Эссеге күшті тезис қалай жазылады
Мазмұны
Күшті тезис эссенің жүрегі болып саналады. Ол сіздің негізгі ойыңызды бір-екі сөйлемге сыйғызып, оқырманға «бұл жұмыста не туралы айтылады және автор нені дәлелдемекші?» деген сұраққа жауап береді. Жақсы тезис нақты, даулы (яғни, дәлелдеуді қажет ететін пікір) және жұмысыңыздың қалған бөлігіне жол сілтейтін «карта» іспетті болуы тиіс. Күшті тезис «Соғыс — жаман» сияқты жалпы пікір емес, «Екінші дүниежүзілік соғыстың экономикалық салдары оның саяси нәтижелерінен ұзағырақ сақталды» сияқты нақты, дәлелдеуге болатын тұжырым болуы керек.
Тезис деген не және оның эссе үшін маңызы қандай?
Тезис эссеңіздің негізгі идеясын жеткізетін 1–2 сөйлемнен тұратын тұжырымды білдіреді. Ол жай ғана тақырыпты атамайды, сіздің нақты ұстанымыңызды білдіріп, дәлелдеуді талап етеді. Ежелгі грек тілінен аударғанда «θέσις» сөзі «орналастыру, ұстаным» деген мағынаны білдіреді. Тезиссіз эссе бағыты жоқ саяхат сияқты болады: ойыңыз шашыраңқы көрініп, оқырман не айтқыңыз келетінін түсінбейді.
Тезис бірден бірнеше маңызды қызмет атқарады. Ол сіздің үлкен ойыңыздың ең маңызды бөлігін ықшамдап жеткізеді.
- Фокус береді: Сізді тақырыптан ауытқымай, негізгі ойдың айналасында жазуға бағыттайды. Барлық дәлелдеріңіз осы бір тұжырымды қорғауға жұмылдырылады.
- Жол картасы болады: Оқырманға эссенің құрылымын, қандай дәлелдер келтірілетінін алдын ала көрсетеді. Осылайша, оқырман сіздің ойыңыздың желісін оңай ұстанады.
- Ойыңызды сынайды: Егер сіз өз пікіріңізді нақты тезиске сыйғыза алмасаңыз, бұл сіздің тақырыпты әлі толық түсінбегеніңіздің белгісі болуы мүмкін. Тезис жазу ойды нақтылаудың ең жақсы жолы болып табылады.
Қысқасы, тезис сіз құратын дәлелдеу жүйесінің іргетасы болып табылады. Ол мықты болса, бүкіл эссе мықты болады.
Күшті тезис қандай болуы керек?
Күшті тезис нақты, даулы әрі дәлелдеуге болатын болуы керек. Ол жай ғана фактіні емес («Шекспир — ұлы жазушы»), сіздің жеке талдауыңызға негізделген пікірді білдіруі тиіс. Мысалы, «Гамлеттің әрекетсіздігі оның әлсіздігінен емес, сол кездегі саяси жағдайдан туындады» деу дәлелдеуді қажет ететін күшті тезис болып саналады.
Күшті тезистің басты сипаттары мыналар:
- Нақтылық: Жалпылама сөздерден аулақ болыңыз. «Абайдың қара сөздері маңызды» деудің орнына, «Абай өзінің отыз сегізінші қара сөзінде қазақ қоғамының дамуына кедергі келтіретін нақты бес кемшілікті сынау арқылы ұлттық сана-сезімді оятуды көздеді» деген әлдеқайда күшті тезис.
- Даулылық (Argumentative): Тезис жұрттың бәрі келісетін факт болмауы керек. Ол сіздің жеке позицияңызды білдіріп, «неге олай ойлайсың?» деген сұрақ тудыруы тиіс. Егер тезисіңізге ешкім қарсы дау айта алмаса, онда ол тым әлсіз.
- Дәйектілік: Сіздің тезисіңіз эссенің тақырыбына толық сәйкес келіп, оның шеңберінен шықпауы керек. Сіз тезисте уәде еткен нәрсені эссенің негізгі бөлімінде толық дәлелдеп шығуыңыз қажет.
Тезисіңізді жазып болған соң, оны «солай ма?» немесе «неліктен?» деген сұрақтармен тексеріп көріңіз. Егер тезисіңіз осы сұрақтарға жауап беретіндей талқылауды қажет етсе, онда сіз дұрыс жолдасыз.
