Тақырып бойынша дереккөз табылмаса не істеу керек
Мазмұны5
Тақырыбыңызға тікелей дереккөз таппасаңыз, іздеу аясын кеңейтіңіз. Тым тар сұраныс («50 жастан асқандардағы остеопороз») орнына жалпырақ ұғымдарды («сүйек денсаулығы») іздеңіз. Жанама тақырыптар да көмектеседі: ересек кездегі достық туралы жазсаңыз, бос уақыт статистикасын (мысалы, 25–54 жастағы әйелдердің 29%-ында күніне 45 минуттан аз) қолданыңыз. Теорияны практикамен байланыстырыңыз, мысалы, «азаматтық жауапкершілік» ұғымын алғашқы көмек көрсетудің нақты ережелерімен (кеудені минутына 100-120 рет басу) дәлелдеңіз.
Тақырып тым тар болса, іздеу аясын қалай кеңейтуге болады?
Егер тақырыбыңыз тым тар болса, мысалы, «50 жастан асқан қазақстандық ерлердегі остеопороз», оны жалпылаңыз. «Сүйек денсаулығы» немесе «сүйек тығыздығына әсер ететін факторлар» деп іздесеңіз, көп ақпарат табасыз. Осылайша сүйек сыну қаупін ерлерде 53%-ға, ал әйелдерде 62%-ға төмендететін магний сияқты маңызды элементтер туралы деректерге қол жеткізесіз.
Бұл стратегияның қаншалықты тиімді екенін нақты мысалмен қарастырайық. Іздеуді кеңейту арқылы сіз сүйек денсаулығы үшін тек кальцийдің жеткіліксіз екенін анықтайсыз. Мысалы, 2017 жылы жүргізілген америкалық зерттеу магнийді көп тұтынатын әйелдерде сүйек сыну қаупі 62%-ға, ал ерлерде 53%-ға төмен екенін көрсеткен. Дені сау ересек адамның ағзасындағы магнийдің шамамен 60%-ы (25 грамдай) сүйекте сақталатынын ескерсек, бұл өте маңызды дерек.
Тар тақырып: «Қазақстандағы қарт адамдарда D дәруменінің жетіспеушілігі». Кеңейтілген іздеу: «D дәрумені тапшылығының жаһандық таралуы». Нәтиже: Әлемде 1 миллиардқа жуық адамның қанында D дәрумені деңгейінің төмен екенін білесіз. Бұл жаһандық контекст сіздің жергілікті мәселеңіздің маңыздылығын көрсетеді.
Сонымен, егер сіздің бастапқы тақырыбыңыз тым тар болса, оны бір саты жоғары көтеріп, жалпырақ ұғымдармен іздеуге тырысыңыз. «Автокөлік дөңгелегі» туралы ештеңе таппасаңыз, «көлік бөлшектері» немесе «шина технологиялары» деп іздеген сияқты. Бұл тәсіл көбірек уақыт алғанымен, жұмысыңызды әлдеқайда терең әрі дәлелді етеді.
Тікелей жауап болмаса, байланысты тақырыптарды қалай зерттеу керек?
Тақырыбыңызға тікелей жауап болмаса, жанама, бірақ тығыз байланысты салаларды зерттеңіз. Мысалы, «ересек кездегі достық» тақырыбына тікелей статистика таппасаңыз, бос уақыттың жетіспеушілігі туралы деректерді пайдаланыңыз. Зерттеулер бойынша, 25-54 жастағы әйелдердің 29%-ында күніне 45 минуттан аз бос уақыт бар: бұл мәселенің себебін көрсететін сандық дәлел.
Достыққа не кедергі болуы мүмкін? Уақыттың жетіспеушілігі, өмір салтының өзгеруі, басымдықтардың ауысуы. Осы бағытта ізденсеңіз, қызықты деректерге тап боласыз. Жоғарыда аталған зерттеуде әйелдердің көпшілігінде күніне небәрі 90 минут бос уақыт болатыны айтылады. Бұл — ересек кездегі достық қатынастардың сиреуінің нақты, сандық дәлелі. Сіз тікелей «жалғыздық» туралы дерек таппасаңыз да, оның себебін көрсететін маңызды ақпаратқа қол жеткіздіңіз. Стэнфорд университетінің профессоры Лаура Л. Карлстенсеннің айтуынша, адамдар жас ұлғайған сайын уақыттың шектеулі екенін түсініп, достарының санын емес, сапасын ойлай бастайды.
