Дәйексөз, өз сөзімен жеткізу және түйіндеу: қашан қайсысын қолдану керек

• Дәйексөз — біреудің сөзін сөзбе-сөз, тырнақшаға алып келтіру. Ойды қуатты дәлелмен бекіту үшін керек.
• Өз сөзімен жеткізу — басқа адамның идеясын өзіңіздің сөзіңізбен қайта баяндау. Күрделі ақпаратты түсінікті етуге көмектеседі.
• Түйіндеу: үлкен мәтіннің (мысалы, кітаптың) негізгі мазмұнын бірнеше сөйлемге сыйғызу. Жалпы түсінік алу үшін маңызды. Академиялық адалдық үшін осы үшеуінің де дереккөзі көрсетілуі тиіс.

Дәйексөз деген не және оны қашан қолданған жөн?

Сіз өз ойыңызды беделді ғалымның пікірімен растағыңыз келеді делік. Міне, осындай кезде дәйексөз қажет болады. Дәйексөз: бұл басқа автордың мәтінінен немесе сөзінен алынған сөзбе-сөз үзінді. Оны әрдайым тырнақшаға алып, дереккөзін көрсету арқылы өз ойыңызды дәлелдеу, біреудің пікірін талдау немесе маңызды тұжырымды сол қалпында жеткізу үшін қолданасыз.

Ғылыми жұмыста немесе эсседе дәйексөзді орынды қолдану маңызды. Келтірілген үзінді сіздің негізгі ойыңызды жай ғана қайталамауы керек. Керісінше, оны толықтырып, дамытып, жаңа қырынан ашуы тиіс. Мысалы, әдебиет туралы жазсаңыз, жазушының стилін сипаттау үшін оның шығармасынан қысқа үзінді келтіру, талдауыңызға нақтылық береді. Бұл өте орынды тәсіл.

Дәйексөзді тым ұзын етіп алудан аулақ болыңыз. Көбіне сіздің ойыңызға қатысты сөйлем немесе абзацтың бір бөлігі ғана алынады. Қысқартылған жерлері көпнүктемен (...) белгіленеді. Ең бастысы — дәйексөздің кімдікі екенін және қайдан алынғанын анық көрсету. Автордың аты-жөнін, еңбектің атауын және жарияланған жылын көрсету: академиялық адалдықтың негізгі шарты.

«Өз сөзімен жеткізу» деген не және ол қашан қажет болады?

Өз сөзімен жеткізу: бұл біреудің идеясын оқып, түсініп, содан кейін оны толығымен өзіңіздің сөз саптауыңызбен қайта баяндау. Дәйексөзге қарағанда, мұнда мәтін сөзбе-сөз көшірілмейді. Бұл әдіс ақпаратты өз мәтініңіздің стиліне ыңғайлап, оқырманға түсінікті етіп ұсынуға мүмкіндік береді. Ол сіздің тақырыпты терең меңгергеніңізді көрсетеді.

Бұл тәсіл көп жағдайда ыңғайлы. Мысалы, досыңызды туған күнімен құттықтағанда, дайын тілектерді көшірмей, сол ниетті өз сөзіңізбен жеткізсеңіз, құттықтауыңыз әлдеқайда шынайы шығады. Дәл сол сияқты, күрделі бір ғылыми теорияны қарапайым тілмен түсіндіру үшін де осы әдісті қолданған дұрыс. Мақсат: негізгі мағынаны сақтай отырып, ақпаратты тыңдаушыға жеңіл жеткізу.

Дегенмен, «өз сөзімен жеткізу» сізді плагиаттан сақтандырмайды. Егер сіз басқа біреудің бірегей идеясын немесе зерттеуінің нәтижесін пайдалансаңыз, оны өз сөзіңізбен жазсаңыз да, дереккөзге сілтеме жасауға міндеттісіз. Себебі идеяның авторы сіз емес.

Түйіндеу деген не және оның маңызы қандай?

Түйіндеу: бұл үлкен көлемді ақпараттың (мақала, кітап, баяндама) тек негізгі ойлары мен маңызды тұстарын ықшамдап, қысқаша баяндау. Оның басты мақсаты: оқырманға бүкіл мәтінді оқытпай-ақ, оның не туралы екенін және негізгі қорытындыларын жылдам түсіндіру. Бұл дәйексөз секілді сөзбе-сөз үзінді емес, бүкіл мәтіннің жалпы мазмұнын қорыту.

Бұл дағдының екі салада маңызы зор. Біріншіден, кәсіби ортада. Жұмысқа орналасу үшін жазылатын «түйіндеме» (CV): осының айқын мысалы. Онда сіз өзіңіздің біліміңіз, жұмыс тәжірибеңіз бен дағдыларыңыз туралы ең маңызды деректерді бір-екі бетке сыйғызып, жұмыс берушіге ұсынасыз. Уикипедияға сәйкес, мұндай түйіндемеде ақпарат көбіне кері хронологиялық тәртіппен беріледі.

