Эссе жоспарын жазуды бастамас бұрын қалай құру керек
Мазмұны
Эссе жазарда жақсы жоспар құру: жарты жұмысты тындырғанмен бірдей. Ол ойыңызды жүйелеп, дәлелдеріңізді қисынды жеткізуге көмектеседі. Әдетте, эссе үш бөліктен тұрады: кіріспе (көлемнің шамамен 30%-ы), негізгі бөлім (50–60%) және қорытынды (10–20%). Негізгі бөлімнің өзі әрқайсысы бір аргументке арналған үш абзацтан құралады. Орташа эссенің көлемі 250–300 сөз, бірақ күрделі тақырыптар 1500 сөзден асуы мүмкін.
Эссе басқа жазба жұмыстардан несімен ерекшеленеді?
Эссе — автордың нақты бір мәселе бойынша жеке көзқарасы мен ой-толғанысын білдіретін прозалық жанр. Оның басты мақсаты: сұраққа толық жауап беру емес, керісінше, оқырманды сол тақырып аясында ойлануға итермелеу. Оның дәстүрлі шығармадан басты айырмашылығы да осында. Құрылымы еркін болғанымен, ішкі логикасы сақталуы тиіс.
Француз тілінен аударғанда «essai» сөзі: «тәжірибе», «сынама», «очерк» деген мағыналарды білдіреді. Бұл жанр сізден тақырыпты ғылыми тұрғыдан терең зерттеуді талап етпейді. Керісінше, сіздің субъективті пікіріңіз, өзіндік талдауыңыз бен әңгімелесуге жақын, еркін стиліңіз маңызды.
Жиі кездесетін қателік: эссені дәстүрлі шығармамен шатастыру. Шығарма нақты жоспарға негізделіп, тақырыпты толық ашуды мақсат етсе, эсседе автордың жеке ой-толғанысы бірінші орында тұрады.
Мысалы, «Абай жолы» романы бойынша шығарма жазсаңыз, сізден сюжетті, кейіпкерлерді және идеяны толық талдау талап етіледі. Ал сол роман бойынша эссе жазсаңыз, «Құнанбай бейнесінің бүгінгі қоғам үшін маңызы» сияқты бір ғана қырын алып, сол бойынша жеке пікіріңізді білдіре аласыз.
| Эссе | Дәстүрлі шығарма |
|---|---|
| Еркін құрылым, қатаң жоспар міндетті емес. | Қатаң жоспарға (кіріспе, негізгі, қорытынды) негізделеді. |
| Автордың субъективті пікірі, жеке ойы басым. | Тақырыпты объективті түрде толық ашуға бағытталған. |
| Көбіне әңгімелесу, ой толғау стилінде жазылады. | Көбіне академиялық немесе әдеби баяндау стилі. |
| Нақты мәселеге жауап бермейді, тек ой қозғайды. | Қойылған сұраққа толық, дәлелді жауап беруді көздейді. |
Мысалы, соңғы жылдары 9-сынып оқушыларының қазақ тілі мен әдебиетінен мемлекеттік емтиханға эссе жазуы осы жанрдың маңызы артқанын көрсетеді. Себебі эссе жазу арқылы оқушының ойын жүйелі жеткізу, дәлелдер келтіру және сыни ойлау қабілеттері дамиды.
Эссе жазуды бастамас бұрын жоспарды қалай құрған жөн?
Жақсы жоспар: жарты жұмыс. Дегенмен эссе үшін басынан бастап мінсіз, қатаң жоспар құру міндет емес. Бұл, сіздің бағыт-бағдарыңыз, оны жазу барысында өзгертуге болады. Ең бастысы, негізгі ойдан ауытқымау.
Жоспарлаудың алғашқы қадамы — тақырыпты таңдап, оның негізгі идеясын (тезисін) анықтау. Егер тақырып берілмесе, сізді қызықтыратын және біліміңіз жететін саладан таңдағаныңыз жөн. Одан кейін сол тезисті дәлелдейтін негізгі аргументтерді жинақтау керек. Миға шабуыл, ой картасын сызу немесе жай ғана негізгі ойларды тізіп шығу сияқты әдістерді қолдануға болады.