Негізгі тақырыбыңызды қолдайтын жанама дәлелдерді іздеңіз. Мысалы, «депрессия» туралы жазсаңыз, «ұйқының бұзылуы» немесе «тәбеттің өзгеруі» сияқты симптомдар туралы зерттеулерді пайдалануға болады. Бұл сіздің аргументтеріңізді күшейтеді.
Төмендегі кестеде тар іздеу сұранысын кеңейту арқылы қалай жақсы нәтижеге жетуге болатыны көрсетілген.
| Нашар іздеу стратегиясы (нәтиже аз) | Жақсы іздеу стратегиясы (нәтиже көп) |
|---|---|
| «Ересек кезде жалғыздық сезінудің себептері» | «Ересектерде достықты сақтау», «Бос уақыт статистикасы» |
| «Сүйек сынғанда кальцийдің рөлі» | «Сүйек денсаулығына қажетті витаминдер», «Магний жетіспеушілігі» |
| «Төтенше жағдайдағы азаматтық жауапкершілік» | «Алғашқы көмек көрсету ережелері», «Жүрек-өкпе реанимациясы» |
| «Депрессияны емдеу әдістері» | «Депрессия кезіндегі физикалық белсенділік», «Жаяу жүрудің пайдасы» |
Бұл тәсіл сізге кез келген тақырып бойынша тереңірек зерттеу жүргізуге мүмкіндік береді. Ең бастысы — бір ғана кілт сөзбен шектеліп қалмау.
Практикалық мысалдарды теорияға қалай байлауға болады?
Абстрактілі тақырыпты нақты өмірлік мысалдармен дәлелдеу керек. Мысалы, «төтенше жағдайдағы қоғамдық психология» туралы жазсаңыз, алғашқы көмек көрсету нұсқаулықтарын пайдаланыңыз. Жүрек-өкпе реанимациясы кезінде кеудені минутына 100-120 рет, 5-6 см тереңдікке басу керектігі туралы дерек «азаматтық жауапкершілік» ұғымына нақты салмақ береді.
Осылайша сіз теорияны нақты өмірмен байланыстыратын құнды деректер табасыз. Мысалы, реаниматологтардың нұсқаулығында ересек адамға жүрек-өкпе реанимациясын жасағанда ең жиі қолданылатын әдіс: 30 рет кеудені басып, 2 рет жасанды тыныс алдыру екені айтылған. Бұл нақты сандар сіздің теориялық жұмысыңызға салмақ қосады. Сіз абстрактілі «азаматтық жауапкершілік» ұғымын нақты, өмірлік маңызы бар әрекеттермен дәлелдей аласыз.
Практикалық нұсқаулықтарды немесе танымал мақалаларды пайдаланғанда, ақпараттың сенімділігін тексеріңіз. Дереккөз ретінде ресми медициналық порталдарды, білікті мамандардың сұхбаттарын немесе беделді ұйымдардың есептерін таңдаған жөн.
Анестезиолог-реаниматолог Асқар Балтабайұлы Мүсілімовтың сөзімен айтсақ: «Егер адам бұрын жасанды тыныс алдыруды үйренбесе немесе оны дұрыс жасайтынына сенімді болмаса, жедел жәрдем диспетчерінің нұсқауымен тек кеуде компрессиясын жасай алады... Мұндай жағдайда ештеңе істемегеннен гөрі, қан айналымын сақтап қалу маңызды». Бұл дәйексөз сіздің теориялық талқылауыңызды нақты өмірлік сценариймен толықтыра түседі.
Ғылыми зерттеулерді күнделікті өмірмен қалай байланыстыруға болады?
Күрделі ғылыми деректерді оқырманға түсінікті, күнделікті мысалдармен байланыстырыңыз. Айталық, ағаштың жылдық сақиналарын зерттейтін «дендрохронология» әдісін Қазақстандағы су тапшылығы немесе Балқаш көлінің тартылуы сияқты таныс проблемалармен ұштастырсаңыз, тақырып әлдеқайда түсінікті әрі маңызды болады.
Кейде ғылыми зерттеулер күрделі тілде жазылып, оны өз жұмысыңызға енгізу қиынға соғады. Мұндайда ғылыми деректі қарапайым мысалмен байланыстыру — ең тиімді әдіс. Мысалы, сіз Қазақстандағы климаттың өзгеруі туралы жазып отырсыз. Оны нақтылау үшін Павлодар педагогикалық университеті ғалымдарының жұмысын қарастыруға болады. Докторант Михаил Клименконың айтуынша, «жылдық сақиналардың жай-күйі арқылы белгілі бір кезеңдегі қоршаған орта туралы ақпарат алуға болады. Бұл болашақта болжам жасауға және Қазақстанның табиғи мұрасын сақтау үшін шаралар қабылдауға мүмкіндік береді».
