Зерттеу этикасы және хабардар етілген келісім
Мазмұны
Зерттеу этикасының негізі: қатысушының құқығын қорғау. Бұл, ең алдымен, «хабардар етілген келісім» қағидатына сүйенеді. Яғни, зерттеуге қатысатын адам оның мақсаты, барысы, ықтимал қаупі мен пайдасы туралы толық ақпарат алуы керек. Осыдан кейін ғана ол өз еркімен келісім береді. Этика ұғымы Аристотельден бастау алса да, оның кәсіби салалардағы (аудитор, заңгер, дәрігер) көрінісі нақты ережелермен реттеледі. Мысалы, Қазақстанда аудиторлық стандарттар 2000 жылдан, ал жаңа Азаматтық іс жүргізу кодексі 2016 жылдан бастап жұмыс істейді.
Этика деген не, ол қайдан шыққан?
Этика (грекше ethos – әдет-ғұрып) — бұл адамның мінез-құлқы мен моральдық ұстанымдарын зерттейтін ежелгі философиялық пән. Оның негізін атақты ойшыл Аристотель қалаған. Ол бұл тақырыпты өзінің «Никомах этикасы», «Евдем этикасы» және «Үлкен этика» атты еңбектерінде алғаш рет жеке ғылым ретінде қарастырды.
Этика ұғымының тамыры тереңде. Аристотельге дейін де ойшылдар жақсылық пен жамандық, дұрыс пен бұрыс туралы ой толғаған. Бірақ дәл Аристотель этиканы жүйелі түрде зерттеп, оның негізгі категорияларын анықтаған болатын. Ол адамның басты мақсаты бақытқа жету деп есептеді. Оған жетудің жолы ретінде ізгілікке ұмтылуды ұсынды. Бұл идея бүгінгі этика ғылымының негізін құрайды.
Қазіргі этика ғылымының құрылымы әдетте үш негізгі бөліктен тұрады:
- Теориялық этика: Моральдың табиғатын, мәнін және шығу тегін зерттейді. Ол «жақсылық деген не?» сияқты іргелі сұрақтарға жауап іздейді.
- Нормативті этика: Адамдар ұстануы тиіс моральдық ережелер мен нормаларды негіздейді. Бұл бөлім бізге белгілі бір жағдайда қалай әрекет ету керектігін көрсететін нұсқаулықтар ұсынады.
- Қолданбалы (эмпирикалық) этика: Белгілі бір қоғамда немесе кәсіби салада туындайтын нақты моральдық мәселелерді талдайды. Мысалы, биоэтика, бизнес этикасы, зерттеу этикасы.
Аристотельдің «алтын орта» қағидатын еске түсіріңіз. Ол кез келген ізгілікті екі шекті ұштың ортасы деп қарастырды. Мысалы, батылдық: бұл қорқақтық пен ойсыз ержүректіліктің ортасы. Ал жомарттық, сараңдық пен ысырапшылдықтың арасындағы тепе-теңдік.
Кәсіби этика деген не және оның негізгі қағидаттары қандай?
Кәсіби этика — бұл белгілі бір мамандық иелерінің қоғам алдындағы моральдық міндеттемелері мен мінез-құлық нормаларының жиынтығы. Ол әр саланың ерекшелігіне қарай нақтыланады, бірақ оның негізгі қағидаттарына адалдық, құпиялылық, объективтілік, кәсіби құзыреттілік және жауапкершілік жатады.
Әр мамандықтың өз этикалық кодексі бар. Мысалы, дәрігер науқастың денсаулығын бірінші орынға қойса, журналист ақпараттың шынайылығына жауапты. Аудиторлық қызметте де этиканың рөлі зор. Аудитордың басты міндеті: компанияның қаржылық есептерінің дұрыстығына көз жеткізу және бұл процесте алған ақпараттың құпиялылығын қатаң сақтау. Осыған байланысты Қазақстан 2000 жылдың наурызында Аудиттің халықаралық стандарттарын қабылдады.
