Ինչպե՞ս ճիշտ օգտագործել արհեստական բանականությունն ակադեմիական աշխատանքում

Արհեստական բանականությունը (ԱԲ) ակադեմիական աշխատանքում հզոր օգնական է, բայց ոչ՝ հեղինակ։ Օգտագործեք այն գաղափարների մտագրոհի, թեմաների պարզեցման և տեղեկատվության համակարգման համար, սակայն վերջնական տեքստը պետք է ձերը լինի։ Ահա հիմնական կանոնները.

• Ստուգեք փաստերը։ ԱԲ-ն կարող է սխալվել կամ «հալյուցինացիաներ» ունենալ՝ հորինելով տվյալներ։ Միշտ համեմատեք տեղեկությունը հավաստի աղբյուրների հետ։
• Խուսափեք գրագողությունից։ Աշխատանքում ԱԲ գործիքի կիրառումը թաքցնելը կամ նրա ստեղծած տեքստն առանց փոփոխության ներկայացնելը համարվում է ակադեմիական անբարեխղճություն։
• Արդյունավետությունը տպավորիչ է։ Որպեսզի պատկերացնեք ԱԲ-ի կարողությունները՝ որոշ մոդելներ կարող են մինչև 79 % ճշգրտությամբ կանխատեսել դատական որոշումների ելքը՝ վերլուծելով հսկայական տվյալներ։

Ինչպե՞ս օգտագործել ԱԲ-ն էթիկապես և պատասխանատու կերպով

Արհեստական բանականությունն էթիկապես օգտագործել նշանակում է այն կիրառել մարդկային արժեքներին համահունչ՝ խուսափելով կողմնակալությունից և վնասից։ Սա ոչ թե կանոնների չոր ժողովածու է, այլ մտածելակերպ։ Հիմքում ընկած են հինգ սկզբունք՝ արդարություն, թափանցիկություն, հաշվետվողականություն, գաղտնիություն և անվտանգություն։ Ակադեմիական աշխատանքում սա նշանակում է ազնվություն և պատասխանատվություն արդյունքների համար։

Ակադեմիական համատեքստում էթիկական շրջանակը հաճախ հիմնվում է մարդկանց մասնակցությամբ հետազոտությունների համար մշակված սկզբունքների վրա։ Դրանցից առանցքային են Բելմոնտի զեկույցի երեք դրույթները՝ հարգանք անձի նկատմամբ, բարեգործություն (առավելագույն օգուտ, նվազագույն վնաս) և արդարություն։ Սա նշանակում է, որ ԱԲ ալգորիթմները չպետք է խորացնեն գոյություն ունեցող սոցիալական կողմնակալությունները։

ԱԲ-ի հետ աշխատելիս կարևոր է հետևել հինգ հիմնական սկզբունքի, որոնք կիրառելի են և՛ ուսանողների, և՛ հետազոտողների համար.

1. Արդարություն։ Համոզվեք, որ ԱԲ-ի կիրառումը որևէ խմբի համար խտրականության պատճառ չի դառնում։
2. Թափանցիկություն։ Եթե աշխատանքում օգտագործել եք ԱԲ գործիքներ, պետք է նշեք դա։ Պարզ պետք է լինի, թե որտեղ և ինչպես է այն օգնել ձեզ։
3. Հաշվետվողականություն։ Պատասխանատվությունը միշտ մարդու վրա է։ Ինչպես դեռ 1979 թվականին նշվում էր IBM-ի ձեռնարկներից մեկում՝ «Համակարգիչը չի կարող պատասխանատվություն կրել։ Հետևաբար՝ համակարգիչը երբեք չպետք է կառավարչական որոշումներ կայացնի»։
4. Գաղտնիություն։ Մի՛ մուտքագրեք անձնական, գաղտնի կամ զգայուն տվյալներ հանրային ԱԲ հարթակներ։
5. Անվտանգություն։ Համոզվեք, որ օգտագործվող գործիքները պաշտպանված են կիբերհարձակումներից։

