үшін мақсатты іріктеме қолданылады.
Зертханалық анализ нәтижелерінің дәлдігіне қандай факторлар әсер етеді?
Нәтиже дәлдігіне преаналитикалық кезеңдегі көптеген факторлар әсер етеді. Оларға пациенттің анализге дұрыс дайындалмауы (тамақ, дәрі-дәрмек), биоматериалды алу техникасының бұзылуы (гемолиз, жеткіліксіз көлем), сынаманы дұрыс сақтамау және тасымалдамау жатады. Бұл қателіктер нәтижені толығымен бұрмалауы мүмкін.
Қан анализіне дейін пациенттің дұрыс дайындалуы неге маңызды?
Пациенттің дайындығы нәтиженің дәлдігін қамтамасыз етеді. Мысалы, анализ алдында майлы тамақ ішу қандағы липидтер деңгейін уақытша көтеріп, сарысуды хилезді (бұлыңғыр) етеді. Бұл көптеген көрсеткіштерді анықтауға кедергі келтіреді. Сол сияқты, физикалық күш немесе стресс гормондар деңгейін өзгертуі ықтимал.
Медициналық диагностикадағы «сұр терезе» кезеңі деген не?
«Сұр терезе», бұл адамның инфекцияны жұқтырғаннан кейін, оның қанындағы ауру маркерлері (антиген немесе антидене) тест арқылы анықталатын деңгейге жетпеген аралық кезең. Осы уақытта жасалған тест жалған теріс нәтиже беруі мүмкін. Сондықтан диагноз қойғанда бұл кезеңді ескеріп, қажет болса, анализді қайталау ұсынылады.
Ғылыми зерттеудегі анализ бен синтездің айырмашылығы неде?
Анализ, бұл күрделі нысанды құрамдас бөліктерге бөліп, әрқайсысын жеке зерттеу. Ал синтез: керісінше, сол жекелеген бөлшектерден алынған білімді біріктіріп, тұтас нысанның қалай жұмыс істейтіні туралы жалпы қорытынды шығару. Бірі бөлшектесе, екіншісі біріктіреді.
Ірі ауқымды іріктеме қалай жоспарланады?
Ірі ауқымды іріктемені жоспарлау бірнеше кезеңнен тұрады: алдымен бас жиынтық (мысалы, ел халқы) анықталады, содан кейін статистикалық сенімділік үшін қажетті іріктеме көлемі есептеледі (мысалы, 1200 адам). Соңында, нәтижелердің бүкіл топты қамтуы үшін әртүрлі аймақтардан, жас топтарынан адамдар таңдалады.
Егер сіз академиялық жұмыстарыңызға көмек іздесеңіз, жасанды интеллект негізіндегі referati.ai сервисін сынап көріңіз.
