Әдебиетке шолуды қалай жазу керек: практикалық нұсқаулық
Мазмұны
Сапалы әдеби шолу жазу оқылған шығармаларды жай тізіп қоймай, оларға терең талдау жасауды білдіреді. Жақсы шолу әдеби фактілерді, оған негізделген дәлелді пікірлерді және ойды жүйелі жеткізуді талап етеді. Бұл үшін әдебиет теориясы, тарихы және сыны сияқты негізгі салаларды білген жөн. Қазақ әдебиеттануында Ахмет Байтұрсынұлының 1926 жылғы «Әдебиет танытқыш» және Зейнолла Қабдоловтың «Сөз өнері» еңбектері іргелі болып саналады.
Әдеби шолу деген не және ол неден тұрады?
Әдеби шолу: белгілі бір тақырып, кезең немесе автор бойынша жазылған әдеби шығармаларды сыни тұрғыдан талдап, бағалайтын және жинақтайтын жазбаша жұмыс. Ол үш негізгі компоненттен құралады: әдеби фактілер, сол фактілерге негізделген пікірлер және ойды тиімді жеткізу әдістері. Бұл жай ғана мазмұндау емес.
Шолудың негізгі мақсаты: тақырып бойынша қазіргі білім деңгейін көрсетіп, ондағы олқылықтарды немесе әрі қарай зерттеуді қажет ететін бағыттарды анықтау. Профессор Т. Қожекеев әдеби шолуларды көлеміне қарай үлкен және кіші деп бөледі. Үлкен шолулардың өзі тақырыптық, жалпылама және құрама ақпараттық шолу болып жіктеледі. Ең бастысы, шолушы тек шығармаларды тізіп шықпай, олардың арасындағы байланысты, ықпалды, жаңашылдық пен дәстүр сабақтастығын көрсете білуі керек.
Мысалы, «қазіргі қазақ прозасындағы адам концепциясы» туралы шолу тақырыптық шолуға жатады. Ал «өткен жылғы әдеби процесс» туралы жазылған жұмыс жалпылама шолу болады. Екеуінде де мақсат: шығармаларды байланыстыра талдау.
Әдеби шолу — зерттеушінің тақырыпты қаншалықты меңгергенін көрсететін маңызды жұмыс. Ол үшін көп оқу, оқығаныңды саралау және өз ойыңды логикалық тұрғыдан жүйелі жеткізе білу қажет.
Әдеби дайындықтың аздығы шығарманың өзін талқылаудан гөрі, «әдебиеттің айналасындағы әңгімеге» көбірек уақыт жұмсауға әкеледі. Әдебиеттанушы Болат Мүрсәлімовтың айтуынша, мұндай орта шығарманың көркемдік ерекшелігін талдаудан қашады. Нәтижесінде терең талдаудың орнын үстірт пікірлер басады.
Әдебиеттанудың негізгі және қосымша салалары қандай?
Әдебиеттану ғылымы үш үлкен және негізгі саладан тұрады: әдебиет теориясы, әдебиет тарихы және әдеби сын. Бұларға қоса, мәтінтану (текстология), тарихнама (историография) және библиография сияқты маңызды қосымша салалар бар. Әрқайсысының өз міндеті мен зерттеу нысаны бар.
Бұл үш негізгі сала бір-бірімен тығыз байланысты. Әдебиет теориясы: көркем шығарманың табиғатын, құрылымын, тек пен түрін, жанрларын, стилін зерттейтін іргелі сала. Ол «көркемдік деген не?», «шығарма қалай құрылады?» деген сияқты жалпы сұрақтарға жауап іздейді. Әдебиет тарихы әдеби процесті, яғни әдебиеттің пайда болуы мен даму жолын, бағыттарын, кезеңдерін, жекелеген жазушылардың шығармашылығын хронологиялық ретпен қарастырады. Ал әдеби сын: бүгінгі әдеби процеске араласып, жарық көрген жаңа туындыларды талдап, оларға баға беретін, оқырманға жол сілтейтін жедел сала.
| Сала | Негізгі міндеті | Қоятын сұрағы |
|---|---|---|
| Әдебиет теориясы | Шығарманың жалпы заңдылықтарын, табиғатын зерттейді. | «Көркем шығарма деген не? Оның құрылымы қандай?» |
| Әдебиет тарихы | Әдеби процесті, бағыттарды, жазушылар шығармашылығын хронологиялық ретпен зерттейді. | «Белгілі бір дәуірдегі әдебиет қалай дамыды?» |
| Әдебиет сыны | Заманауи әдеби шығармаларды талдап, бағалайды. | «Бүгінгі романның жетістігі мен кемшілігі неде?» |
Қосымша салалардың да рөлі зор. Мысалы, мәтінтану (текстология) автордың түпнұсқа мәтінін анықтап, оның әр түрлі нұсқаларын салыстырып, ғылыми негізделген канондық мәтінін дайындайды. Бұл әсіресе классикалық мұраны зерттеуде аса қажет. Тарихнама әдебиеттану ғылымының өзінің тарихын зерттесе, библиография белгілі бір тақырыпқа немесе авторға қатысты әдебиеттер тізімін жасайды.