Ինչպե՞ս ճիշտ հարցումներ անել ԱԲ-ին և որո՞նք են դրա սահմանափակումները

ԱԲ-ից լավագույն պատասխաններ ստանալու գաղտնիքը ճիշտ հարցեր տալն է։ Համակարգը չի կարդում ձեր մտքերը, այն արձագանքում է միայն գրված տեքստին։ Որքան հստակ, մանրամասն և համատեքստային լինի ձեր հարցումը (prompt), այնքան ավելի որակյալ և տեղին կլինի պատասխանը։

Ամենամեծ մարտահրավերներից մեկը ԱԲ-ի «հալյուցինացիաներն» են։ Սա այն երևույթն է, երբ համակարգը շատ վստահ տոնով ներկայացնում է հորինված փաստեր, թվեր կամ իրադարձություններ։ Այն կարող է ստեղծել գոյություն չունեցող գրքերի հղումներ կամ մեջբերել մարդկանց մտքեր, որոնք նրանք երբեք չեն ասել։ Այդ պատճառով ԱԲ-ի տված ցանկացած կոնկրետ տեղեկություն պետք է մանրակրկիտ ստուգվի։

Արդյունավետ հարցում կազմելու համար փորձեք հետևել այս քայլերին.

• Սահմանեք դեր։ Հարցումը սկսեք դեր տալով՝ «Պատկերացրու, որ դու փորձառու ֆիզիկայի ուսուցիչ ես...» կամ «Գործիր որպես գիտական խմբագիր...»։
• Տվեք համատեքստ։ Բացատրեք, թե ինչի համար է ձեզ պետք տեղեկությունը։ Օրինակ՝ «Ես ռեֆերատ եմ գրում տիեզերական թափոնների մասին՝ 10-րդ դասարանի աշակերտների համար»։
• Եղեք հստակ։ Նշեք պատասխանի ցանկալի ձևաչափը, երկարությունը և ոճը։ Օրինակ՝ «Կազմիր 5 կետից բաղկացած պլան», «Բացատրիր այս տերմինը պարզ բառերով՝ մոտ 50 բառի սահմաններում»։

Ինչպե՞ս խուսափել գրագողությունից՝ ԱԲ-ն օգտագործելիս

Ակադեմիական աշխարհում գրագողությունը ամենածանր խախտումներից է, և ԱԲ-ի դարաշրջանում դրա սահմանները կարող են լղոզվել։ Ամենակարևոր կանոնը պարզ է՝ եթե դուք չեք գրել տեքստը, ուրեմն այն ձերը չէ։ Արհեստական բանականության ստեղծած տեքստն առանց փոփոխության և հղման ներկայացնելը միանշանակ գրագողություն է։

Նույնիսկ եթե դուք վերաձևակերպում եք ԱԲ-ի տված պատասխանը, բայց հիմնական գաղափարը կամ կառուցվածքը մնում է նույնը, դա ևս կարող է խնդրահարույց լինել։ Շատ համալսարաններ և դասախոսներ այժմ պահանջում են, որ ուսանողները հայտարարագրեն, թե իրենց աշխատանքում օգտագործե՞լ են արդյոք ԱԲ գործիքներ։ Նման գործիքի օգտագործումը թաքցնելը նույնպես կարող է դիտվել որպես ակադեմիական անբարեխղճություն։

Որպեսզի ապահովագրեք ձեզ գրագողության մեղադրանքներից, հետևեք այս խորհուրդներին.

1. Մի՛ պատճենեք։ Երբեք մի՛ վերցրեք ԱԲ-ի պատասխանն ու ներկայացրեք որպես ձեր սեփական աշխատանք։
2. Ստուգեք և հղում արեք։ Եթե ԱԲ-ն ձեզ տրամադրում է կոնկրետ փաստ կամ թիվ, գտեք դրա սկզբնաղբյուրը (գիտական հոդված, գիրք, պաշտոնական կայք) և հղում կատարեք այդ սկզբնաղբյուրին, ոչ թե ԱԲ-ին։
3. Եղեք թափանցիկ։ Եթե ձեր դասախոսը կամ բուհը պահանջում է, միշտ նշեք, թե որ փուլում և ինչ նպատակով եք օգտագործել ԱԲ գործիքներ։