Сізден жұмысқа қабылдау кезінде эссе жазуды сұрады делік. Мұнда сіздің мақсатыңыз: тек сауаттылығыңызды емес, сонымен қатар тұлғалық қасиеттеріңізді, креативтілігіңізді және құндылықтарыңызды көрсету. Осыған сай тақырып пен дәлелдерді таңдауыңыз керек.
Жоспарды шамамен былай құруға болады:
- Кіріспе: Тақырыптың өзектілігін ашып, негізгі мәселені қойып, өз тезисіңізді (негізгі ойыңызды) таныстыру.
- Негізгі бөлім: Әр абзацта бір аргументтен келтіру. Әр аргументті мысалмен, дерекпен немесе логикалық оймен бекіту. Әдетте, 2–3 аргумент жеткілікті.
- Қорытынды: Негізгі ойларды жинақтап, тезисіңізді қайта растау. Жаңа аргументтер келтіруден аулақ болыңыз.
Жазуды бастамас бұрын әр бөлімге қандай ойды жазатыныңызды бір-екі сөйлеммен белгілеп алыңыз. Бұл сізді негізгі бағыттан адастырмайды және жазу процесін едәуір жеңілдетеді. Ең бастысы: қорытындыда жаңа идея немесе аргумент ұсынбау.
Эссенің негізгі бөлімінде дәлелдердің рөлі қандай?
Эссенің негізгі бөлімі сіздің басты ойыңызды (тезисті) дәлелдейтін алаң. Мұнда әр абзацта бір аргументтен келтіріп, көзқарасыңызды нақты мысалдармен бекітесіз. Әдетте, 2–3 дәлел жеткілікті, бұл оқырманға ойыңызды түсінуді жеңілдетеді.
Дәлелдер әртүрлі болуы мүмкін. Оларды бірнеше топқа бөлуге болады:
- Фактілер: Статистикалық мәліметтер, ғылыми дәлелденген деректер, тарихи оқиғалар.
- Өмірлік мысалдар: Жеке тәжірибеден немесе қоғамдағы нақты жағдайлардан алынған мысалдар.
- Сарапшылардың пікірі: Белгілі ғалымдардың, жазушылардың немесе сол сала мамандарының сөздеріне сілтеме жасау.
- Әдебиеттен алынған мысалдар: Көркем шығармадағы кейіпкерлердің іс-әрекеті немесе оқиғалар арқылы ойыңызды қуаттау.
«Дәлелдеу, бұл белгілі бір тұжырымға негізделген және онымен байланысты ақиқатты анықтау үшін қолданылатын логикалық тәсілдердің жиынтығы», — дейді қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Гүлан Нұрлыбайқызы. Яғни, сіздің әрбір аргументіңіз негізгі тезиспен тікелей байланыста болуы шарт. Мысалы, «Көпбалалы болу — жақсы» деген тезисті дәлелдеу үшін сіз: демографиялық деректерді, нақты отбасылардың өмірінен мысалдарды немесе әлеуметтанушылардың зерттеулерін пайдалана аласыз. Ең кемі екі нақты мысал келтіру ойыңызды әлдеқайда сенімді етеді.
Эссенің стандартты құрылымы мен көлемі қандай болуы керек?
Эссенің құрылымы еркін болғанымен, оның жалпы қабылданған қаңқасы бар. Бұл қаңқа ойдың логикалық тұтастығын сақтауға көмектеседі. Стандартты құрылым бойынша, эссенің көлемі бөліктерге шамамен былай бөлінеді: кіріспе: 30%, негізгі бөлім: 50–60%, қорытынды: 10–20%. Бұл, қатаң ереже емес, тек ұсыныс.
Эссенің көлемі оның мақсатына, тақырыбына және қайда тапсырылатынына байланысты өзгереді. Мектеп оқушылары үшін сыныбына қарай белгіленген сөз саны бар:
- 5-сынып: 70–80 сөз
- 7-сынып: 90–120 сөз
- 9-сынып: 180–200 сөз
- 11-сынып: 300–400 сөз
Орташа эссенің көлемі 250–300 сөз аралығында болады. Ал күрделі тақырыптарды қамтитын немесе ғылыми конференцияларға арналған эсселер 1500–2000 сөзге дейін жетуі мүмкін.
