Дипломдық жұмыста плагиаттың қанша пайызына рұқсат етіледі?

Қазақстанда дипломдық жұмыстағы плагиаттың нақты шегі заңмен бекітілмеген, әр университет талапты өзі қояды. Әдетте бакалавр жұмыстарының бірегейлігі 70-80%, ал магистрлік диссертациялардікі 85-90% болуы керек. Министрлік талабы бойынша барлық жұмыс Turnitin сияқты жүйелерде тексеріледі, оны ЖОО-лардың 95%-ы қолданады. Дегенмен, соңғы шешімді пайыз емес, сарапшы қабылдайды.

Қазақстанда плагиатқа қарсы күрес қалай жүріп жатыр?

Қазақстан академиялық адалдықты күшейту үшін барлық ғылыми жұмысты міндетті түрде плагиатқа тексеруді енгізді. Бұл үшін еліміздегі университеттердің басым бөлігі әлемнің 15 000-нан астам жетекші оқу орны қолданатын Turnitin жүйесін пайдаланады. Жұмыстар тексеріліп қана қоймай, ортақ базада сақталады.

Бұл бастаманың маңызы зор. Бұрынғы білім және ғылым министрі Асхат Аймағамбетовтің айтуынша, «Біз сатылатын дипломдар мен басқа да мәселелердің бар екенін жасырмаймыз. Бір дайын жұмыстың қайтадан қорғалуы енді болмайды». Яғни, бір жұмысты бірнеше студенттің тапсыруына тосқауыл қойылды.

Бүгінде Қазақстан университеттерінің 95%-ында плагиатқа қарсы жүйе, ал 98%-ында емтихан кезінде бақылауды қамтамасыз ететін прокторинг жүйесі бар. Turnitin-нен бөлек, Antiplagiat-Kazakhstan сияқты отандық жүйелер де белсенді дамып келеді. Оның деректер қорында қазақ тіліндегі 4 миллион құжатты қоса алғанда, жалпы 1,2 миллиардтан астам құжат бар. Бұл жүйелер жай ғана сәйкестікті емес, сонымен қатар жасанды интеллектпен өзгертілген, басқа тілден аударылған немесе қайта баяндалған мәтіндерді де анықтай алады.

Шенеуніктер арасында плагиатқа қатысты қандай даулы оқиғалар болды?

Жоғары лауазымды шенеуніктердің ғылыми жұмыстарындағы плагиат жиі қоғамдық дау тудырады. Ең танымал оқиға: бұрынғы білім вице-министрі Фатима Жақыпованың докторлық диссертациясы. Сараптама оның жұмысының жартысынан астамы көшірілгенін көрсетіп, бұл оқиға оның қызметтен кетуіне себеп болды.

Дегенмен, бұл оқиға жүйедегі олқылықты да ашып берді. Жақыпованың диссертациясы 2009 жылы қорғалғандықтан, сол кездегі заңнама талаптарына сәйкес келген болып шықты. Сондықтан оны ғылыми дәрежесінен айыру мүмкін болмады. Осы жағдайға қатысты Plagiat.Pl компаниясының атқарушы директоры Әли Тахмазов: «Жалпы, Қазақстандағы заңнамалық вакуум мен қоғамның плагиатқа деген тиісті көзқарасының болмауынан мұндай жағдайлар қайталана береді», — деп мәселенің тереңде жатқанын атап өтті.

Бұл оқиға ғылыми атақтың мәртебе үшін ғана алынатын үрдісіне нүкте қою керектігін еске салады. Шынайы ғылымға үлес қоспайтын, бірақ атақ үшін қорғалған жұмыстар елдің ғылыми әлеуетіне кері әсерін тигізеді.

Плагиатты тексеретін бағдарламалар жұмысты қаншалықты дәл тексереді?

Көпшілік плагиатқа қарсы бағдарламаларды «сот» деп ойлайды, бірақ бұл қате түсінік. Turnitin сияқты жүйелер плагиатты анықтамайды, олар тек сіздің жұмысыңыз бен өздерінің дерекқорындағы миллиардтаған құжат арасындағы мәтіндік сәйкестіктердің пайызын көрсетеді. Бағдарлама «мына жер көшірілген» демейді, тек «бұл сөйлем басқа дереккөздерде кездеседі» деп есеп береді.

Turnitin халықаралық компаниясының өкілі Катя Левченконың сөзінше, «Ешбір бағдарлама плагиатты анықтай алмайды. Ол тек пайыздық сәйкестікті көрсете алады. Ал нақты бағаны арнайы сарапшылар ғана береді».

Бұл дегеніміз, соңғы шешімді әрқашан ғылыми жетекші, кафедра меңгерушісі немесе арнайы комиссия мүшесі қабылдайды. Сарапшы сәйкестіктің түрін бағалайды: бұл дұрыс рәсімделген дәйексөз бе, жалпыға ортақ термин бе, әлде шынымен де сілтемесіз алынған бөтен ой ма? Төмендегі кестеде бағдарлама мен сарапшының айырмашылығы көрсетілген.

