Арал теңізі экологиялық апатының әлеуметтік-экономикалық салдары

Арал теңізі — XX ғасырдың екінші жартысындағы антропогендік әсерлерден теңіздің тартылуы адамзат тарихындағы ең ауқымды экологиялық апаттардың біріне ұласты [1, б.180]. Бірнеше онжылдықта бір кездері балық шаруашылығы мен көлік тасымалының орталығы болған су айдыны аумағының басым бөлігінен айырылып, орнына тұзды-құмды шөл пайда болды. Мәселенің ауқымын Біріккен Ұлттар Ұйымының Арал проблемасын қазіргі заманның ең өткір жаһандық мәселелерінің бірі ретінде тануы да айғақтайды [2, б.3]. Алайда оның аймақтағы халықтың тұрмыс-тіршілігіне, экономикалық әлеуетіне және әлеуметтік құрылымына тигізген әсерін талдау өзектілігін жоймайды.

Арал апатының негізгі себебі — Әмудария мен Сырдария өзендерінің суын ауыл шаруашылығына, әсіресе мақта мен күріш сияқты суды көп қажет ететін дақылдарды суаруға шамадан тыс және ұтымсыз пайдалану [3, б.1]. 1960-жылдардан бастап суару жүйелерінің қарқынды кеңеюі салдарынан өзендердің теңізге құятын ағыны күрт азайды. Егер 1961 жылға дейін Аралға жыл сайын орташа есеппен 56 км³ су құйылып, теңіз деңгейі тұрақты болса, кейінгі жылдары бұл көрсеткіш апатты деңгейге дейін төмендеді [4, б.3]. Мысалы, 1960 жылы теңіз суының тұздылығы 10–11‰ болса, кейіннен бұл көрсеткіш 22–26‰-ден асты. Соның салдарынан балықтың 20-дан астам түрі жойылды [3, б.2].

Теңіздің тартылуы салдарынан оның құрғаған табанында ауданы 21,4 мың км² асатын жаңа шөлді аймақ пайда болды [5, б.178]. Осы аумақтан көтерілген улы тұзды шаң борандары климатты өзгертіп, егістік жерлердің тозуына себеп болды. Олар балық шаруашылығы мен егіншіліктің құлдырауына, жұмыссыздықтың артуына, халық денсаулығының нашарлауына және әлеуметтік шиеленістің өсуіне әкеп соқты. Осыған байланысты Арал апатының әлеуметтік-экономикалық салдарын зерттеп, оның зардаптарын жұмсарту жолдарын қарастыру маңызды ғылыми-тәжірибелік міндет болып отыр.

Бұл ретте бірнеше негізгі мәселені атап өтуге болады. Біріншіден, оқытушылардың цифрлық…