Екіншіден, білім беруде. Мектепте немесе университетте оқыған тақырыпты «бір сөйлеммен түйіндеу» әдісі жиі қолданылады. Бұл студентке өткен материалды қаншалықты терең түсінгенін тексеруге көмектеседі. Үлкен тақырыптың негізгі идеясын бір сөйлемге сыйғызу, ақпаратты талдау және қорыту қабілетін дамытады.

Плагиаттан қалай сақтануға және дереккөзді дұрыс көрсетуге болады?

Плагиат: бұл біреудің идеясын, сөзін немесе жұмысын дереккөзін көрсетпестен өз атынан ұсыну. Одан сақтану үшін дәйексөзді, өз сөзімен жеткізуді немесе түйіндеуді қолданғанда бірнеше қарапайым ережені есте ұстау керек. Ең бастысы: басқа адамның еңбегін пайдаланған кезде әрдайым оның авторын атап, сілтеме жасау.

Дәйексөз алғанда, оны тырнақшаға алып, үзіндінің соңында немесе беттің соңында сілтемеде автордың аты-жөнін, еңбегін және шыққан жылын көрсетіңіз. Егер түпнұсқадағы бір-екі сөзді ғана өзгертіп, қалғанын сол күйі қалдырсаңыз, бұл да плагиат саналатынын ұмытпаңыз. Идеяны толық түсініп, оны жадыңыздан қайта құрастырып жазғаныңыз абзал.

Өз сөзіңізбен жеткізгенде немесе түйіндеме жасағанда да, егер негізгі ой, концепция немесе дерек сіздікі болмаса, дереккөзге сілтеме жасау қажет. Мысалы: «Смит (2020) өз зерттеуінде...» деп бастауға болады. Бұл сіздің басқа автордың жұмысына сүйеніп отырғаныңызды ашық көрсетеді және сіздің жұмысыңызға деген сенімді арттырады.

Жиі қойылатын сұрақтар

Дәйексөз дегеніміз не және ол не үшін қолданылады?

Дәйексөз: бұл басқа автордың еңбегінен алынған сөзбе-сөз үзінді. Ол негізінен өз ойыңызды беделді пікірмен растау, нақты дерек келтіру немесе біреудің пікірін талдап, сынау үшін қолданылады. Дәйексөз әрдайым тырнақшаға алынып, дереккөзі көрсетіледі.

Қай кезде дәйексөз, қай кезде өз сөзімен жеткізу тиімді?

Егер автордың сөз саптауы ерекше көркем, маңызды немесе сіздің ойыңызды дәл жеткізіп тұрса, дәйексөз қолданған жөн. Ал егер сізге тек идеяның немесе ақпараттың мазмұны керек болса және оны өз мәтініңізге ыңғайлы етіп енгізгіңіз келсе, өз сөзімен жеткізу әдісі тиімдірек.

Дәйексөзді қалай дұрыс рәсімдеп, дереккөзін көрсету керек?

Дәйексөз тырнақшаға («...») алынады. Егер сөйлемнің бір бөлігі алынса, қысқартылған жерге көпнүкте (...) қойылады. Мәтіннің соңында немесе сол бетте автордың аты-жөні, еңбектің атауы, баспасы және шыққан жылы көрсетілген сілтеме болуы шарт.

Түйіндеу деген не және оның дәйексөзден айырмашылығы неде?

Түйіндеу: үлкен мәтіннің (мақала, кітап) негізгі мазмұнын бірнеше сөйлеммен қысқаша қорытындылау. Дәйексөзден айырмашылығы, түйіндеуде мәтін сөзбе-сөз көшірілмейді, тек оның ең маңызды идеялары мен қорытындылары өз сөзіңізбен баяндалады. Ол түпнұсқадан әлдеқайда ықшам болады.

Ақпаратты өз сөзімен жеткізудің қандай артықшылығы бар?

Өз сөзімен жеткізу сіздің мәтініңіздің біркелкі стилін сақтауға көмектеседі және оқырманға ақпаратты сіңіруді жеңілдетеді. Ол сіздің тақырыпты терең түсінгеніңізді көрсетеді, себебі сіз біреудің идеясын жай көшірмей, оны өзіңіз қорытып, баяндап отырсыз.

Түйіндеу әдісін оқу үдерісінде қалай қолдануға болады?

Оқушылар немесе студенттер оқыған тақырыпты «бір сөйлеммен түйіндеу» арқылы білімдерін бекіте алады. Бұл әдіс оларға ақпараттың ішінен ең маңыздысын ажыратып, оны қысқа әрі нұсқа жеткізуге дағдыландырады. Бұл сыни ойлауды дамытатын тиімді жаттығу.

Түйіндемеге (резюме) қандай ақпарат және қандай ретпен жазылуы керек?

Жұмысқа арналған түйіндемеде жеке мәліметтер (аты-жөні, байланыс деректері), білімі, жұмыс тәжірибесі және кәсіби дағдылары көрсетіледі. Әдетте, білім мен жұмыс тәжірибесі кері хронологиялық ретпен, яғни ең соңғысынан бастап жазылады. Мақсат: маңызды ақпаратты бір-екі бетке сыйғызу.

referati.ai-ды сынап көріңіз: академиялық жазу үшін жасанды интеллект.