Қорытынды бөлімде кіріспе мен негізгі бөлімде айтылған ойлар жинақталады. Мұнда сіз өзіңіздің негізгі тезисіңізді соңғы рет қуаттап, тақырып бойынша түйінді ойыңызды білдіресіз. Еркін стильде жазылса да, эссенің ішкі логикасы болуы керек екенін естен шығармаңыз. Ол тек бұрын айтылғандарды түйіндеуі керек.
Құрылымды сақтау: ойыңыздың шашырап кетпеуінің кепілі. Сондықтан жазу барысында осы пропорцияларды есте ұстаған жөн.
Жиі қойылатын сұрақтар
Эссе дегеніміз не және оның дәстүрлі шығармадан айырмашылығы неде?
Эссе: автордың жеке көзқарасы мен ой-толғанысын еркін түрде білдіретін прозалық жанр. Ол шығарма сияқты тақырыпты толық ашуды емес, белгілі бір мәселе бойынша ой қозғауды мақсат етеді. Негізгі айырмашылықтары: субъективтілігі, еркін құрылымы және әңгімелеу стилінде.
Эссеге тақырыпты қалай таңдау керек, әсіресе тақырыптар тізімі берілмесе?
Өзіңізді қызықтыратын, біліміңіз бен тәжірибеңіз бар саланы таңдаңыз. Тақырып сіздің ойыңызды дәлелдеуге мүмкіндік беретіндей тар, бірақ сонымен бірге талқылауға келетіндей кең болуы керек. Аудиторияны да ескеріңіз: мұғалімге, жұмыс берушіге немесе оқырман қауымға арналғанына қарай тақырып таңдаңыз.
Эссе жазуды бастамас бұрын қандай қадамдар жасау керек?
Алдымен тақырыпты зерттеп, негізгі идеяңызды (тезисті) анықтап алыңыз. Содан кейін сол тезисті дәлелдейтін 2–3 негізгі аргументті ойластырыңыз. Әр аргументке қатысты мысалдар мен деректер жинаңыз. Осының негізінде кіріспе, негізгі бөлім және қорытындыдан тұратын қарапайым жоспар құрыңыз.
Эссенің құрылымы қандай және көлемі бөліктерге қалай бөлінеді?
Стандартты эссе үш бөліктен тұрады: кіріспе, негізгі бөлім және қорытынды. Көлемі шамамен былай бөлінеді: кіріспе: 30%, негізгі бөлім (әдетте 2–3 абзац): 50–60%, қорытынды: 10–20%. Бұл — қатаң ереже емес, тек ойды жүйелеуге көмектесетін ұсыныс.
Эссенің негізгі бөлімінде қандай дәлелдерді қолдануға болады?
Негізгі бөлімде әртүрлі дәлелдерді қолдануға болады. Оларға нақты фактілер (статистика, ғылыми деректер), өмірден алынған мысалдар, сарапшылардың пікірлеріне сілтеме жасау немесе әдеби шығармалардан алынған мысалдар жатады. Ең бастысы, әр дәлел сіздің негізгі тезисіңізді қуаттауы керек.
Эссенің еркін құрылымына қарамастан, ондағы логика мен жүйелілікті қалай сақтауға болады?
Логиканы сақтау үшін әр абзацты бір ғана негізгі ойға арнаған жөн. Абзацтар бір-бірімен қисынды байланысып, ойды біртіндеп өрбітуі керек. Ойды бірізді ету үшін «біріншіден», «сондай-ақ», «нәтижесінде» сияқты байланыстырушы сөздерді орынды қолдану көмектеседі.
Әртүрлі сынып оқушылары үшін эссенің ұсынылатын сөз саны қанша?
Эссенің көлемі сыныпқа қарай өзгереді. Мысалы, 5-сынып үшін 70–80 сөз жеткілікті болса, 9-сынып оқушыларынан 180–200 сөз, ал 11-сынып түлектерінен 300–400 сөз көлеміндегі эссе талап етілуі мүмкін. Бұл сандар тек жалпы бағдар екенін ескеріңіз.
Егер эссе немесе басқа да академиялық жұмыстарды жазуға көмек керек болса, жасанды интеллектке негізделген құралдарды да қарастыруға болады. Мысалы, referati.ai — академиялық жазу үшін жасалған жасанды интеллект.