Сондықтан, егер тексеру нәтижесінде жоғары пайыз шықса, бірден үрейленбеңіз. Ең алдымен, есепті мұқият қарап, сәйкестіктердің қайдан шыққанын талдау керек. Мүмкін, бұл сіздің пайдаланған әдебиеттер тізіміңіз немесе стандартты терминдер болар.

Плагиат Қазақстанның ғылыми дәрежелерінің сапасына қалай әсер етеді?

Көшірілген ғылыми жұмыстар жеке студенттің бағасына соққы болып қана қоймай, бүкіл елдің ғылыми беделіне нұқсан келтіреді. Мамандардың пікірінше, Қазақстанда ғылыми дәрежені ғылым үшін емес, «мәртебе» үшін алу үрдісі кең таралған, бұл жалған ғалымдардың көбеюіне әкеледі.

Бұл мәселенің тамыры тереңде. Алматы Менеджмент Университетінің доценті Данияр Сапарғалиевтің пікірінше, «Кандидаттар мен докторлардың 99%-ы дәрежесін 2011 жылға дейін қорғаған. Ол кезде плагиатты тексеретін бағдарлама болған жоқ». Бұл сол кезде қорғалған ондаған мың диссертацияның сапасына күмән келтіреді. Ол Сенат депутаттарының 40%-ы мен Мәжіліс депутаттарының 30%-ының ғылыми дәрежесі барын ескеріп, барлық жұмысты әділ әрі ашық түрде қайта тексеруді ұсынады.

Ұлттық ғылыми-техникалық ақпарат орталығы 1994 жылдан бері 42 000-нан астам диссертация жинақтаған. Осы үлкен қорды заманауи құралдармен қайта тексеру — академиялық ортаны тазартудың маңызды қадамы болуы мүмкін. Бұл қадам ғылымға шынайы берілген жас ғалымдарға жол ашып, жалған ғалымдарды жүйеден аластауға көмектесер еді.

Жиі қойылатын сұрақтар

Дипломдық жұмыста плагиаттың нақты рұқсат етілген пайызы қанша?

Қазақстанда заңмен бекітілген нақты пайыз жоқ. Әр университет бірегейлік шегін өзі белгілейді. Әдетте, бакалавр жұмысы үшін бірегейлік 70-80%-дан, ал магистрлік диссертация үшін 85-90%-дан төмен болмауы керек. Ең бастысы: дәйексөздерді дұрыс рәсімдеу.

Қазақстан университеттері қандай плагиатқа қарсы жүйелерді қолданады?

Еліміздегі университеттердің басым бөлігі Білім және ғылым министрлігінің талабымен халықаралық Turnitin жүйесін қолданады. Сонымен қатар Antiplagiat-Kazakhstan сияқты жергілікті жүйелер де кеңінен таралған. Бұл жүйелер үлкен дерекқорға ие және бірнеше тілдегі сәйкестіктерді таба алады.

Плагиат үшін қандай жаза қолданылады?

Студент үшін бұл жұмысының қабылданбауы, қайта жазуға жіберілуі немесе тіпті оқудан шығарылуы мүмкін. Ал ғылыми дәрежесі бар тұлғалар үшін қоғамдық сөгіс, қызметінен кету, ал заңнама жетілдірілсе, ғылыми дәрежесінен айырылу қаупі бар.

Плагиатты тексеретін бағдарлама мен сарапшының айырмашылығы неде?

Бағдарлама тек мәтіндік сәйкестіктерді тауып, оның пайызын көрсетеді. Бағдарлама дәйексөздің дұрыстығын немесе идеяның көшірілгенін анықтай алмайды. Сарапшы (ғылыми жетекші, комиссия мүшесі) бағдарламаның есебін талдап, әр сәйкестіктің контексін бағалайды да, соңғы шешімді шығарады.

Қазақстанда ғылыми жұмыстар қалай тексеріледі?

Барлық курстық, дипломдық және диссертациялық жұмыстар университет ішінде Turnitin немесе басқа жүйе арқылы міндетті тексерістен өтеді. Тексерілген жұмыстардың барлығы ортақ дерекқорда сақталады, бұл бір жұмыстың қайта-қайта тапсырылуына жол бермейді.

Плагиатқа қарсы жүйе жасанды интеллект жазған мәтінді анықтай ала ма?

Иә, Antiplagiat-Kazakhstan сияқты заманауи жүйелер жасанды интеллектпен (мысалы, ChatGPT) құрастырылған немесе терең қайта баяндалған (парафраз) мәтіндерді анықтайтын арнайы модульдермен жабдықталған. Бұл технология үнемі жетілдіріліп отырады.

Қазақстан жалған ғылыми дәрежелер мәселесімен қалай күресіп жатыр?

Негізгі құралдар: барлық ғылыми жұмысты міндетті түрде плагиатқа тексеру және оларды ортақ базада сақтау. Бұл «сатылатын дипломдар» мен бір жұмысты қайта қорғауды болдырмайды. Сонымен қатар, бұл мәселеге назар аудартуда қоғамдық бақылау мен журналистік зерттеулердің де маңызы зор.

Академиялық жазуға заманауи көмекші іздесеңіз, жасанды интеллектке негізделген referati.ai-ды сынап көріңіз.