Төмендегі кестеде әлсіз және күшті тезистердің айырмашылығын көре аласыз.
| Әлсіз тезис | Күшті тезис |
|---|---|
| Компьютерлік ойындардың жасөспірімдерге әсері бар. (Тым жалпылама, даусыз) | Тәулігіне үш сағаттан артық ойналатын стратегиялық компьютерлік ойындар жасөспірімдердің проблеманы шешу дағдыларын жақсартқанымен, олардың әлеуметтік оқшаулануына алып келеді. (Нақты, екіжақты, дәлелдеуді талап етеді) |
| Шекспир — ұлы жазушы. (Факт, дау тудырмайды) | Шекспирдің «Гамлет» трагедиясындағы басты кейіпкердің әрекетсіздігі оның әлсіздігінен емес, сол кездегі саяси интригалардың шешім қабылдауға мүмкіндік бермеуінен туындайды. (Талдауға негізделген, даулы) |
Тезис эсседе қай жерде тұрады және қалай жазылады?
Әдетте, тезис эссенің бірінші абзацының, яғни кіріспенің соңында орналасады. Бұл орын оқырманға алдымен тақырыппен танысып, содан кейін сіздің негізгі аргументіңізді біліп, эссенің қалған бөлігіне дайын болуға мүмкіндік береді. Ол эссе жазудың алғашқы кезеңдерінде, жоспардан кейін құрастырылады.
Тезисті құрастырудың қарапайым жолы бар:
- Тақырыпты зерттеңіз: Алдымен, тақырып бойынша негізгі деректерді, пікірлерді, даулы мәселелерді зерттеп алыңыз.
- Сұрақ қойыңыз: Тақырыбыңызға қатысты нақты бір сұрақ тұжырымдаңыз. Мысалы, «Қашықтан оқыту дәстүрлі білім беруді алмастыра ала ма?».
- Жауап беріңіз: Сол сұраққа өз жауабыңызды бір сөйлеммен жазыңыз. Бұл сіздің тезисіңіздің алғашқы нұсқасы болады. Мысалы: «Қашықтан оқыту технологиялық икемділік ұсынғанымен, студенттердің практикалық дағдыларын қалыптастыруда дәстүрлі білім беруден артта қалады».
- Нақтылаңыз: Тезисіңізді нақтылап, дәлелдейтін негізгі ойларыңызды қысқаша тізіп өтуге болады. Осылайша, MindOnMap сарапшыларының пікірінше, тезис 1-2 сөйлемнен аспай, сіздің бүкіл эссеңіздің мазмұнын ашып береді.
Тезис жазғанда қандай қателіктерден аулақ болу керек?
Тезис жазуда ең жиі кездесетін қате мынау: дәлелдеу барысында оны басқа оймен алмастырып жіберу (ignoratio elenchi). Сондай-ақ, тым жалпылама («Махаббат — күрделі сезім») немесе дәлелдеуді қажет етпейтін фактіні («Қазақстанның жері үлкен») тезис ретінде ұсынудан аулақ болу керек. Бұл қателіктер сіздің эссеңіздің сапасын төмендетеді.
Ең қауіпті логикалық қателердің бірі: тезисті алмастыру. Бұл дегеніміз, сіз бір нәрсені дәлелдеймін деп бастап, бірақ жазу барысында мүлдем басқа тұжырымды қорғап шығатын жағдай. Логика мен риторика заңдарына сәйкес, тезис бастан-аяқ өзгеріссіз қалуы тиіс. Егер зерттеу барысында ойыңыз өзгерсе, тезисті жасырын түрде ауыстырғаннан гөрі, басынан бастап жаңа тезиспен қайта жазған дұрыс.
Тезисті алмастыру (Ignoratio Elenchi) мысалы: Сіз «Жасанды интеллект жұмыссыздықты арттырады» деген тезисті дәлелдемекші болдыңыз. Бірақ эссеңіздің ортасында жасанды интеллектің қалай жұмыс істейтінін, оның тарихын ұзақ-сонар баяндап кеттіңіз. Нәтижесінде сіз бастапқы тезисті емес, жасанды интеллект туралы жалпы ақпаратты дәлелдеген болып шығасыз.
Басқа да жиі кездесетін қателіктер:
- Тым жалпылама тезис: «Махаббат — күрделі сезім». Бұл тезис емес, себебі ешкім бұған қарсы шықпайды. Оны дәлелдеудің қажеті жоқ.
- Тек фактіден тұратын тезис: «Қазақстанның жер аумағы 2,7 миллион шаршы шақырымнан асады». Бұл дәлелдеуді қажет етпейтін, энциклопедиялық мәлімет болып табылады.
- Екіұшты, түсініксіз тезис: Тезис өте анық, нақты тілмен жазылуы керек. Егер сіздің тезисіңізді әркім әртүрлі түсінсе, бұл нәтижесіз дауға алып келеді.
Түрлі тақырыптағы күшті тезистердің мысалдары қандай?