Төменде кәсіби этика стандарттарының айырмашылығын көрсететін мысалдар келтірілген.
| Төмен этикалық стандарт | Жоғары этикалық стандарт |
|---|---|
| Клиенттің мүддесін қоғам мүддесінен жоғары қояды. | Шешім қабылдағанда қоғамдық жауапкершілікті ескереді. |
| Ақпаратты жеке мақсатта пайдалануы немесе таратуы мүмкін. | Клиенттің құпия ақпаратын қатаң сақтайды. |
| Өз біліктілігін асыра бағалап, қолынан келмейтін іске кіріседі. | Тек өз құзыреті мен білімі жететін тапсырмаларды орындайды. |
| Сыртқы қысымға немесе жеке пайдаға бола өз пікірін өзгертеді. | Кез келген жағдайда объективті және тәуелсіз болып қалады. |
Заңгер мамандығында этика әділдікті қалай қамтамасыз етеді?
Заңгерлік этика: бұл құқықтық және моральдық қағидаттардың тоғысында пайда болған кәсіби этиканың маңызды түрі. Тергеуші, прокурор, судья немесе адвокат қабылдайтын шешімдер заңға сәйкес болуымен бірге, әділ де болуы тиіс. Себебі заңның әрпін сақтау әрқашан әділ нәтижеге әкеле бермейді.
Заңгерлердің кәсіби қызметі адам тағдырына тікелей әсер етеді. Сондықтан олардан жоғары моральдық ұстаным, адам құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу талап етіледі. Мысалы, адвокаттың кәсіби этикасы оған клиент мүддесін қорғау мен қоғам алдындағы жауапкершілік арасындағы тепе-теңдікті табуға бағыт береді. Қазақстанда 2016 жылы күшіне енген жаңа Азаматтық іс жүргізу кодексінің басты міндеті де осы: азаматтардың бұзылған құқықтарын қорғау және қалпына келтіру. Бұл процесс тек заң шеңберінде емес, әділдік пен адамгершілік нормаларына сәйкес жүруі керек.
Жиі кездесетін қате түсінік: заңдылық пен әділдік бір нәрсе. Шындығында, кейде формалды түрде заңға сай келетін шешім, мазмұны жағынан әділетсіз болуы мүмкін. Мысалы, заңдағы олқылықты пайдаланып, біреуді мүлкінен айыру заңды болуы ықтимал, бірақ бұл әрекет әділ емес.
Этика, мораль және адамгершілік бір-бірінен қандай айырмашылығы бар?
Күнделікті өмірде «этика», «мораль» және «адамгершілік» сөздері жиі синоним ретінде қолданылса да, олардың мағыналық реңктері әртүрлі. Этика, мораль туралы ғылым, яғни теория. Ал мораль мен адамгершілік, адамның мінез-құлқын реттейтін, қоғамда қалыптасқан нақты ережелер мен нормалар, яғни практика.
Бұл ұғымдардың шығу тегі де әртүрлі. «Этика» грек тілінен, ал «мораль» латын тілінен шыққан, екеуі де бастапқыда «әдет-ғұрып, мінез» деген мағынаны білдірген. Адамгершілік — осы ұғымдардың қазақ тіліндегі баламасы. Олардың арасындағы байланыс тығыз. Этика моральдық құбылыстарды зерттей отырып, оның қалай жұмыс істейтінін және неге маңызды екенін түсіндіреді. Мораль болса, сол теориялық білімді күнделікті өмірде қолдануға мүмкіндік беретін практикалық нұсқаулық іспетті.
Қарапайым тілмен айтқанда, былай түсінуге болады: мораль «не істеу керек?» деген сұраққа жауап берсе, этика «„істеу керек“ дегеннің өзі нені білдіреді және неге олай істеу керек?» деген сұрақты талдайды. Олар бір-бірімен тығыз байланысты, бірақ бірдей емес.
Хабардар етілген келісім зерттеу этикасында қандай рөл атқарады?
Хабардар етілген келісім, адамдар қатысатын кез келген ғылыми зерттеу этикасының іргетасы. Бұл қағидат бойынша, зерттеуге қатысушы адам оның мақсаты, барысы, ықтимал қауіптері мен пайдасы туралы толық ақпарат алып, содан кейін ғана қатысуға өз еркімен жазбаша келісім беруі тиіс.