Ի՞նչ պետք է իմանալ տվյալների գաղտնիության մասին՝ ԱԲ-ն օգտագործելիս

Երբ դուք հարցում եք ուղարկում հանրային ԱԲ մոդելին (օրինակ՝ ChatGPT), ձեր մուտքագրած տեղեկությունը պահպանվում է ընկերության սերվերներում։ Այդ տվյալները կարող են օգտագործվել համակարգը հետագայում մարզելու և բարելավելու համար։ Սա նշանակում է, որ ձեր զրույցները կարող են կարդալ ընկերության աշխատակիցները։

Հետևաբար՝ կա մի ոսկե կանոն՝ երբեք մի՛ կիսվեք զգայուն տեղեկություններով։ Սա վերաբերում է ինչպես ձեր անձնական տվյալներին (անուն, հասցե, հեռախոսահամար), այնպես էլ ցանկացած այլ գաղտնի տեղեկության։ Ոսկե կանոնը պարզ է։

Պատասխանատվության հարցը նույնպես սերտորեն կապված է գաղտնիության հետ։ Եթե ԱԲ-ն սխալ խորհուրդ է տալիս, որը հանգեցնում է բացասական հետևանքների, ո՞վ է պատասխանատու։ Ընդհանուր սկզբունքն այն է, որ երբ ինչ-որ բան սխալ է ընթանում, պետք է լինի մեկը, ումից կարելի է պատասխան պահանջել։ Այդ «մեկը» միշտ մարդն է՝ օգտատերը կամ մշակողը, այլ ոչ թե ալգորիթմը։

Ի՞նչ իրական օրինակներ կան ԱԲ-ի հաջող կիրառության այլ ոլորտներում

Որպեսզի ավելի լավ պատկերացնենք ԱԲ-ի ներուժն ակադեմիական ոլորտի համար, արժե նայել, թե ինչպես է այն արդեն հեղափոխություն անում այլ բնագավառներում, օրինակ՝ իրավաբանության մեջ։ Ամերիկայի իրավաբանների ասոցիացիայի 2021 թվականի զեկույցի համաձայն՝ իրավաբանական ընկերությունների 35 %-ն արդեն իսկ օգտագործում է ԱԲ իր գործունեության մեջ։

Ահա մի քանի տպավորիչ օրինակ.

• Պայմանագրերի վերլուծություն։ Kira Systems ընկերության ԱԲ հարթակը կարող է ժամերի ընթացքում վերլուծել հարյուրավոր պայմանագրեր՝ գտնելով առանցքային դրույթներ և ռիսկեր։ Ընկերության տվյալներով՝ սա թույլ է տալիս կրճատել պայմանագրերի վերանայման ժամանակը մինչև 90 %-ով։
• Դատական որոշումների կանխատեսում։ Լոնդոնի, Շեֆիլդի և Փենսիլվանիայի համալսարանների հետազոտողների ստեղծած ԱԲ մոդելը, վերլուծելով նախկին գործերի տեքստերը, կարողանում է 79 % ճշգրտությամբ կանխատեսել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի որոշումները։
• Ֆինանսական վերլուծություն։ JPMorgan Chase բանկի COIN (Contract Intelligence) ծրագիրը վայրկյանների ընթացքում վերլուծում է վարկային պայմանագրեր։ Այդ գործընթացը, որը նախկինում իրավաբաններից տարեկան խլում էր մոտ 360 000 աշխատանքային ժամ, այժմ ավտոմատացված է։

Այս օրինակները ցույց են տալիս, որ ԱԲ-ն կարող է վերցնել իր վրա մեծածավալ, կրկնվող աշխատանքը՝ ազատելով մասնագետի ժամանակը ստեղծագործական և ռազմավարական մտածողության համար։ Այս նույն տրամաբանությունը կիրառելի է նաև ակադեմիական աշխատանքում՝ գրականության զանգվածային վերլուծությունից մինչև տվյալների մեծ բազաներում օրինաչափություններ գտնելը։