Әдебиет теориясы қалай дамыды және оның іргелі еңбектері қандай?
Әдебиет теориясының тарихы көне заманнан, Аристотельдің «Поэтикасы» мен Әбу Насыр әл-Фарабидің «Поэзия өнерінің қағидалары туралы трактатынан» бастау алады. Қазақ топырағында бұл ғылымның негізін Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» (1926) еңбегі қалады, ал Зейнолла Қабдоловтың «Сөз өнері» кітабы 30 жылға жуық негізгі оқулық болды.
Әдебиет теориясы жай ғана терминдер жиынтығы емес, ол көркем шығармашылықтың ішкі заңдылықтарын ашатын динамикалық ғылым. Оның қағидалары ауадан алынбайды. Олар әдебиет тарихындағы мыңдаған шығарманы терең талдап, жинақталған нақты деректер негізінде жасалады. Дүниежүзілік әдебиеттануда американдық ғалымдар Р. Уэллек пен О. Уорреннің «Әдебиет теориясы» (1949) атты еңбегі сөз өнері туралы ғылымды жаңа деңгейге көтерген іргелі туынды болып саналады. Бұл кітап кейін түрік (1960) және орыс (1978) тілдеріне аударылып, кең тарады.
Қазақ ұлттық әдебиеттануының негізін қалаған Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» атты іргелі ғылыми еңбегі 60 жылдан астам уақыт бойы саяси себептермен ғылыми айналымнан тыс қалып, зерттеушілер үшін қолжетімсіз болды. Бұл — ұлттық ғылым тарихындағы орны толмас олқылық.
Кеңес дәуірінде, 1970 жылдары Зейнолла Қабдоловтың «Әдебиет теориясының негіздері», кейінірек «Сөз өнері» (1976, 1982) деген атпен қайта басылған оқулығы жарық көрді. Бұл еңбек Қазақстанның жоғары оқу орындарында 30 жылға жуық уақыт бойы әдебиет теориясы бойынша негізгі әрі жалғыз оқулық ретінде қолданылды. Ол қазақ әдебиетінің материалдары негізінде теориялық ұғымдарды түсіндіруімен құнды болды.
Әдебиеттің қоғам мен білім берудегі рөлі қандай?
Әдебиет — адамды «қоғамдық қатынастардың жиынтығы» ретінде бейнелейтін өнер. Ол жай ғана уақыт өткізу құралы емес. Әдебиет: қоғамның айнасы, тәрбие құралы әрі тарихи жадының сақтаушысы. Карл Маркстың осы анықтамасы әдебиеттің әлеуметтік табиғатын терең ашып көрсетеді.
Көркем шығармалар оқи отырып, біз қызықты оқиғалар желісімен қатар, адамгершілік сабақтарына да куә боламыз. Жақсылық пен жамандықтың, адалдық пен сатқындықтың күресін оқи отырып, оқырман өзіндік моральдық таңдау жасайды. Осылайша, әдебиет саналы, ойлы ұрпақ тәрбиелеуге зор ықпал етеді. Қазақ әдебиетінің өзі ауыз әдебиеті (фольклор) және жазба әдебиет болып екі үлкен тарихи саладан тұрады. Көшпелі өмір салтында дамыған бай ауыз әдебиеті мұрасы халықтың даналығын, арман-мұратын, тарихын бүгінгі күнге жеткізді.
Шығарманы оқығанда оның сюжетіне ғана емес, ондағы кейіпкерлердің іс-әрекетіне, олардың таңдауына назар аударыңыз. «Бұл кейіпкер неге осындай шешім қабылдады? Оның орнында мен не істер едім?» деген сұрақтарды қою арқылы сіз шығармадан өмірлік сабақ аласыз.
М. Горькийдің сөзімен айтсақ, «жазушы... сөзбен сурет салады». Ол адамды бір қалыпта емес, үнемі қозғалыс үстінде, түрлі тартыстар мен кездесулердің ортасында көрсетеді. Осылайша, әдебиет қоғамның тыныс-тіршілігін, ондағы адамдардың тағдырын, психологиясын тереңінен бейнелейді.
Әдеби сын мен теорияға қатысты қандай қате түсініктер бар?