Бұл ғылыми әдісті оқырманға түсінікті ету үшін оны Қазақстандағы нақты проблемалармен байланыстырыңыз. Мысалы, су тапшылығы, өзендер мен көлдердің тартылуы, осы жаһандық жылынудың салдары екенін айтып өтіңіз. Осылайша, «дендрохронология» деген күрделі термин оқырман үшін Балқаштың тағдыры немесе егістікке су жетпеуі сияқты таныс проблемалармен астасып, әлдеқайда түсінікті болады. Ғылыми деректі күнделікті өмірмен байланыстырғанда, сіздің материалыңыз теориялық талқылаудан нақты, маңызды мәселеге айналады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Тақырыбым тым тар болса, қандай кілт сөздермен іздеген дұрыс?
Ең алдымен, тақырыбыңыздың жалпы категориясын ойлаңыз. Мысалы, «остеопороз» орнына «сүйек денсаулығы», «дәрумендер», «минералдар» деп іздеңіз. Осылайша сіз магнийдің сүйек сыну қаупін ерлерде 53%-ға, әйелдерде 62%-ға азайтатыны сияқты маңызды деректерді табасыз.
Тікелей дереккөз жоқ, бірақ жанама ақпарат бар. Оны қалай қолданамын?
Жанама ақпаратты негізгі ойыңызды дәлелдейтін контекст ретінде пайдаланыңыз. «Ересек кезде дос табу қиын» деген тақырыпқа 25-54 жастағы әйелдердің 29%-ының бос уақыты 45 минуттан аз екенін көрсететін статистиканы келтіруге болады, бұл мәселенің себебін ашатын күшті дәлел.
Теориялық жұмысқа практикалық нұсқаулықтардан дерек алуға бола ма?
Әрине. Бұл сіздің теориялық ойларыңызды нақты сандармен бекітуге көмектеседі. Мысалы, «азаматтық жауапкершілік» туралы жұмысқа алғашқы көмек көрсету кезіндегі кеуде компрессиясының жиілігі (минутына 100-120 рет) туралы деректі қосу, жұмысыңызды әлдеқайда сенімді етеді.
«Депрессия» сияқты күрделі тақырыпқа деректерді қайдан іздеуге болады?
Клиникалық зерттеулерден бөлек, өмір салтына қатысты дереккөздерді қарастырыңыз. Мысалы, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының физикалық белсенділіктің психикалық денсаулыққа әсері туралы есептері немесе жаяу жүрудің депрессия симптомдарын жеңілдететіні туралы зерттеулер құнды ақпарат бере алады.
Ғылыми мақала таппасам, ресми ұйымдардың сайтын пайдалануға бола ма?
Иә, бұл өте дұрыс стратегия. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ), ұлттық статистика бюролары, министрліктердің ресми сайттары: сенімді дереккөздер. Олардың есептері мен статистикалық мәліметтері сіздің зерттеуіңізге ғылыми негіз бола алады.
Тақырыпты ауыстыру керек пе, әлде іздеуді жалғастырған дұрыс па?
Алдымен іздеу стратегияңызды өзгертіп, 2-3 сағат бойы кеңірек кілт сөздермен және жанама тақырыптармен іздеп көріңіз. Егер сонда да ештеңе табылмаса, тақырыпты сәл өзгертіп, дереккөзі мол жақынырақ салаға ауысқан дұрыс. Жақсы дәлелденген тақырып нашар зерттелген тақырыптан әлдеқайда артық.
D дәруменінің жетіспеушілігін қандай белгілер арқылы білуге болады?
Егер сіз жиі суықтап, жараларыңыз баяу жазылса, бұлшықет әлсіздігін, созылмалы шаршауды немесе шаштың түсуін байқасаңыз, бұл D дәруменінің тапшылығын білдіруі мүмкін. Әсіресе күз-қыс мезгілінде бұл жағдай жиі кездеседі. Дәрігермен кеңескен абзал.
Академиялық ізденіс пен жазу процесін жеңілдету үшін заманауи құралдарды да қолданып көруге болады. Мысалы, жаңа идеялар мен дереккөздер табуға көмектесетін referati.ai-ды сынап көріңіз.