Күшті тезис әр тақырыпқа сай өзгереді. Мысалы, әдеби эссе үшін «„Мастер и Маргарита“ романындағы Мастер образы нағыз жасампаз бен кәсіби шебердің аражігін ажыратады» деген тезис ұсынылса, әлеуметтік тақырыпта «Адамның қатыгездігі туабітті емес, қоршаған ортаның кемелсіздігіне берген жауабы» деген тезис талқылауға жол ашады.
Төменде әртүрлі тақырыптарға арналған күшті тезистердің бірнеше мысалын қарастырайық.
Тақырып: «Өнер мен шеберлік» (әдеби эссе) Тезис: «Булгаковтың „Мастер и Маргарита“ романындағы Мастер образы тек ақша үшін жазатын ресми әдебиетшілерге қарсы қойылу арқылы нағыз жасампаздық пен кәсіби шеберліктің аражігін ашып көрсетеді». Талдау: Бұл тезис «шеберлікке үйренуге болады, ал жасампаздық ішкі еркіндіктен туады» деген ойды негізге алады.
Тақырып: «Мейірімділік пен қатыгездік» Тезис: «Достоевскийдің „Қылмыс пен жаза“ романындағы Раскольниковтың мейірім мен қатыгездік арасындағы күресі адамның қатыгездігі туабітті емес, оның осы әлемнің кемелсіздігіне берген жауабы екенін көрсетеді». Талдау: Бұл тезисті дәлелдеу үшін адамның ішкі дүниесі қатайғанда қатыгездік пайда болатынын, бірақ мейірімділікке деген ішкі ұмтылыс сақталатынын талдауға болады.
Бұл мысалдардан көріп отырғаныңыздай, күшті тезис әрқашан нақты, қызықты және терең талдауға жол ашады. Ол жай ғана тақырыпты емес, сол тақырып ішіндегі белгілі бір қырын, мәселесін қарастырады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Тезис деген не және оның жай пікірден айырмашылығы қандай?
Тезис бұл жай ғана пікір емес; ол дәлелдеуді қажет ететін нақты тұжырым. «Маған бұл кітап ұнамады» деу пікір болып саналады. «Бұл кітаптың сюжеті ширақ болғанымен, басты кейіпкердің образы толық ашылмағандықтан, ол сәтсіз шыққан» деу тезис болып саналады, себебі оны дәлелдеу керек.
Эсседе тезис қайда тұруы керек?
Классикалық құрылым бойынша, тезис кіріспе абзацтың соңғы сөйлемі ретінде жазылады. Ол оқырманға алда не оқитынын айқын көрсетіп, эссенің негізгі бөлігіне өтуге көмектеседі. Бұл тезиске эссенің қалған бөлігі үшін жол картасы болуға мүмкіндік береді.
Күшті тезистің ұзындығы қандай болуы керек?
Идеалды тезис бір немесе екі сөйлемнен тұрады. Ол сіздің негізгі аргументіңізді барынша ықшам әрі нұсқа жеткізуі тиіс. Күрделі ғылыми жұмыстарда тезис 3-4 сөйлем болуы мүмкін, бірақ студенттік эссе үшін қысқалық пен нақтылық әлдеқайда маңызды.
Күшті тезисте қандай компоненттер болуы керек?
Күшті тезис үш негізгі компоненттен тұрады: нақты тақырып, сіздің сол тақырыпқа қатысты ұстанымыңыз (пікіріңіз) және сол ұстанымды қорғайтын негізгі дәлелдердің қысқаша баяны. Ол нақты, даулы және дәйекті болуы шарт.
Тезис жазғанда жиі кездесетін қателіктер қандай?
Ең жиі кездесетін қателіктер: тым жалпылама немесе фактіге негізделген тезис жазу, тезисті дәлелдеу барысында оны ауыстырып жіберу (ignoratio elenchi) және мағынасы екіұшты, түсініксіз тұжырымдар жасау. Бұл қателер жұмыстың логикасын бұзады.
Жазу барысында тезисті өзгертуге бола ма?
Тезисті жазу барысында өзгертпеген жөн. Барлық дәлелдер мен аргументтер сол бастапқы тұжырымды қорғауға бағытталуы керек. Егер зерттеу кезінде ойыңыз түбегейлі өзгерсе, жұмыстың логикалық тұтастығын сақтау үшін эссені жаңа тезиспен қайта бастаған дұрыс.
Егер академиялық мәтіндерді, соның ішінде эссе мен тезисті құрастыруға көмек керек болса, жаңа мүмкіндіктерді зерттеуге болады. Мысалы, referati.ai-ды сынап көріңіз: бұл академиялық жазу үшін арнайы жасалған жасанды интеллект.