Әдеби сын мен теорияға қатысты бірнеше кең тараған қате пікір бар. Ең жиі кездесетіні: сынды тек кемшілік іздеу деп ойлау және теорияны құрғақ ережелер жиынтығы деп қабылдау. Бұл түсініктер аталған салалардың шынайы мақсаты мен маңызын дұрыс көрсетпейді.
Біріншіден, көркемдік сынның негізгі мақсаты: шығарманың мінін теру емес, керісінше, оның құнды тұстарын, жетістіктерін анықтау. Кез келген туындыдан ұсақ-түйек кемшілік табу оңай. Ал оның көркемдік әлеміне терең бойлап, жаңашылдығын, құндылығын тани білу үлкен біліктілікті талап етеді. Шынайы сыншы «тергеуші» емес, оқырман мен жазушы арасындағы «дәнекер». Екіншіден, әдебиет теориясын тек жаттанды терминдер мен қағидалардың жиынтығы деп санау — үлкен қателік. Шын мәнінде, теория: көркем шығарманың барлық қырын, ішкі құрылымын, поэтикасын ашуға көмектесетін қуатты құрал. Теориясыз талдау үстірт болып қалады. Үшіншіден, кейбіреулер жазушы бейтарап, объективті болуы керек деп санайды. Алайда, бұл пікірге қарсы шыққан классиктер де бар. Олардың ойынша, жазушы құмарлыққа толы уағызшы болуы тиіс, себебі оның шығармашылығына өз халқының өмірі мазмұн береді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Әдеби шолудың негізгі мақсаты не?
Әдеби шолудың негізгі мақсаты: белгілі бір тақырып бойынша жазылған еңбектерді жинақтап, оларға сыни баға беру арқылы сол саладағы білімнің қазіргі жай-күйін көрсету. Шолу зерттеудегі олқылықтар мен болашақ зерттеу бағыттарын анықтауға көмектеседі.
Әдебиеттанудың үш негізгі саласы қандай?
Әдебиеттану ғылымының үш негізгі саласы бар: әдебиет теориясы (шығарманың жалпы заңдылықтарын зерттейді), әдебиет тарихы (әдеби процесті хронологиялық тұрғыдан зерттейді) және әдеби сын (қазіргі шығармаларды талдап, бағалайды). Бұл үшеуі бір-бірімен тығыз байланысты.
Көркем стильдің лингвистикалық стильден айырмашылығы неде?
Лингвистикалық стиль тілдің функционалдық қолданысына (ғылыми, ресми, публицистикалық) қатысты болса, көркем стиль: жазушының өзіндік қолтаңбасы, сөзді көркемдік мақсатта қолдану шеберлігі. Көркем стиль образ жасау, эмоция тудыру және эстетикалық әсер ету үшін қолданылады.
Әдебиет теориясы зерттеуші үшін неге маңызды?
Әдебиет теориясы зерттеушіге көркем шығарманың «анатомиясын» түсінуге көмектесетін құралдар жиынтығын береді. Сюжет құрылымы, кейіпкерді сомдау, жанр ерекшеліктері сияқты ұғымдарды білу арқылы шығарманы тереңірек талдауға немесе сауатты жазуға мүмкіндік туады.
Көркем шығарма сюжеті қандай кезеңдерден тұрады?
Классикалық сюжет құрылымы әдетте мынадай кезеңдерден тұрады: экспозиция (оқиға орны, уақыты, кейіпкерлермен таныстыру), байланыс (оқиғаның басталуы, шиеленістің тууы), даму (оқиғаның өрбуі), шарықтау шегі (шиеленістің ең жоғарғы нүктесі) және шешім (оқиғаның аяқталуы).
Әдеби сыншы оқырман мен жазушы арасында қандай рөл атқарады?
Әдеби сыншы оқырман мен жазушы арасындағы көпір іспетті. Ол жаңа шығарманы талдап, оның көркемдік құндылығын, жетістігі мен кемшілігін саралайды. Осылайша, сыншы оқырманға шығарманы тереңірек түсінуге көмектессе, жазушыға кәсіби тұрғыдан кері байланыс береді.
Қай ежелгі еңбектер әдебиет теориясының негізін қалаған?
Әдебиет теориясының іргетасы ежелгі Грекияда қаланған. Аристотельдің біздің заманымызға дейінгі IV ғасырда жазылған «Поэтика» еңбегі еуропалық әдебиет теориясының бастауы саналады. Шығыста ойшыл Әбу Насыр әл-Фарабидің «Поэзия өнерінің қағидалары туралы трактаты» осы ғылымның дамуына зор үлес қосты.
Академиялық жұмысыңызды келесі деңгейге көтергіңіз келсе, referati.ai-ды сынап көріңіз. Бұл: академиялық жазу үшін арнайы жасалған жасанды интеллект көмекшісі.