Հաճախ տրվող հարցեր

Ինչպե՞ս պետք է ստուգեմ արհեստական բանականության տված տեղեկությունը։

Ամենահուսալի ճանապարհը փաստերի խաչաձև ստուգումն է։ Համեմատեք ԱԲ-ի տված տվյալները (թվեր, ամսաթվեր, մեջբերումներ) հեղինակավոր աղբյուրների հետ, ինչպիսիք են գիտական հոդվածները, պաշտոնական կայքերը կամ մասնագիտական գրականությունը։ Երբեք մի՛ վստահեք արհեստական բանականության տված տեղեկությանը կուրորեն։

Որո՞նք են ԱԲ-ի էթիկական օգտագործման հիմնական սկզբունքները։

Ակադեմիական համատեքստում հիմնական սկզբունքներն են արդարությունը (խուսափել կողմնակալությունից), թափանցիկությունը (հայտարարագրել ԱԲ-ի օգտագործումը), հաշվետվողականությունը (պատասխանատվությունը միշտ մարդու վրա է), գաղտնիությունը (զգայուն տվյալներ չմուտքագրել) և անվտանգությունը։

Ինչպե՞ս խուսափել գրագողությունից՝ ԱԲ-ն ակադեմիական աշխատանքում օգտագործելիս։

Մի՛ պատճենեք արհեստական բանականության ստեղծած տեքստը։ Օգտագործեք այն գաղափարներ ստանալու, աշխատանքի կառուցվածքը մշակելու կամ բարդ նյութը պարզեցնելու համար։ Վերջնական տեքստը պետք է գրվի ձեր բառերով և արտահայտի ձեր սեփական վերլուծությունը։ Միշտ հղում արեք սկզբնաղբյուրներին։

Ի՞նչ տեսակի անձնական տվյալներ չպետք է կիսվեմ արհեստական բանականության հետ։

Խստորեն խորհուրդ չի տրվում կիսվել ցանկացած տեղեկությամբ, որը կարող է նույնականացնել ձեզ կամ մեկ ուրիշին։ Դրանք են՝ անուն-ազգանուն, հասցե, հեռախոսահամար, էլփոստ, անձնագրային տվյալներ, բանկային տվյալներ, ինչպես նաև ցանկացած չհրապարակված հետազոտական կամ կորպորատիվ տեղեկություն։

Կարո՞ղ է արդյոք ԱԲ-ն վճռորոշ որոշումներ կայացնել կարևոր ոլորտներում։

Ո՛չ։ Ընդհանուր ընդունված էթիկական դիրքորոշումն այն է, որ ԱԲ-ն պետք է լինի խորհրդատու, բայց վերջնական, պատասխանատու որոշումը պետք է կայացնի մարդը։ Համակարգիչը չի կարող պատասխանատվություն կրել իր գործողությունների հետևանքների համար, ուստի կրիտիկական որոշումները պետք է մնան մարդու իրավասության տակ։

Կա՞ն արդյոք Հայաստանում տեղական նախաձեռնություններ, որոնք նպաստում են ԱԲ-ի էթիկական զարգացմանը։

Այո, Հայաստանում գործում են նախաձեռնություններ, որոնք ուղղված են ԱԲ ոլորտի զարգացմանը։ Դրանցից մեկը Արհեստական բանականության վիրտուալ ինստիտուտն է՝ ՀՀ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարության ռազմավարական նախաձեռնությունը, որը նպատակ ունի դառնալ նորարարության ու համագործակցության բաց հարթակ։

Ի՞նչ օգուտներ է տալիս ԱԲ-ն իրավաբանության ոլորտում։

Իրավաբանության մեջ արհեստական բանականությունն օգնում է արագ վերլուծել հսկայածավալ փաստաթղթեր, կանխատեսել դատական գործերի ելքը և մինչև 90 %-ով կրճատել պայմանագրերի վերանայման ժամանակը։ Այս փորձը ցույց է տալիս, որ ԱԲ-ն ակադեմիական ոլորտում նույնպես կարող է ավտոմատացնել գրականության վերլուծությունը։

Եթե փնտրում եք գործիք, որը նախագծված է հենց ակադեմիական միջավայրի համար՝ հաշվի առնելով էթիկայի և հղումների կանոնները, կարող եք փորձել referati.ai հարթակը։ Այն կարող է լավ մեկնարկային կետ լինել ձեր հաջորդ հետազոտության համար՝ օգնելով կառուցել աշխատանքն ու գտնել ոգեշնչում։