Бұл қағидаттың басты мақсаты: адамның дербестігін, абыройын және таңдау құқығын қорғау. Зерттеуге қатысушы тәжірибеге арналған нысан емес, өз таңдауын жасай алатын тұлға. Ол кез келген уақытта ешқандай салдарсыз зерттеуден бас тартуға құқылы. Бұл әсіресе медицина, психология және социология сияқты салаларда өте маңызды. Мысалы, жаңа дәріні сынақтан өткізгенде немесе жаңа емдеу әдісін қолданғанда, пациенттің хабардар етілген келісімін алу заңды әрі моральдық міндет. Бұл қағидатты сақтамау адам құқығын өрескел бұзу болып саналады.
Зерттеу жүргізер алдында қатысушыға келесі ақпаратты қамтитын жазбаша келісім формасын ұсыныңыз:
- Зерттеудің мақсаты мен міндеттері.
- Процедуралардың сипаттамасы (не істеу керек, қанша уақыт алады).
- Мүмкін болатын тәуекелдер мен қолайсыздықтар.
- Күтілетін пайда (жеке адамға немесе қоғамға).
- Құпиялылықты сақтау шаралары.
- Зерттеуден кез келген уақытта бас тарту құқығы.
Жиі қойылатын сұрақтар
Этика деген не?
Этика: адамның мінез-құлқы мен моральдық ұстанымдарын зерттейтін философиялық пән. Оның негізін ежелгі грек ойшылы Аристотель өзінің «Никомах этикасы» сияқты еңбектерінде қалаған. Бұл сөздің өзі гректің «ethos», яғни «әдет-ғұрып» деген сөзінен шыққан.
Кәсіби этиканың негізгі қағидаттары қандай?
Кәсіби этиканың негізгі қағидаттарына адалдық, клиенттің ақпаратының құпиялылығын сақтау, объективтілік, кәсіби құзыреттілік пен біліктілік және жалпы қоғам алдындағы жауапкершілік жатады. Бұл қағидаттар әр мамандық саласының ерекшелігіне қарай нақтылана түседі.
Этика мен моральдың айырмашылығы неде?
Бұл екі ұғым бір-біріне жақын, бірақ мағыналарында айырмашылық бар. Этика: мораль туралы ғылым, яғни теориялық білім. Ал мораль: қоғамда қалыптасқан, адамның іс-әрекетін реттейтін нақты ережелер мен нормалар жиынтығы, яғни практика.
Аудиторлық қызметте құпиялылық неге сонша маңызды?
Аудиторлық қызметте құпиялылық өте маңызды, себебі аудитор тексеру барысында компанияның коммерциялық, қаржылық және басқа да құпия ақпараттарына қол жеткізеді. Бұл ақпараттың жария болуы компанияға үлкен зиян келтіруі мүмкін, сондықтан оны сақтау аудитордың басты міндеті.
Заңгер мамандығында этика қандай рөл атқарады?
Заңгер мамандығында этика әділдікті қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады. Заңгердің шешімі тек заңға сәйкес болып қана қоймай, сонымен бірге моральдық тұрғыдан дұрыс болуы тиіс. Бұл адам құқықтарын, бостандықтарын және абыройын қорғауға көмектеседі.
Хабардар етілген келісім дегеніміз не?
Хабардар етілген келісім: зерттеуге қатысушының барлық ақпаратты (мақсат, тәуекел, пайда) білгеннен кейін өз еркімен қатысуға келісім беру процесі. Бұл қатысушының дербестігін, таңдау құқығын және абыройын қорғайтын негізгі этикалық қағидат.
Неліктен зерттеуде хабардар етілген келісім алу керек?
Хабардар етілген келісім алу міндетті, өйткені ол адамды тәжірибе нысаны ретінде емес, өз тағдырына өзі иелік ететін тұлға ретінде қарастыруды қамтамасыз етеді. Бұл қағидатты сақтамау қатысушының құқықтарын өрескел бұзу болып есептеледі және зерттеу нәтижелерінің жарамсыздығына әкелуі мүмкін.
referati.ai-ды сынап көріңіз: академиялық жазу үшін жасанды интеллект.
